भर्तृभक्तया वैदेह्या व्याहृतम् एतत् वाक्यं श्रुत्वा धर्मे स्थितः रामः जानकीम् प्रत्युवाच। सः प्रथमं तस्याः वचनं न प्रत्याचष्टे, अपितु प्रशंसति — ‘हे देवि, त्वया स्निग्धया सदृशं हितं वचः उक्तम्; हे धर्मज्ञे जनकात्मजे, कुलं व्यपदिशन्त्या त्वया यत् उक्तं तत् तव एव योग्यम्।’ ततः सः वदति — ‘किं नु अहं वक्ष्यामि? इदं वचः त्वया एव उक्तम् — क्षत्रियैः चापः धार्यते, येन आर्तशब्दः न भवेत् इति।’ एवं सीतायाः एव वचनेन सः स्वपक्षं स्थापयति। ‘ते च दण्डकारण्ये संशितव्रताः मुनयः आर्ताः सन्तः स्वयम् आगम्य मां शरण्यं शरणं गताः, हे सीते। वने मूलफलाशनाः कालकालेषु वसन्तः ते क्रूरकर्मभिः राक्षसैः भीताः सुखं न लभन्ते।’ अत्र रामस्य युक्तिः स्पष्टा — धनुर्धारणस्य प्रयोजनम् एव आर्तरक्षणम्, तत् च अधुना उपस्थितम्। अत्र ‘धर्मे स्थितः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — रामस्य उत्तरं न रोषात्, अपितु धर्मनिश्चयात् एव प्रवृत्तम्। ‘हितमुक्तं त्वया’ इति च वदन् सः पत्न्याः उपदेशं हितरूपेण एव गृह्णाति, न तु अविनयरूपेण। ‘कुलं व्यपदिशन्त्या’ इति पदेन जनकवंशस्य धर्मज्ञता स्मारिता; सीता स्वकुलस्य अनुरूपम् एव उक्तवती इति रामस्य अभिप्रायः। एवं प्रथमेषु त्रिषु श्लोकेषु सः विवादं न आरभते, अपितु तस्याः एव वाक्यं प्रमाणीकृत्य उत्तरस्य भूमिं रचयति।

‘नरमांसोपजीविभिः भीमैः राक्षसैः ते भक्ष्यन्ते; भक्ष्यमाणाः ते दण्डकारण्यवासिनः द्विजसत्तमाः मुनयः माम् ऊचुः — अस्मान् अभ्यवपद्यस्व इति।’ रामः तेषां मुखात् च्युतं वचनं श्रुत्वा किं कृतवान् इति स्वयम् एव कथयति — ‘मया तु तत् वचनं श्रुत्वा, तेषां वचनशुश्रूषां कृत्वा, एतत् वाक्यम् उदाहृतम् — भवन्तः मे प्रसीदन्तु; एषा मम अतुला ह्रीः, यत् ईदृशैः उपस्थातुं योग्यैः विप्रैः अहम् उपस्थितः। किं करोमि?’ इति द्विजसंनिधौ मया व्याहृतम्। ततः सर्वे एव समागम्य इयं वाक् समुदाहृता — ‘दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः राक्षसैः वयं भृशम् अर्दिताः, हे राम; भवान् नः तत्र रक्षतु।’ अत्र कविः ऋषीणां वचनं रामस्य मुखेन एव श्रावयति, तेन तेषां दैन्यं सीतायाः पुरतः साक्षात् प्रत्यक्षम् इव भवति। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः स्वस्य पराक्रमं न वर्णयति, अपितु स्वस्य लज्जाम् एव कथयति। ‘ह्रीः एषा मम अतुला’ इति वचनेन सः दर्शयति — उपस्थातुं योग्याः विप्राः यत् स्वयम् आगताः, तत् एव मम महती लज्जा। ‘किं करोमि’ इति च पृच्छन् सः न प्रतिज्ञां प्रथमम् अकरोत्; ऋषयः एव स्वदुःखं निवेदितवन्तः। एतेन सीतायाः शङ्का स्वयम् एव अपनीयते — वधबुद्धिः रामेण न पूर्वं गृहीता, अपितु आर्तानां याचनया एव उत्पन्ना।

ऋषीणां वचनं प्रवर्तते — ‘हे अनघ, होमकाले सम्प्राप्ते पर्वकालेषु च पिशिताशनाः सुदुर्धर्षाः राक्षसाः अस्मान् धर्षयन्ति। राक्षसैः धर्षितानां तपस्विनां तापसानां गतिं मृगयमाणानां भवान् एव नः परमा गतिः। कामं वयं तपःप्रभावेण निशाचरान् हन्तुं शक्ताः, किन्तु चिरार्जितं तपः खण्डयितुं न इच्छामः; यतः तपः बहुविघ्नं नित्यं दुश्चरं च, हे राघव। तेन एव कारणेन भक्ष्यमाणाः अपि वयं राक्षसेभ्यः शापं न मुञ्चामः। अतः दण्डकारण्यवासिभिः रक्षोभिः अर्द्यमानान् अस्मान् भ्रात्रा सह त्वं रक्ष; वने वयं त्वन्नाथाः हि।’ ततः रामः सीतां सम्बोधयति — ‘मया च एतत् वचः श्रुत्वा दण्डकारण्ये ऋषीणां कार्त्स्न्येन परिपालनं संश्रुतम्, हे जनकात्मजे। संश्रुत्य च जीवमानः अहं मुनीनां प्रतिश्रवम् अन्यथा कर्तुं न शक्ष्यामि।’ ऋषीणां वचने विशेषः अयम् — ते स्वयं शापसमर्थाः, तथापि तपसः रक्षणार्थं शापं न मुञ्चन्ति; अतः तेषाम् एषा याचना दौर्बल्यात् न, अपितु तपोनिष्ठायाः एव फलम्। एतेन रामस्य कर्तव्यं द्विगुणं दृढं भवति — यत् ते स्वयं कर्तुं शक्ताः, तत् तपोरक्षणार्थं त्यक्तवन्तः; अतः तत् कर्म क्षत्रियस्य एव शिष्यते। ‘संश्रुतम्’ इति पदं च द्विवारं प्रयुक्तम् — श्रवणं प्रतिज्ञा च एकत्र निबद्धे।

‘सत्यं मे सदा इष्टम्’ इति उक्त्वा रामः अत्यन्तं दृढं वचनं वदति — ‘अहं जीवितं जह्याम्, त्वां वा सलक्ष्मणां सीते त्यजेयम्, न तु विशेषतः ब्राह्मणेभ्यः संश्रुत्य प्रतिज्ञां त्यजेयम्। अतः ऋषीणां परिपालनं मया अवश्यं कार्यम्। हे वैदेहि, अनुक्तेन अपि तत् कर्तव्यम् आसीत्; प्रतिज्ञाय तु किं पुनः वक्तव्यम्?’ ततः सः स्वरं मृदुं करोति — ‘मम स्नेहात् सौहार्दात् च त्वया इदं वचः उक्तम्; तेन अहं परितुष्टः, हे सीते; यः अनिष्टः तस्मै हि कोऽपि हितं न अनुशास्ति। तव इदं वचनं तव कुलस्य अनुरूपं सदृशं च, हे शोभने; त्वं मम सधर्मचारिणी, प्राणेभ्यः अपि गरीयसी।’ एवं वचनम् उक्त्वा महात्मा धनुष्मान् रामः प्रियां मैथिलराजपुत्रीं सीतां लक्ष्मणं च आदाय रमणीयानि तपोवनानि जगाम। ‘न ह्यनिष्टोऽनुशास्यते’ इति वचनं सुभाषितवत् — यः अप्रियः तस्मै कोऽपि हितम् उपदिशति न; अतः तव उपदेशः एव तव स्नेहस्य प्रमाणम् इति रामः सीतायाः अनुनयं करोति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन बद्धः; तत्र ‘रमणीयानि तपोवनानि जगाम’ इति पदेन कविः सूचयति — विवादः शान्तः, दम्पती च पुनः एकचित्तौ सन्तौ अग्रे प्रस्थितौ।

భర్తృభక్తి గల వైదేహి పలికిన ఈ మాట విని ధర్మంలో నిలిచిన రాముడు జానకికి బదులిచ్చాడు. అతడు మొదట ఆమె మాటను తిరస్కరించడు, ప్రశంసిస్తాడు — ‘దేవీ, స్నేహం గల నీవు నీకు తగిన హితవచనం పలికావు; ధర్మజ్ఞా, జనకాత్మజా, నీ వంశాన్ని ప్రస్తావిస్తూ నీవు చెప్పినది నీకే తగినది.’ తరువాత అతడు అంటాడు — ‘నేనేమి చెప్పగలను? ఈ మాట నీవే చెప్పావు — ఆర్తనాదం వినబడకుండా ఉండటానికే క్షత్రియులు ధనుస్సు ధరిస్తారు అని.’ ఇలా సీత మాటతోనే అతడు తన పక్షాన్ని స్థాపిస్తాడు. ‘సీతా, దండకారణ్యంలో కఠోరవ్రతులైన ఆ మునులు ఆర్తులై స్వయంగా వచ్చి శరణ్యుడనైన నన్ను శరణు వేడారు. వనంలో కందమూలఫలాలు తింటూ ఆయా కాలాలలో నివసించే వారు క్రూరకర్ములైన రాక్షసులకు భయపడి సుఖం పొందలేకపోతున్నారు.’ ఇక్కడ రాముని యుక్తి స్పష్టం — ధనుర్ధారణ ప్రయోజనమే ఆర్తరక్షణ, అది ఇప్పుడు ఎదురైంది. ఇక్కడ ‘ధర్మంలో నిలిచినవాడు’ అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — రాముని జవాబు రోషం నుండి కాదు, ధర్మనిశ్చయం నుండే ప్రవర్తించింది. ‘నీవు హితం చెప్పావు’ అని అంటూ అతడు భార్య ఉపదేశాన్ని హితరూపంగానే స్వీకరిస్తాడు, అవినయంగా కాదు. ‘వంశాన్ని ప్రస్తావిస్తూ’ అనే పదంతో జనకవంశపు ధర్మజ్ఞత గుర్తుచేయబడింది; సీత తన వంశానికి తగినట్లే మాట్లాడిందని రాముని అభిప్రాయం. ఇలా మొదటి మూడు శ్లోకాలలో అతడు వివాదాన్ని ప్రారంభించడు, ఆమె మాటనే ప్రమాణంగా చేసుకొని జవాబుకు భూమికను రచిస్తాడు.

‘నరమాంసంతో బతికే భీకరరాక్షసులు వారిని తినేస్తున్నారు; అలా భక్షించబడుతున్న ఆ దండకారణ్యవాసులైన ద్విజశ్రేష్ఠులైన మునులు నాతో — మమ్మల్ని ఆదుకో అని అన్నారు.’ వారి నోటి నుండి వెలువడిన మాట విని తాను ఏమి చేశాడో రాముడే స్వయంగా చెబుతాడు — ‘ఆ మాట విని, వారి మాటను శ్రద్ధగా ఆలకించి, నేను ఈ మాట పలికాను — మీరు నా మీద ప్రసన్నులు కండి; నేను సేవించవలసిన ఇటువంటి విప్రులు తామే నా దగ్గరకు రావడం నాకు సాటిలేని సిగ్గు. నేనేమి చేయాలి? — అని ద్విజుల సన్నిధిలో నేను పలికాను.’ తరువాత అందరూ కలిసి ఈ మాట పలికారు — ‘రామా, దండకారణ్యంలో కామరూపులైన అనేక రాక్షసులచే మేము తీవ్రంగా పీడించబడుతున్నాం; అక్కడ నీవు మమ్మల్ని రక్షించు.’ ఇక్కడ కవి ఋషుల మాటను రాముని నోటనే వినిపిస్తాడు, దానితో వారి దైన్యం సీత ఎదుట ప్రత్యక్షమైనట్లే అవుతుంది. ఇక్కడ చూడవలసినది — రాముడు తన పరాక్రమాన్ని వర్ణించడు, తన సిగ్గునే చెబుతాడు. ‘ఇది నాకు సాటిలేని సిగ్గు’ అనే మాటతో అతడు చూపుతున్నాడు — తాను సేవించవలసిన విప్రులు స్వయంగా రావడమే తనకు పెద్ద సిగ్గు అని. ‘నేనేమి చేయాలి’ అని అడుగుతూ అతడు మొదట ప్రతిజ్ఞ చేయలేదు; ఋషులే తమ దుఃఖాన్ని నివేదించారు. దీనితో సీత శంక తనంతట తానే తొలగిపోతుంది — వధబుద్ధిని రాముడు ముందుగా పెట్టుకోలేదు, ఆర్తుల యాచన వల్లనే అది పుట్టింది.

ఋషుల మాట కొనసాగుతుంది — ‘పాపరహితుడా, హోమకాలం వచ్చినప్పుడూ, పర్వదినాలలోనూ మాంసభక్షకులూ ఎదిరించరానివారూ అయిన రాక్షసులు మమ్మల్ని బాధిస్తారు. రాక్షసులచే బాధించబడి గతి కోసం వెతుకుతున్న తపస్వులైన తాపసులమైన మాకు నీవే పరమగతి. తపఃప్రభావంతో నిశాచరులను చంపగల శక్తి మాకు ఉన్నా, చిరకాలంగా ఆర్జించిన తపస్సును ఖండించుకోవాలని మేము అనుకోము; ఎందుకంటే రాఘవా, తపస్సు అనేక విఘ్నాలు గలది, నిత్యం ఆచరించడానికి కష్టమైనది. ఆ కారణం వల్లనే భక్షించబడుతున్నా మేము రాక్షసుల మీద శాపం విడువడం లేదు. కాబట్టి దండకారణ్యవాసులైన రాక్షసులచే పీడించబడుతున్న మమ్మల్ని సోదరునితో కలిసి నీవు రక్షించు; వనంలో నీవే మాకు నాథుడవు.’ తరువాత రాముడు సీతను సంబోధిస్తాడు — ‘జనకాత్మజా, ఈ మాట విని దండకారణ్యంలో ఋషులను సంపూర్ణంగా రక్షిస్తానని నేను మాట ఇచ్చాను. మాట ఇచ్చిన తర్వాత, బతికి ఉండగా, మునులకు ఇచ్చిన వాగ్దానాన్ని నేను వ్యర్థం చేయలేను.’ ఋషుల మాటలో విశేషం ఇది — వారు స్వయంగా శపించగల సమర్థులే, అయినా తపస్సు రక్షణ కోసం శాపం విడువరు; కాబట్టి వారి ఈ యాచన దౌర్బల్యం వల్ల కాదు, తపోనిష్ఠ ఫలమే. దీనితో రాముని కర్తవ్యం రెట్టింపు దృఢమవుతుంది — తాము స్వయంగా చేయగలిగినదానిని తపోరక్షణ కోసం వారు విడిచిపెట్టారు; కాబట్టి ఆ కర్మ క్షత్రియునికే మిగిలింది. ‘సంశ్రుతం’ (మాట ఇవ్వబడింది) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — వినడమూ ప్రతిజ్ఞా ఒకచోట కట్టబడ్డాయి.

‘సత్యమే నాకు ఎల్లప్పుడూ ఇష్టం’ అని చెప్పి రాముడు అత్యంత దృఢమైన మాట పలుకుతాడు — ‘సీతా, నేను ప్రాణాలనైనా విడుస్తాను, లక్ష్మణునితో సహా నిన్నైనా విడుస్తాను, కానీ ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణులకు మాట ఇచ్చిన ప్రతిజ్ఞను మాత్రం విడువను. కాబట్టి ఋషులను రక్షించడం నేను తప్పక చేయవలసినది. వైదేహీ, అడగకపోయినా అది చేయవలసినదే; ప్రతిజ్ఞ చేసిన తర్వాత ఇక చెప్పేదేముంది?’ తరువాత అతడు స్వరాన్ని మృదువుగా చేస్తాడు — ‘నా మీది స్నేహంతో, సౌహార్దంతో నీవు ఈ మాట అన్నావు; సీతా, దానితో నేను సంతుష్టుడనయ్యాను; ఇష్టం లేనివానికి ఎవరూ హితం ఉపదేశించరు కదా. శోభనా, నీ ఈ మాట నీ వంశానికి అనురూపమైనది, తగినది; నీవు నా సహధర్మచారిణివి, ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనదానివి.’ ఇలా మాట్లాడి మహాత్ముడూ ధనుర్ధారీ అయిన రాముడు ప్రియురాలైన మైథిలరాజపుత్రి సీతనూ లక్ష్మణునీ వెంటబెట్టుకొని రమణీయమైన తపోవనాలకు వెళ్ళాడు. ‘ఇష్టం లేనివానికి ఉపదేశం చేయబడదు’ అనే మాట సుభాషితం వంటిది — అప్రియునికి ఎవరూ హితోపదేశం చేయరు; కాబట్టి నీ ఉపదేశమే నీ స్నేహానికి ప్రమాణం అని రాముడు సీతను అనునయిస్తాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది; అందులో ‘రమణీయమైన తపోవనాలకు వెళ్ళాడు’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — వివాదం శాంతించింది, దంపతులు మళ్ళీ ఏకమనస్కులై ముందుకు సాగారు.

கணவனிடம் பக்தி கொண்ட வைதேகி சொன்ன இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தர்மத்தில் நிலைத்த ராமன் ஜானகிக்கு மறுமொழி சொன்னான். அவன் முதலில் அவள் சொல்லை மறுக்கவில்லை, பாராட்டுகிறான்: ‘தேவி, அன்புடைய உனக்குத் தகுந்த நன்மையான சொல்லைச் சொன்னாய்; தர்மம் அறிந்த ஜனகன் மகளே, உன் குலத்தைச் சுட்டிக்காட்டும்படியாக நீ சொன்னது உனக்கே பொருத்தமானது.’ பிறகு அவன் சொல்கிறான்: ‘நான் என்ன சொல்வேன்? துன்பக் குரல் எழாமல் இருப்பதற்காகவே க்ஷத்திரியர்கள் வில் ஏந்துகின்றனர் என்ற இந்தச் சொல்லை நீயே சொன்னாய்.’ இவ்வாறு சீதையின் சொல்லைக் கொண்டே அவன் தன் தரப்பை நிலைநாட்டுகிறான். ‘சீதையே, கடுமையான விரதங்கள் உடைய அந்த முனிவர்கள் தண்டகாரண்யத்தில் துன்புற்று, தாமே வந்து, அடைக்கலம் தரும் என்னிடம் அடைக்கலம் புகுந்தனர். காட்டில் கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்டு உரிய காலங்களில் வாழும் அவர்கள், கொடுஞ்செயல் புரியும் ராக்ஷசர்களுக்கு அஞ்சி நிம்மதி பெறுவதில்லை.’ இங்கே ராமனின் வாதம் தெளிவானது — வில் ஏந்துவதன் நோக்கமே துன்புறுவோரைக் காப்பது; அதற்கான சந்தர்ப்பம் இப்போது வந்திருக்கிறது. இங்கே ‘தர்மத்தில் நிலைத்தவன்’ என்ற அடைமொழியால் கவிஞர் சுட்டுகிறார் — ராமனின் விடை சினத்தால் அன்று, தர்ம உறுதியாலேயே எழுந்தது. ‘நன்மையான சொல்லைச் சொன்னாய்’ என்று சொல்வதன் மூலம் அவன் மனைவியின் உபதேசத்தை நன்மையாகவே ஏற்கிறான், பணிவின்மையாக அன்று. ‘குலத்தைச் சுட்டிக்காட்டும்படியாக’ என்ற சொல்லால் ஜனக வம்சத்தின் தர்ம அறிவு நினைவூட்டப்படுகிறது; சீதை தன் குலத்துக்கு ஏற்றபடியே பேசினாள் என்பதே ராமனின் கருத்து. இவ்வாறு முதல் மூன்று சுலோகங்களில் அவன் வாதத்தைத் தொடங்கவில்லை; அவள் சொல்லையே சான்றாக்கி விடைக்கு அடித்தளம் அமைக்கிறான்.

‘மனித இறைச்சியால் வாழும் பயங்கர ராக்ஷசர்களால் அவர்கள் தின்னப்படுகின்றனர்; இவ்வாறு தின்னப்படும் தண்டகாரண்யவாசிகளான அந்தணர்களில் சிறந்த முனிவர்கள் என்னிடம் — எங்களைக் காப்பாற்று — என்று சொன்னார்கள்.’ அவர்கள் வாயிலிருந்து வந்த சொல்லைக் கேட்டுத் தான் என்ன செய்தான் என்பதை ராமனே சொல்கிறான்: ‘அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அவர்கள் சொல்வதைக் கவனமாகக் கேட்டு, நான் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னேன் — நீங்கள் எனக்கு அருள்புரிய வேண்டும்; நான் சென்று பணிய வேண்டிய இத்தகைய அந்தணர்கள் தாமே என்னிடம் வந்தது எனக்கு ஒப்பற்ற நாணமாக இருக்கிறது. நான் என்ன செய்ய வேண்டும்? என்று அந்தணர்களின் முன்னிலையில் நான் சொன்னேன்.’ பிறகு அவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்கள்: ‘ராமா, தண்டகாரண்யத்தில் விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் பல ராக்ஷசர்களால் நாங்கள் மிகவும் துன்புறுத்தப்படுகிறோம்; அங்கே நீ எங்களைக் காக்க வேண்டும்.’ இங்கே கவிஞர் ரிஷிகளின் சொல்லை ராமனின் வாயாலேயே கேட்கச் செய்கிறார்; அதனால் அவர்களுடைய இரங்கத்தக்க நிலை சீதையின் கண்முன் நேரில் நிற்பதுபோல ஆகிறது. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ராமன் தன் வீரத்தை வருணிக்கவில்லை, தன் நாணத்தையே சொல்கிறான். ‘இது எனக்கு ஒப்பற்ற நாணம்’ என்ற சொல்லால் அவன் காட்டுகிறான் — நான் சென்று பணிய வேண்டிய அந்தணர்கள் தாமே வந்தது எனக்குப் பெரிய நாணம். ‘நான் என்ன செய்ய வேண்டும்?’ என்று கேட்டதால், அவன் முதலில் சபதம் செய்யவில்லை; ரிஷிகளே தங்கள் துயரத்தைத் தெரிவித்தனர். இதனால் சீதையின் ஐயம் தானே நீங்குகிறது — கொல்லும் எண்ணத்தை ராமன் முன்கூட்டியே கொள்ளவில்லை; துன்புறுவோரின் வேண்டுகோளாலேயே அது எழுந்தது.

ரிஷிகளின் சொல் தொடர்கிறது: ‘பாவமற்றவனே, ஹோமத்துக்கான நேரம் வரும்போதும், பருவ நாட்களிலும், இறைச்சி உண்ணும், வெல்ல அரிய ராக்ஷசர்கள் எங்களைத் துன்புறுத்துகின்றனர். ராக்ஷசர்களால் துன்புறுத்தப்பட்டு, புகலிடம் தேடும் தவசிகளான எங்களுக்கு நீயே மேலான புகலிடம். தவ வலிமையால் இரவில் திரிவோரைக் கொல்ல எங்களால் முடியும் என்பது உண்மையே; ஆனால் நெடுங்காலம் ஈட்டிய தவத்தைச் சிதைக்க நாங்கள் விரும்பவில்லை; ஏனெனில் ராகவா, தவம் பல இடையூறுகள் உடையது, எப்போதும் கடைப்பிடிக்க அரியது. அதனாலேயே தின்னப்பட்டாலும் நாங்கள் ராக்ஷசர்கள் மீது சாபத்தை ஏவுவதில்லை. ஆகவே தண்டகாரண்யத்தில் வாழும் ராக்ஷசர்களால் வருத்தப்படும் எங்களைத் தம்பியுடன் நீ காப்பாற்று; காட்டில் நீயே எங்கள் தலைவன்.’ பிறகு ராமன் சீதையை விளிக்கிறான்: ‘ஜனகன் மகளே, இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தண்டகாரண்யத்தில் ரிஷிகளை முழுமையாகக் காப்பதாக நான் வாக்களித்தேன். வாக்களித்த பின், உயிரோடு இருக்கும் வரை முனிவர்களுக்குக் கொடுத்த வாக்கை என்னால் மாற்ற முடியாது.’ ரிஷிகளின் சொல்லில் உள்ள சிறப்பு இதுவே — அவர்கள் தாமே சபிக்க வல்லவர்கள்; ஆயினும் தவத்தைக் காப்பதற்காகச் சாபத்தை ஏவுவதில்லை; ஆகவே அவர்களுடைய இந்த வேண்டுகோள் பலவீனத்தால் அன்று, தவ நிலைப்பின் பலனே. இதனால் ராமனின் கடமை இருமடங்கு உறுதியாகிறது — தாமே செய்யக்கூடியதைத் தவத்தைக் காக்க அவர்கள் கைவிட்டனர்; ஆகவே அந்தச் செயல் க்ஷத்திரியனுக்கே எஞ்சியுள்ளது. ‘ஸம்ஸ்ருதம்’ — ‘கேட்டு வாக்களித்தது’ — என்ற சொல்லும் இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — கேட்டலும் வாக்களித்தலும் ஒன்றாகப் பிணைக்கப்பட்டுள்ளன.

‘சத்தியமே எனக்கு எப்போதும் விருப்பமானது’ என்று சொல்லிவிட்டு ராமன் மிக உறுதியான சொல்லைச் சொல்கிறான்: ‘சீதையே, நான் உயிரையும் விடுவேன், லக்ஷ்மணனுடன் உன்னையும் கைவிடுவேன்; ஆனால் வாக்களித்த சபதத்தை, சிறப்பாக அந்தணர்களுக்கு வாக்களித்ததைக் கைவிடமாட்டேன். ஆகவே ரிஷிகளைக் காப்பது என்னால் நிச்சயம் செய்யப்பட வேண்டும். வைதேகியே, சொல்லப்படாவிட்டாலும் அது செய்யப்பட வேண்டியதே; வாக்களித்த பின் சொல்லவும் வேண்டுமோ?’ பிறகு அவன் குரலை மென்மையாக்குகிறான்: ‘என் மீதுள்ள அன்பாலும் நட்புணர்வாலும் நீ இந்தச் சொல்லைச் சொன்னாய்; சீதையே, அதனால் நான் மிகவும் மகிழ்ந்தேன்; ஏனெனில் தனக்கு விருப்பமில்லாதவனுக்கு யாரும் நன்மையை அறிவுறுத்துவதில்லை. அழகியவளே, உன் இந்தச் சொல் உன் குலத்துக்கு ஏற்றது, உனக்குத் தகுந்தது; நீ என்னுடன் தர்மத்தைக் கடைப்பிடிப்பவள், என் உயிரினும் மேலானவள்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, வில் ஏந்திய மகாத்மாவான ராமன் அன்புக்குரிய மிதிலை அரசனின் மகளான சீதையையும் லக்ஷ்மணனையும் அழைத்துக்கொண்டு இனிய தவவனங்களுக்குச் சென்றான். ‘விருப்பமில்லாதவனுக்கு யாரும் அறிவுறுத்துவதில்லை’ என்ற சொல் ஒரு பொன்மொழி போன்றது — தனக்கு வேண்டாதவனுக்கு யாரும் நன்மையை உபதேசிப்பதில்லை; ஆகவே உன் உபதேசமே உன் அன்புக்குச் சான்று என்று ராமன் சீதையைச் சமாதானப்படுத்துகிறான். கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது; அங்கே ‘இனிய தவவனங்களுக்குச் சென்றான்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுகிறார் — விவாதம் அடங்கியது; கணவனும் மனைவியும் மீண்டும் ஒரே உள்ளத்தினராக முன்னே புறப்பட்டனர்.

ಪತಿಭಕ್ತೆಯಾದ ವೈದೇಹಿ ಆಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ರಾಮನು ಜಾನಕಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ, ಸ್ನೇಹಮಯಿಯಾದ ನೀನು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿರುವೆ; ಓ ಧರ್ಮಜ್ಞೆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ, ನಿನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರುತ್ತ ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದು ನಿನಗೇ ಯೋಗ್ಯವಾದದ್ದು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನೇ ಹೇಳಿರುವೆ — ಆರ್ತನಾದ ಕೇಳಿಬರದಿರಲೆಂದೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು.’ ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣವ್ರತಿಗಳಾದ ಆ ಮುನಿಗಳು ಆರ್ತರಾಗಿ ತಾವೇ ಬಂದು ಆಶ್ರಯದಾತನಾದ ನನಗೆ ಶರಣಾದರು, ಸೀತೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ, ಆಯಾ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವರು ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡು ಸುಖವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಧರಿಸುವ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ಆರ್ತರ ರಕ್ಷಣೆ, ಅದು ಈಗ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನ ಉತ್ತರ ರೋಷದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ‘ಹಿತಮುಕ್ತಂ ತ್ವಯಾ’ (ನೀನು ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆ) ಎನ್ನುತ್ತ ಅವನು ಪತ್ನಿಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹಿತರೂಪದಲ್ಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಿನಯವೆಂದಲ್ಲ. ‘ಕುಲಂ ವ್ಯಪದಿಶಂತ್ಯಾ’ (ಕುಲವನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನಕವಂಶದ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಸೀತೆ ತನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡಿದಳು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿವಾದವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನರಮಾಂಸದಿಂದ ಜೀವಿಸುವ ಭೀಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು — ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು ಎಂದು.’ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾನು ಏನು ಮಾಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಮನು ತಾನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನಾದರೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಆಲಿಸಿ, ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದೆ — ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ; ನಾನೇ ಸೇವೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾದ ಇಂತಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದದ್ದು ನನಗೆ ಅಪಾರವಾದ ನಾಚಿಕೆ. ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? — ಎಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು — ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಾವು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಓ ರಾಮ; ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಋಷಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ದೈನ್ಯ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಹ್ರೀಃ ಏಷಾ ಮಮ ಅತುಲಾ’ (ಇದು ನನಗೆ ಅಪಾರವಾದ ನಾಚಿಕೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾನು ಸೇವಿಸಬೇಕಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಾವೇ ಬಂದದ್ದೇ ನನಗೆ ಮಹಾ ನಾಚಿಕೆ. ‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ’ (ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ) ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತ ಅವನು ಮೊದಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಋಷಿಗಳೇ ತಮ್ಮ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ — ವಧೆಯ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ರಾಮನು ಮೊದಲೇ ತಾಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಆರ್ತರ ಯಾಚನೆಯಿಂದಲೇ ಅದು ಹುಟ್ಟಿತು.

ಋಷಿಗಳ ಮಾತು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ಓ ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಹೋಮದ ಕಾಲ ಬಂದಾಗಲೂ ಪರ್ವಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದ, ಅತಿದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಮ್ಮನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವ ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ತಾಪಸರಿಗೆ ನೀನೇ ಪರಮಗತಿ. ತಪಃಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾವು ಸಮರ್ಥರೇ ಹೌದು, ಆದರೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕುಂದಿಸಲು ನಾವು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ಸು ಬಹುವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ನಿತ್ಯವೂ ದುಶ್ಚರವಾದದ್ದು, ಓ ರಾಘವ. ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಾವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಶಾಪವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮನ್ನು ನೀನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ರಕ್ಷಿಸು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ನೀನೇ ನಾಥ.’ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಪಾಲಿಸುವುದಾಗಿ ನಾನು ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಓ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ. ಮಾತುಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ, ಜೀವಂತವಿರುವವರೆಗೂ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವಚನವನ್ನು ನಾನು ಅನ್ಯಥಾ ಮಾಡಲಾರೆ.’ ಋಷಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಿದು — ಅವರು ತಾವೇ ಶಾಪ ಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥರು, ಆದರೂ ತಪಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಶಾಪವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಈ ಯಾಚನೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ತಪೋನಿಷ್ಠೆಯ ಫಲವೇ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯ ಇಮ್ಮಡಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ತಾವೇ ಮಾಡಬಲ್ಲುದನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತೊರೆದಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕಾರ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಶ್ರುತಮ್’ (ಮಾತುಕೊಟ್ಟದ್ದು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೇಳುವುದೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಒಂದೆಡೆ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

‘ಸತ್ಯವೇ ನನಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸಿಯೇನು, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸಿಯೇನು, ಆದರೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದನ್ನು — ತ್ಯಜಿಸಲಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಪರಿಪಾಲನೆಯನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈದೇಹಿ, ಅವರು ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಅದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಇನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ದನಿಯನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೂ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿರುವೆ; ಅದರಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸೀತೆ; ಯಾರು ಪ್ರಿಯರಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗೆ ಯಾರೂ ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ನಿನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವೂ ಸದೃಶವೂ ಆಗಿದೆ, ಓ ಶೋಭನೆ; ನೀನು ನನ್ನ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವಳು.’ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಪ್ರಿಯಳಾದ ಮಿಥಿಲಾರಾಜಪುತ್ರಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ರಮಣೀಯವಾದ ತಪೋವನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ನ ಹ್ಯನಿಷ್ಟೋಽನುಶಾಸ್ಯತೇ’ (ಪ್ರಿಯರಲ್ಲದವರಿಗೆ ಯಾರೂ ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸುಭಾಷಿತದಂತಿದೆ — ಅಪ್ರಿಯನಿಗೆ ಯಾರೂ ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಉಪದೇಶವೇ ನಿನ್ನ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ರಮಣೀಯಾನಿ ತಪೋವನಾನಿ ಜಗಾಮ’ (ರಮಣೀಯ ತಪೋವನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ವಿವಾದ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ದಂಪತಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಏಕಮನಸ್ಕರಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು.

ഭർതൃഭക്തയായ വൈദേഹി പറഞ്ഞ ഈ വാക്കു കേട്ട് ധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന രാമൻ ജാനകിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം ആദ്യം അവരുടെ വാക്കിനെ തള്ളിക്കളയുന്നില്ല, പ്രശംസിക്കുകയാണ്: ‘ദേവീ, സ്നേഹമുള്ള നിനക്കു യോജിച്ച ഹിതവചനമാണ് നീ പറഞ്ഞത്; ധർമജ്ഞയായ ജനകപുത്രീ, കുലത്തെ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു നീ പറഞ്ഞതു നിനക്കുതന്നെ യോജിച്ചതാണ്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘ഞാൻ എന്തു പറയാനാണ്? ഈ വാക്കു നീതന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ആർത്തനാദം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനാണ് ക്ഷത്രിയർ വില്ലു ധരിക്കുന്നത് എന്ന്.’ ഇങ്ങനെ സീതയുടെതന്നെ വാക്കുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ പക്ഷം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘സീതേ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെ കഠിനവ്രതരായ ആ മുനിമാർ ആർത്തരായി സ്വയം വന്ന് ശരണ്യനായ എന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. വനത്തിൽ കിഴങ്ങും പഴവും ഭക്ഷിച്ച് അതതു കാലങ്ങളിൽ കഴിയുന്ന അവർ ക്രൂരകർമികളായ രാക്ഷസരെ ഭയന്ന് സുഖം അനുഭവിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ യുക്തി വ്യക്തമാണ് — വില്ലു ധരിക്കുന്നതിന്റെ പ്രയോജനംതന്നെ ആർത്തരക്ഷണമാണ്; അത് ഇപ്പോൾ മുന്നിൽ വന്നുനിൽക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘ധർമേ സ്ഥിതഃ’ (ധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ ഉത്തരം രോഷത്തിൽനിന്നല്ല, ധർമനിശ്ചയത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് ഉണ്ടായത്. ‘ഹിതമുക്തം ത്വയാ’ (നീ ഹിതം പറഞ്ഞു) എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ഭാര്യയുടെ ഉപദേശത്തെ ഹിതമായിത്തന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു, അവിനയമായല്ല. ‘കുലം വ്യപദിശന്ത്യാ’ (കുലത്തെ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ജനകവംശത്തിന്റെ ധർമജ്ഞത ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; സീത തന്റെ കുലത്തിനു യോജിച്ചതുതന്നെ പറഞ്ഞു എന്നാണ് രാമന്റെ അഭിപ്രായം. ഇങ്ങനെ ആദ്യത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം വാദം തുടങ്ങുന്നില്ല; അവരുടെതന്നെ വാക്യം പ്രമാണമാക്കി ഉത്തരത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു.

‘മനുഷ്യമാംസം തിന്നു ജീവിക്കുന്ന ഭീകരരായ രാക്ഷസർ അവരെ ഭക്ഷിക്കുന്നു; ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ആ ദണ്ഡകാരണ്യവാസികളായ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠരായ മുനിമാർ എന്നോടു പറഞ്ഞു — ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കാൻ വന്നാലും എന്ന്.’ അവരുടെ വായിൽനിന്നു വീണ വാക്കുകേട്ട് താൻ എന്തുചെയ്തു എന്നു രാമൻ സ്വയംതന്നെ പറയുന്നു: ‘ആ വാക്കു കേട്ട്, അവരുടെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിച്ച്, ഞാൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — നിങ്ങൾ എന്നിൽ പ്രസാദിക്കണം; ഞാൻ ചെന്നു സേവിക്കേണ്ടവരായ ഇത്തരം ബ്രാഹ്മണർ എന്നെ ഇങ്ങോട്ടു വന്നു സമീപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നത് എനിക്ക് അതുല്യമായ ലജ്ജയാണ്. ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്നു ബ്രാഹ്മണരുടെ സന്നിധിയിൽ ഞാൻ പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ എല്ലാവരും ഒത്തുചേർന്ന് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്ന അനേകം രാക്ഷസരാൽ ഞങ്ങൾ അത്യന്തം പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അങ്ങ് അവിടെ ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം.’ ഇവിടെ കവി ഋഷിമാരുടെ വാക്ക് രാമന്റെ വായിലൂടെതന്നെ കേൾപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ദൈന്യം സീതയുടെ മുന്നിൽ നേരിട്ടു പ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെയാകുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം — രാമൻ തന്റെ പരാക്രമം വർണിക്കുന്നില്ല, തന്റെ ലജ്ജയെക്കുറിച്ചാണു പറയുന്നത്. ‘ഹ്രീരേഷാ മമ അതുലാ’ (ഇത് എനിക്ക് അതുല്യമായ ലജ്ജ) എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു — ചെന്നു സേവിക്കേണ്ടവരായ ബ്രാഹ്മണർ സ്വയം വന്നു എന്നതുതന്നെ എനിക്കു വലിയ ലജ്ജയാണ്. ‘കിം കരോമി’ (ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം) എന്നു ചോദിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആദ്യം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തില്ല; ഋഷിമാർതന്നെയാണ് തങ്ങളുടെ ദുഃഖം അറിയിച്ചത്. ഇതിലൂടെ സീതയുടെ ആശങ്ക താനേ നീങ്ങുന്നു — വധബുദ്ധി രാമൻ മുൻകൂട്ടി സ്വീകരിച്ചതല്ല, ആർത്തരുടെ യാചനകൊണ്ടുതന്നെ ഉണ്ടായതാണ്.

ഋഷിമാരുടെ വാക്കു തുടരുന്നു: ‘പാപരഹിതനായവനേ, ഹോമസമയമാകുമ്പോഴും പർവദിവസങ്ങളിലും മാംസം തിന്നുന്ന അതിദുർധർഷരായ രാക്ഷസർ ഞങ്ങളെ ആക്രമിക്കുന്നു. രാക്ഷസരാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട്, ഒരു ഗതി തേടുന്ന തപസ്വികളായ താപസർക്ക് അങ്ങുതന്നെയാണ് പരമഗതി. തപഃപ്രഭാവംകൊണ്ടു നിശാചരരെ കൊല്ലാൻ ഞങ്ങൾക്കു വേണമെങ്കിൽ കഴിയും; എന്നാൽ ദീർഘകാലംകൊണ്ടു നേടിയ തപസ്സ് മുറിക്കാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; കാരണം രാഘവാ, തപസ്സ് അനേകം വിഘ്നങ്ങളുള്ളതും എന്നും ദുഷ്കരവുമാണ്. ആ കാരണംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഭക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോഴും ഞങ്ങൾ രാക്ഷസരുടെമേൽ ശാപം ചൊരിയാത്തത്. അതുകൊണ്ട് ദണ്ഡകാരണ്യവാസികളായ രാക്ഷസരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഞങ്ങളെ അങ്ങു സഹോദരനോടൊപ്പം രക്ഷിക്കണം; വനത്തിൽ അങ്ങുതന്നെയാണല്ലോ ഞങ്ങളുടെ നാഥൻ.’ പിന്നെ രാമൻ സീതയെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു: ‘ജനകപുത്രീ, ഈ വാക്കു കേട്ട് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ ഋഷിമാരെ പൂർണമായി പരിപാലിക്കാമെന്ന് ഞാൻ വാക്കുകൊടുത്തു. വാക്കുകൊടുത്തശേഷം, ജീവനോടെയിരിക്കുന്നിടത്തോളം, മുനിമാർക്കു നൽകിയ വാഗ്ദാനം മറിച്ചാക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുകയില്ല.’ ഋഷിമാരുടെ വാക്കിലെ വിശേഷം ഇതാണ് — അവർ സ്വയം ശപിക്കാൻ കഴിവുള്ളവരാണ്; എന്നിട്ടും തപസ്സിനെ രക്ഷിക്കാനായി ശാപം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ഈ യാചന ദൗർബല്യത്തിൽനിന്നല്ല, തപോനിഷ്ഠയുടെതന്നെ ഫലമാണ്. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ കർത്തവ്യം ഇരട്ടി ദൃഢമാകുന്നു — തങ്ങൾക്കു സ്വയം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നത് അവർ തപോരക്ഷണത്തിനായി ഉപേക്ഷിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ആ കർമം ക്ഷത്രിയനുമാത്രമായി ശേഷിക്കുന്നു. ‘സംശ്രുതം’ (വാക്കുകൊടുത്തത്) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ശ്രവണവും പ്രതിജ്ഞയും ഒന്നിച്ചു ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

‘സത്യമാണ് എനിക്ക് എന്നും പ്രിയം’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ അത്യന്തം ദൃഢമായ വാക്കു പറയുന്നു: ‘സീതേ, ഞാൻ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നിന്നെയും ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ, വിശേഷിച്ചും ബ്രാഹ്മണർക്കു വാക്കുകൊടുത്തശേഷം, പ്രതിജ്ഞ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല. അതുകൊണ്ട് ഋഷിമാരുടെ പരിപാലനം ഞാൻ അവശ്യം ചെയ്യണം. വൈദേഹീ, അവർ പറഞ്ഞില്ലെങ്കിൽപ്പോലും അതു ചെയ്യേണ്ടതായിരുന്നു; പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തശേഷം പിന്നെ എന്തു പറയാനിരിക്കുന്നു?’ പിന്നെ അദ്ദേഹം സ്വരം മൃദുവാക്കുന്നു: ‘സീതേ, എന്നോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ടും സൗഹാർദംകൊണ്ടുമാണ് നീ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞത്; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്; തനിക്കു പ്രിയമില്ലാത്തവനോട് ആരും ഹിതം ഉപദേശിക്കുന്നില്ലല്ലോ. ശോഭനേ, നിന്റെ ഈ വാക്ക് നിന്റെ കുലത്തിന് അനുരൂപവും യോജിച്ചതുമാണ്; നീ എന്റെ സഹധർമചാരിണിയാണ്, പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവൾ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാത്മാവും ധനുർധാരിയുമായ രാമൻ പ്രിയയായ മൈഥിലരാജപുത്രി സീതയെയും ലക്ഷ്മണനെയും കൂട്ടി രമണീയമായ തപോവനങ്ങളിലേക്കു പോയി. ‘ന ഹ്യനിഷ്ടോഽനുശാസ്യതേ’ (ഇഷ്ടമില്ലാത്തവനെ ആരും ഉപദേശിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് ഒരു സുഭാഷിതംപോലെയാണ് — അപ്രിയനായവനോട് ആരും ഹിതം ഉപദേശിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് നിന്റെ ഉപദേശംതന്നെയാണ് നിന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ പ്രമാണം എന്ന് രാമൻ സീതയെ അനുനയിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അവിടെ ‘രമണീയമായ തപോവനങ്ങളിലേക്കു പോയി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാദം ശമിച്ചു; ദമ്പതികൾ വീണ്ടും ഏകമനസ്സോടെ മുന്നോട്ടു പുറപ്പെട്ടു.

Hearing these words that Vaidehī had spoken out of devotion to her husband, Rāma, standing firm in dharma, answered Jānakī. The poet's phrase ‘standing firm in dharma’ tells us that his reply came not from irritation but from settled conviction. He did not begin by rejecting what she had said, but by praising it: ‘Lady, you have spoken words that are for my good, affectionate and fitting. Knower of dharma, daughter of Janaka, in invoking your family you have said what becomes you.’ He took his wife's counsel as meant for his good, not as presumption, and by mentioning her family he recalled the dharma for which Janaka's line was known: she had spoken as her lineage deserved. Then he went on: ‘But what am I to say, when it is you yourself who have said it — that warriors bear the bow so that no cry of the afflicted may be heard? Those sages of severe vows in the Daṇḍaka forest are afflicted, Sītā. They came to me of their own accord and took refuge with me as one who gives refuge. Living in the forest season after season, eating roots and fruits, they have no peace, terrified as they are of the rākṣasas of cruel deeds.’ So he established his own case out of Sītā's own words. His reasoning is clear: the whole purpose of bearing the bow is to protect the afflicted, and that occasion had now arrived. In these opening verses he does not start an argument; he takes her own statement as authority and on it builds his answer.

‘They are being devoured by dreadful rākṣasas who live on human flesh, and as they were being devoured, those sages of the Daṇḍaka forest, the best of the twice-born, said to me, “Come to our aid.”’ Then Rāma himself told her what he had done: ‘When I heard those words from their lips and had listened carefully to what they said, I answered: “Be gracious to me. It is a shame beyond measure for me that brāhmaṇas such as you, to whom others ought to come, should come to me. What am I to do?” — so I spoke before the twice-born. Then they all came together and said: “In the Daṇḍaka forest, Rāma, we are cruelly tormented by many rākṣasas who take whatever form they please; you must protect us there.”’ Through Rāma's mouth the poet lets us hear the sages' own words, so that their misery stands before Sītā as though she saw it herself. Note that Rāma does not describe his own prowess but only his shame: that brāhmaṇas worthy of being waited on had had to come to him was his great embarrassment. And in asking ‘What am I to do?’ he had not rushed into a vow; it was the sages who had laid their suffering before him. In this way Sītā's fear is answered of itself: Rāma had not first formed an intention to kill; it arose only from the plea of the afflicted.

The sages had gone on: ‘When the hour of oblation comes and on the holy days, sinless one, these flesh-eating rākṣasas, so hard to withstand, attack us. For us ascetics, attacked by rākṣasas and looking for some recourse, you are the highest recourse. We could certainly kill the night-rangers by the power of our austerity, but we do not wish to break the austerity we have gathered over so long; for austerity has many obstacles and is always hard to practise, Rāghava. For that very reason, even while the rākṣasas devour us, we do not pronounce a curse on them. So protect us, you and your brother, tormented as we are by the demons of the Daṇḍaka forest; for in this forest you are our protector.’ Then Rāma turned to Sītā: ‘And hearing those words, daughter of Janaka, I promised to protect the sages of the Daṇḍaka forest completely. Having promised it, I cannot, while I live, go back on my word to the sages.’ What is special in the sages' words is that they themselves had the power to curse, yet refrained in order to preserve their austerity; so their plea came not from weakness but from their very devotion to austerity. That makes Rāma's duty doubly firm: what they could have done themselves they had given up for the sake of austerity, and so the task fell to the warrior alone. Hearing their plea and making his promise are bound together in one.

‘Truth has always been dear to me,’ Rāma said, and then spoke words of utmost firmness: ‘I would give up my life, Sītā, or give up you and Lakṣmaṇa with you, but never a promise once made, least of all one made to brāhmaṇas. So I must protect the sages without fail. Even unasked, Vaidehī, it was my duty; how much more now that I have given my word?’ Then he softened his tone: ‘You have said this to me out of love and goodwill, and I am well pleased, Sītā, for no one gives counsel to someone who is not dear to him. What you have said is fitting and worthy of your family, lovely one. You share my dharma with me, and you are dearer to me than my own life.’ His saying that no one counsels one who is not dear is like a proverb: that she had counselled him was itself proof of her love, and so he consoled her. Having said this, the great-souled Rāma, bow in hand, went with his beloved Sītā, the daughter of the king of Mithilā, and with Lakṣmaṇa to the delightful groves of austerity. With those words the poet suggests that the dispute was over and that husband and wife, of one mind again, went on their way together.