वानरर्षभः हरिश्रेष्ठः हनूमान् तान् वानरान् उवाच — हे वानराः, यूयम् अव्यग्रमनसः मधु सेवध्वम्; ये युष्माकं परिपन्थिनः, तान् अहं निवारयिष्यामि। हनूमतः तत् वाक्यं श्रुत्वा हरीणां प्रवरः अङ्गदः प्रसन्नात्मा प्रत्युवाच — हरयः मधु पिबन्तु। कृतकार्यस्य हनूमतः वाक्यम् अकार्यम् अपि मया अवश्यं कर्तव्यम्; किम् अङ्ग पुनः ईदृशं लघु कार्यम्। एतेन अङ्गदः हनूमतः सेवायाः गौरवं स्वीकरोति — यः सीतां दृष्टवान्, तस्य वचनं युवराजस्य अपि आज्ञा इव। अङ्गदस्य मुखात् तत् वचनं श्रुत्वा संहृष्टाः वानराः ‘साधु साधु’ इति तं प्रत्यपूजयन्। वानरर्षभम् अङ्गदं पूजयित्वा ते सर्वे, नदीवेगः यथा तटस्थं द्रुमं प्रति गच्छति, तथा मधुवनं जग्मुः। ते मधुवनं प्रविष्टाः शक्तितः पालान् आक्रम्य, अतिसर्गात् अनुज्ञायाः कारणात्, पटवः सन्तः — यतः हनूमान् मैथिलीं दृष्टवान्, अन्ये च तत् श्रुतवन्तः — तदा सर्वे मधु पपुः, रसवत् फलं च आददुः। अत्र मुद्रणे श्लोकविभागः समीक्षितात् अर्धेन अपसृतः; द्वितीयात् आरभ्य प्रत्येकः श्लोकः पूर्वस्य उत्तरार्धेन उत्तरस्य पूर्वार्धेन च निर्मितः इव दृश्यते। हनूमतः ‘अहमावर्जयिष्यामि’ इति वचनम् अस्य सर्गस्य सर्वस्य कलहस्य दायित्वं स्वयं स्वीकरोति। पूर्वसर्गे अङ्गदः वृद्धान् अनुमान्य अनुज्ञां ददौ, अत्र तु हनूमान् स्वयं रक्षणस्य भारं वहति — द्वयोः वचनं मिलित्वा वानराणां निर्भयत्वस्य कारणं भवति। अङ्गदस्य उत्तरे कैमुतिकन्यायः दृश्यते — यदि अकार्यम् अपि कर्तव्यं, तर्हि मधुपानं किमु वक्तव्यम्। वानराणां ‘साधु साधु’ इति अभिनन्दनं तेषां प्रीतिं युवराजं प्रति भक्तिं च दर्शयति। नदीवेगस्य उपमा तेषां गतेः अनिवार्यतां सूचयति — यथा प्रवाहः वृक्षं न पश्यति, तथा ते पालान् न गणयन्ति। एवं सर्गस्य आरम्भः एव भाविनः कलहस्य सूचना।

ततः सर्वे उत्पत्य समागतान् वनपालान् शतशः ताडयन्तः मधुवने सक्ताः अभवन्। केचित् कपयः बाहुभिः द्रोणमात्राणि मधूनि परिगृह्य सङ्घशः हृष्टवत् पिबन्ति स्म। द्रोणः इति प्राचीनं परिमाणम्, अष्टभिः आढकैः मितम् इति मुद्रणस्य अधोटिप्पणी वदति। सहिताः सर्वे मधुच्छत्राणि घ्नन्ति, अपरे भक्षयन्ति, केचित् मधुपिङ्गलाः पीत्वा शिष्टानि मधूनि अपविध्यन्ति। केचित् उत्कटाः मधूच्छिष्टेन, अर्थात् सिक्थेन, अन्योन्यं जघ्नुः; अपरे वृक्षमूलेषु शाखाः गृहीत्वा व्यवस्थिताः। अत्यर्थं मदग्लानाः केचित् पर्णानि आस्तीर्य शेरते; उन्मत्तवेगाः मधुमत्ताः प्लवगाः हृष्टवत् अन्योन्यं क्षिपन्ति, अपरे स्खलन्ति। केचित् क्ष्वेडान् सिंहनादान् कुर्वन्ति, केचित् पक्षिणः इव कूजन्ति, केचित् मधुना मत्ताः महीतले सुप्ताः। धृष्टाः केचित् हसन्ति, अन्ये रुदन्ति; केचित् अन्यत् कृत्वा अन्यत् वदन्ति, केचित् वाक्यस्य अन्यम् एव अर्थं बुध्यन्ते। ये तु दधिमुखस्य प्रेष्याः मधुपालाः तत्र आसन्, ते अपि तैः भीमैः वानरैः प्रतिषिद्धाः दिशः गताः; केचित् जानुभिः प्रघृष्टाः, केचित् उत्क्षिप्य देवमार्गं दर्शिताः। ‘देवमार्गं दर्शिताः’ इति वाक्यस्य हिन्दीटीका द्विविधम् अर्थं ददाति — आकाशे उत्क्षिप्ताः, पृष्ठेन भूमौ पातिताः सन्तः आकाशं दर्शिताः वा। अत्र मदस्य विविधाः अवस्थाः क्रमेण चित्रिताः — प्रथमं हर्षः, ततः क्रीडा, ततः ग्लानिः, अन्ते च निद्रा विपरीतबुद्धिः च। अस्मिन् भागे कविः पूर्वसर्गस्य विलासवर्णनं पुनः विस्तरेण अनुष्टुभा वदति। मधुच्छत्राणां ग्रहणं, सामूहिकं पानं, शिष्टस्य क्षेपणं, सिक्थेन प्रहारः — एषः क्रमः बालानाम् इव क्रीडायाः। वानराः वृक्षमूलेषु शाखाः गृहीत्वा स्थिताः इति वर्णनेन तेषां मदेन स्खलनम् अपि सूच्यते — स्थातुम् अपि आलम्बनम् अपेक्षते। ‘धृष्टाः केचिद्धसन्त्यन्ये’, ‘कृत्वा केचिद्वदन्त्यन्ये’ इति श्लोकद्वये मदस्य बुद्धिभ्रंशः चित्रितः — कृतस्य उक्तस्य च सम्बन्धः नष्टः। अस्य श्लोकद्वयस्य समीक्षितसंस्करणे प्रतिरूपं नास्ति, तत् वुल्गेटमात्रम्। वनपालानां दुर्दशा अग्रिमस्य भागस्य कारणम् — ते एव दधिमुखं निवेदयिष्यन्ति। तेषां संख्या अल्पा, वानराणां तु अपरिमिता; अतः तेषां पलायनम् अनिवार्यम्। ‘दिशो गताः’ इति पदेन तेषां विकीर्णता सूच्यते — ते संहताः अपि न पलायिताः, यथा यथा प्रहृताः तथा तथा दिशः गताः।

ते परमोद्विग्नाः पालाः दधिमुखं गत्वा वचः अब्रुवन् — हनूमता दत्तवरैः, अर्थात् तस्य प्रोत्साहनेन उद्धतैः वानरैः, मधुवनं बलात् हतम्; वयं च जानुभिः घृष्टाः, देवमार्गं च दर्शिताः। अयं श्लोकः षट्पादः, मुद्रणे ‘॥ १७॥’ इति एकेन अङ्केन त्रयः अर्धश्लोकाः बद्धाः। तदा वनपः दधिमुखः वानरः क्रुद्धः मधुवनं हतं श्रुत्वा तान् हरीन् सान्त्वयामास — आगच्छत, अतिदर्पितान् वानरान् प्रति गच्छामः; उत्तमं मधु प्रभुञ्जानान् तान् अहं बलेन आवारयिष्यामि। दधिमुखस्य तत् वचनं श्रुत्वा वीराः वानरर्षभाः तेन एव सहिताः पुनः मधुवनं ययुः। तेषां मध्ये दधिमुखः सुप्रगृह्य महातरुं वेगेन समभ्यधावत्, ते सर्वे प्लवंगमाः अपि। ते क्रुद्धाः शिलाः पादपान् पाषाणान् च गृहीत्वा यत्र कपिकुञ्जराः आसन्, तत्र अभ्यागमन्। बलात् निवारयन्तः संदष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धाः मुहुः मुहुः भर्त्सयन्तः ते हरयः हरीन् आसेदुः। अथ क्रुद्धं दधिमुखं दृष्ट्वा हनुमत्प्रमुखाः वानरपुङ्गवाः वेगेन तदा अभ्यधावन्त। अत्र द्वे सेने सम्मुखे — एकतः वनपालाः राजवनस्य रक्षणाय, अपरतः कार्यसिद्धाः वानराः स्वविजयस्य उत्सवाय। द्वयोः पक्षयोः न्यायः अस्ति, तेन अयं कलहः करुणः हास्यजनकः च। पालानां वचनं संक्षिप्तम् अपि पूर्णम् — अपराधी कः, अपराधः कः, तेषां दुःखं किम् इति त्रयम् अपि तत्र उक्तम्। ‘हनूमता दत्तवरैः’ इति पदेन ते हनूमन्तम् एव मूलं मन्यन्ते, यत् सत्यम् — सः एव ‘अहमावर्जयिष्यामि’ इति उक्तवान्। दधिमुखः प्रथमं स्वभृत्यान् सान्त्वयति, ततः एव युद्धाय उद्यच्छति — एषः नेतुः धर्मः। तस्य वचने ‘अतिदर्पितान्’ इति पदं वानराणां मदं दर्पं च एकत्र सूचयति। पालाः शिलापादपपाषाणान् गृहीत्वा आगच्छन्ति, दधिमुखः तु महातरुम् — एषः वानराणां स्वाभाविकः आयुधसमूहः। संदष्टौष्ठपुटाः भर्त्सयन्तः इति वर्णनेन तेषां क्रोधस्य तीव्रता दृश्यते, किन्तु अग्रे तेषां पराभवः अपि द्रुतम् एव भविष्यति। हनुमत्प्रमुखाः अभ्यधावन्त इति पदेन हनूमान् स्वप्रतिज्ञां पालयति।

सवृक्षं महाबाहुम् आपतन्तं महाबलं वेगवन्तं तं दधिमुखं कुपितः अङ्गदः बाहुभ्यां विजग्राह। मदान्धः सः ‘अयं मम आर्यकः’, अर्थात् पितृव्यस्य मातुलः अतः पितामहस्थानीयः, इति अविचार्य कृपां न चक्रे; अथ आशु एनं वेगेन वसुधातले निष्पिपेष। दधिमुखः सुग्रीवस्य मातुलः, अतः अङ्गदस्य पितामहस्थाने पूज्यः; तथापि मदेन अङ्गदः तत् विस्मृतवान्। सः महावीरः कपिकुञ्जरः भग्नबाहूरुमुखः, अर्थात् भग्नाः बाहवः ऊरू मुखं च यस्य, विह्वलः शोणितोक्षितः मुहूर्तं प्रमुमोह। ततः वानरर्षभः सः कथंचित् तैः वानरैः विमुक्तः एकान्तम् आगत्य समुपागतान् स्वान् भृत्यान् उवाच। अस्मिन् भागे मदस्य परिणामः स्पष्टः — ये पूर्वं केवलं क्रीडन्ति स्म, ते अद्य गुरुजनम् अपि प्रहरन्ति। कविः अङ्गदस्य कर्म न समर्थयति, किन्तु ‘मदान्धः’ इति पदेन तस्य कारणं निर्दिशति। अग्रिमे सर्गे अङ्गदः एव दधिमुखात् क्षमां याचिष्यते इति द्रष्टव्यम्। ‘निष्पिपेष’ इति लिट्प्रयोगः क्रियायाः वेगं पूर्णतां च सूचयति।

एते तिष्ठन्तु; आगच्छत, यत्र नः भर्ता विपुलग्रीवः सुग्रीवः रामेण सह तिष्ठति, तत्र गच्छामः। पार्थिवे सुग्रीवे अङ्गदस्य सर्वं दोषं श्रावयिष्यामः; अमर्षी सः मम वचनं श्रुत्वा एतान् वानरान् घातयिष्यति। इदं मधुवनं महात्मनः सुग्रीवस्य इष्टं, पितृपैतामहं, दिव्यं, देवैः अपि दुरासदम्। सः मधुलुब्धान् गतायुषः इमान् सर्वान् वानरान् ससुहृज्जनान् दण्डेन घातयिष्यति। नृपाज्ञापरिपन्थिनः एते दुरात्मानः वध्याः एव; तदा मम अमर्षप्रभवः रोषः सफलः भविष्यति। एवम् उक्त्वा महाबलः दधिमुखः वनपालैः समन्वितः सहसा उत्पत्य जगाम। निमेषान्तरमात्रेण सः वनालयः यत्र धीमान् सहस्रांशुसुतः सुग्रीवः वानरः आसीत्, तत्र प्राप्तः। रामं लक्ष्मणं सुग्रीवं च दृष्ट्वा सः आकाशात् समप्रतिष्ठां जगतीं निपपात। सर्वैः पालैः परिवारितः पालानां परमेश्वरः महावीरः हरिः दधिमुखः निपत्य दीनवदनः भूत्वा शिरसि अञ्जलिं कृत्वा आशु सुग्रीवस्य तौ चरणौ मूर्ध्ना प्रत्यपीडयत्। दधिमुखस्य रोषः स्वाभाविकः — सः राजाज्ञायाः रक्षकः, तस्य अपमानः राज्ञः अपमानः इति मन्यते। ‘पितृपैतामहम्’ इति पदेन वनस्य वंशपरम्परागतं महत्त्वं सूच्यते, येन अपराधस्य गौरवं वर्धते। किन्तु तस्य आशा विपरीतं फलिष्यति — सुग्रीवः अस्मात् एव निवेदनात् सीतादर्शनम् अनुमास्यति, न तु दण्डं विधास्यति। ‘ससुहृज्जनान्’ इति पदेन दधिमुखः सर्वेषां नाशम् इच्छति, एषा तस्य क्रोधस्य परा काष्ठा। मुद्रणे ‘श्रावयिष्याम’ इति उत्तमपुरुषबहुवचनं पठ्यते, समीक्षिते तु ‘श्रावयिष्यामि पार्थिव’ इति। दधिमुखस्य गतिः अपि वानरस्वभावानुरूपा — निमेषान्तरमात्रेण सः किष्किन्धां प्राप्नोति, यत्र प्रस्रवणगिरौ रामः सुग्रीवः च वसतः। सः आकाशात् समतले भूभागे निपतति, न तु सहसा सुग्रीवस्य समीपे — एषा राजसभायाः मर्यादा। दीनवदनत्वं, शिरसि अञ्जलिः, चरणयोः मूर्ध्ना पीडनं च — एतत् त्रयं शरणागतेः लक्षणम्। सः रामस्य लक्ष्मणस्य च समक्षम् एव निवेदनं करिष्यति, येन अस्य वृत्तान्तस्य महत्त्वं वर्धते। अस्मिन् सर्गे कथायाः सूत्रम् एवं परिवर्तते — यः कलहः दण्डाय आरब्धः, सः सीतादर्शनस्य सूचनायाः साधनं भविष्यति। अतः दधिमुखस्य अपमानः अपि रामकार्यस्य सेवायाम् उपयुक्तः। दधिमुखस्य वचने ‘वध्याः’, ‘घातयिष्यति’, ‘गतायुषः’ इति पदानि पुनः पुनः आगच्छन्ति, येन तस्य आहतस्य मनसः आवेशः प्रकटितः। सुग्रीवः अमर्षी इति तेन स्मर्यते — पूर्वं वालिनः विरोधे सुग्रीवस्य क्रोधः सर्वैः ज्ञातः। किन्तु पाठकः जानाति यत् अयं वृत्तान्तः सुग्रीवाय प्रियः एव भविष्यति।

వానరవృషభుడూ వానరశ్రేష్ఠుడూ అయిన హనుమంతుడు ఆ వానరులతో ఇలా అన్నాడు — వానరులారా, మీరు నిశ్చింతమనస్కులై మధువును సేవించండి; మీకు అడ్డువచ్చేవారిని నేను వారిస్తాను. హనుమంతుని ఆ మాట విని వానరశ్రేష్ఠుడైన అంగదుడు ప్రసన్నమనస్కుడై ఇలా బదులిచ్చాడు — వానరులు మధువు తాగుదురుగాక. కార్యం సాధించిన హనుమంతుని మాట చేయరానిదైనా నేను తప్పక చేయాలి; ఇక ఇటువంటి చిన్న పని సంగతి చెప్పేదేముంది. దీని ద్వారా అంగదుడు హనుమంతుని సేవ గౌరవాన్ని అంగీకరిస్తాడు — సీతను చూసినవాని మాట యువరాజుకు కూడా ఆజ్ఞ వంటిది. అంగదుని నోట ఆ మాట విని సంతోషించిన వానరులు ‘బాగు బాగు’ అని అతనిని సత్కరించారు. వానరవృషభుడైన అంగదుని సత్కరించి వారందరూ, నదీవేగం తీరంలోని చెట్టు వైపు దూసుకుపోయినట్టు, మధువనానికి వెళ్ళారు. వారు మధువనంలోకి ప్రవేశించి తమ శక్తి కొద్దీ కాపలాదారులను ఆక్రమించి, అనుమతి లభించిన కారణంగా ధైర్యం పొంది — హనుమంతుడు మైథిలిని చూశాడు, మిగిలినవారు అది విన్నారు కాబట్టి — అప్పుడు అందరూ మధువు తాగారు, రసవంతమైన ఫలాలను తీసుకున్నారు. ఇక్కడ ముద్రణలో శ్లోకవిభాగం సమీక్షిత పాఠం నుండి అర్ధశ్లోకం మేర జరిగిపోయింది; రెండవ శ్లోకం నుండి ప్రతి శ్లోకమూ ముందరి శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంతో, తరువాతి శ్లోకపు పూర్వార్ధంతో నిర్మించబడినట్టు కనిపిస్తుంది. హనుమంతుని ‘అహమావర్జయిష్యామి’ (నేను వారిస్తాను) అనే మాట ఈ సర్గలోని కలహమంతటి బాధ్యతనూ తానే స్వీకరిస్తుంది. మునుపటి సర్గలో అంగదుడు వృద్ధుల అనుమతి తీసుకుని అనుజ్ఞ ఇచ్చాడు, ఇక్కడ మాత్రం హనుమంతుడు స్వయంగా రక్షణభారాన్ని వహిస్తాడు — ఇద్దరి మాటలూ కలిసి వానరుల నిర్భయత్వానికి కారణమవుతాయి. అంగదుని జవాబులో కైముతికన్యాయం కనిపిస్తుంది — చేయరానిది కూడా చేయవలసి వస్తే, మధుపానం గురించి చెప్పేదేముంది. వానరుల ‘బాగు బాగు’ అనే అభినందన వారి ప్రీతినీ యువరాజు పట్ల భక్తినీ చూపుతుంది. నదీవేగపు ఉపమానం వారి గమనపు అనివార్యతను సూచిస్తుంది — ప్రవాహం చెట్టును లెక్కచేయనట్టే వారు కాపలాదారులను లెక్కచేయరు. ఇలా సర్గ ఆరంభమే రాబోయే కలహానికి సూచన.

తరువాత అందరూ ఎగిరి, గుమిగూడిన వనపాలకులను వందలకొద్దీ కొడుతూ మధువనంలో లీనమయ్యారు. కొందరు కపులు ద్రోణం పరిమాణం గల మధువులను చేతులతో పట్టుకుని గుంపులుగా సంతోషంగా తాగుతున్నారు. ద్రోణం అనేది ఒక ప్రాచీన పరిమాణం, ఎనిమిది ఆఢకాలకు సమానమని ముద్రణలోని అధోటిప్పణి చెబుతుంది. అందరూ కలిసి తేనెపట్లను కొడుతున్నారు, మరికొందరు తింటున్నారు, తేనెవన్నె గల కొందరు తాగి మిగిలిన మధువులను పారవేస్తున్నారు. మదించిన కొందరు మైనంతో ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు; మరికొందరు చెట్ల మొదళ్ళ దగ్గర కొమ్మలు పట్టుకుని నిలిచారు. మత్తుతో మిక్కిలి సోలిపోయిన కొందరు ఆకులు పరచుకుని పడుకున్నారు; ఉన్మత్తవేగం గల, మధువుతో మత్తెక్కిన వానరులు సంతోషంగా ఒకరినొకరు నెట్టుకుంటున్నారు, మరికొందరు తడబడుతున్నారు. కొందరు సింహనాదాలు చేస్తున్నారు, కొందరు పక్షుల్లా కూస్తున్నారు, కొందరు మధువుతో మత్తెక్కి నేలపై నిద్రపోయారు. ధృష్టులైన కొందరు నవ్వుతున్నారు, మరికొందరు ఏడుస్తున్నారు; కొందరు ఒకటి చేసి మరొకటి చెబుతున్నారు, కొందరు మాటకు మరొక అర్థమే గ్రహిస్తున్నారు. అక్కడ ఉన్న దధిముఖుని సేవకులైన మధుపాలకులు కూడా ఆ భయంకరులైన వానరులచేత అడ్డగించబడి దిక్కులకు పారిపోయారు; కొందరిని మోకాళ్ళతో రుద్దారు, కొందరిని పైకి ఎగరేసి దేవమార్గాన్ని (ఆకాశాన్ని) చూపించారు. ‘దేవమార్గాన్ని చూపించారు’ అనే వాక్యానికి హిందీ వ్యాఖ్య రెండు అర్థాలు ఇస్తుంది — ఆకాశంలోకి విసిరివేయబడ్డారు, లేదా వెల్లకిలా నేలపై పడవేయబడి ఆకాశాన్ని చూపించబడ్డారు. ఇక్కడ మత్తు యొక్క వివిధ దశలు క్రమంగా చిత్రించబడ్డాయి — మొదట హర్షం, తరువాత క్రీడ, తరువాత సోలిపోవడం, చివరికి నిద్రా విపరీతబుద్ధీ. ఈ భాగంలో కవి మునుపటి సర్గలోని విలాసవర్ణనను అనుష్టుప్ ఛందస్సులో మళ్ళీ విస్తారంగా చెబుతాడు. తేనెపట్లను పట్టుకోవడం, గుంపుగా తాగడం, మిగిలినది పారవేయడం, మైనంతో కొట్టుకోవడం — ఈ క్రమం పిల్లల ఆటలాంటిది. వానరులు చెట్ల మొదళ్ళ దగ్గర కొమ్మలు పట్టుకుని నిలిచారనే వర్ణనతో మత్తువల్ల వారు తడబడుతున్నారని కూడా సూచించబడుతుంది — నిలబడటానికి కూడా ఆధారం కావలసి వస్తోంది. ‘ధృష్టులైన కొందరు నవ్వుతున్నారు, మరికొందరు’, ‘కొందరు చేసి మరొకటి చెబుతున్నారు’ అనే రెండు శ్లోకాలలో మత్తువల్ల కలిగే బుద్ధిభ్రంశం చిత్రించబడింది — చేసినదానికీ చెప్పినదానికీ సంబంధం నశించింది. ఈ రెండు శ్లోకాలకు సమీక్షిత పాఠంలో ప్రతిరూపం లేదు, అవి వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. వనపాలకుల దుర్దశ తరువాతి భాగానికి కారణం — వారే దధిముఖునికి నివేదిస్తారు. వారి సంఖ్య తక్కువ, వానరులు మాత్రం అపరిమితం; కాబట్టి వారు పారిపోవడం అనివార్యం. ‘దిక్కులకు పారిపోయారు’ అనే పదంతో వారు చెల్లాచెదురవడం సూచించబడింది — వారు గుంపుగా కూడా పారిపోలేదు, ఎవరెవరు దెబ్బతిన్నారో వారు ఆయా దిక్కులకు వెళ్ళిపోయారు.

మిక్కిలి కలవరపడిన ఆ పాలకులు దధిముఖుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఇలా అన్నారు — హనుమంతుడు వరమిచ్చినవారు, అంటే అతని ప్రోత్సాహంతో పెచ్చుమీరిన వానరులు, మధువనాన్ని బలవంతంగా ధ్వంసం చేశారు; మమ్మల్ని మోకాళ్ళతో రుద్దారు, దేవమార్గాన్ని కూడా చూపించారు. ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, ముద్రణలో ‘17’ అనే ఒకే సంఖ్యతో మూడు అర్ధశ్లోకాలు కట్టబడ్డాయి. అప్పుడు వనపాలకుడైన దధిముఖుడనే వానరుడు మధువనం ధ్వంసమైందని విని క్రుద్ధుడై ఆ వానరులను ఊరడించాడు — రండి, అతిగర్వితులైన ఆ వానరుల దగ్గరకు వెళ్దాం; ఉత్తమమైన మధువును తింటున్న వారిని నేను బలంతో అడ్డుకుంటాను. దధిముఖుని ఆ మాట విని వీరులైన వానరశ్రేష్ఠులు అతనితో కలిసి మళ్ళీ మధువనానికి వెళ్ళారు. వారి మధ్య దధిముఖుడు ఒక మహావృక్షాన్ని గట్టిగా పట్టుకుని వేగంగా ముందుకు దూసుకుపోయాడు, ఆ వానరులందరూ కూడా. క్రుద్ధులైన వారు శిలలూ చెట్లూ రాళ్ళూ పట్టుకుని కపికుంజరులు ఉన్నచోటికి వచ్చారు. బలవంతంగా వారిస్తూ, పెదవులు కొరుకుతూ, క్రుద్ధులై మళ్ళీ మళ్ళీ దూషిస్తూ ఆ వానరులు వానరులను సమీపించారు. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన దధిముఖుని చూసి హనుమంతుడు మొదలైన వానరశ్రేష్ఠులు వేగంగా ఎదురు పరుగెత్తారు. ఇక్కడ రెండు సేనలు ఎదురెదురుగా ఉన్నాయి — ఒకవైపు రాజవనాన్ని రక్షించడానికి వనపాలకులు, మరొకవైపు కార్యం సాధించి తమ విజయోత్సవం జరుపుకుంటున్న వానరులు. రెండు పక్షాలకూ న్యాయం ఉంది, అందుకే ఈ కలహం కరుణాజనకమూ హాస్యజనకమూ. పాలకుల మాట సంక్షిప్తమైనా పూర్ణమైనది — అపరాధి ఎవరు, అపరాధం ఏమిటి, వారి దుఃఖం ఏమిటి అనే మూడూ అందులో చెప్పబడ్డాయి. ‘హనుమంతుడు వరమిచ్చినవారు’ అనే పదంతో వారు హనుమంతునే మూలంగా భావిస్తారు, అది నిజమే — అతడే ‘నేను వారిస్తాను’ అన్నాడు. దధిముఖుడు మొదట తన సేవకులను ఊరడిస్తాడు, ఆ తరువాతే యుద్ధానికి సిద్ధమవుతాడు — ఇది నాయకుని ధర్మం. అతని మాటలో ‘అతిగర్వితులు’ అనే పదం వానరుల మత్తునూ దర్పాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. పాలకులు శిలలూ చెట్లూ రాళ్ళూ పట్టుకుని వస్తారు, దధిముఖుడు మాత్రం మహావృక్షాన్ని — ఇవి వానరుల స్వాభావికమైన ఆయుధాలు. పెదవులు కొరుకుతూ దూషిస్తున్నారనే వర్ణనలో వారి క్రోధపు తీవ్రత కనిపిస్తుంది, కాని ముందు వారి పరాభవం కూడా త్వరగానే జరుగుతుంది. ‘హనుమంతుడు మొదలైనవారు ఎదురు పరుగెత్తారు’ అనే పదంతో హనుమంతుడు తన ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టుకుంటాడు.

చెట్టుతో సహా దూసుకువస్తున్న మహాబాహువూ మహాబలుడూ వేగవంతుడూ అయిన ఆ దధిముఖుని కుపితుడైన అంగదుడు రెండు చేతులతో పట్టుకున్నాడు. మదాంధుడైన అతడు ‘ఇతడు నాకు పూజ్యుడు’ — అంటే పినతండ్రికి మేనమామ, కాబట్టి తాతతో సమానుడు — అని ఆలోచించకుండా కనికరం చూపలేదు; వెంటనే అతనిని వేగంగా నేలపై వేసి నలిపివేశాడు. దధిముఖుడు సుగ్రీవుని మేనమామ, కాబట్టి అంగదునికి తాత స్థానంలో పూజ్యుడు; అయినా మత్తువల్ల అంగదుడు అది మరచిపోయాడు. ఆ మహావీరుడైన కపికుంజరం చేతులూ తొడలూ ముఖమూ విరిగి, విహ్వలుడై, రక్తంతో తడిసి ఒక ముహూర్తకాలం మూర్ఛపోయాడు. తరువాత ఆ వానరవృషభుడు ఎలాగో ఆ వానరుల నుండి విడివడి ఏకాంత ప్రదేశానికి వచ్చి, అక్కడికి చేరుకున్న తన సేవకులతో ఇలా అన్నాడు. ఈ భాగంలో మత్తు పరిణామం స్పష్టంగా ఉంది — ఇంతకుముందు కేవలం ఆడుకుంటున్నవారు ఇప్పుడు పెద్దలను కూడా కొడుతున్నారు. కవి అంగదుని చర్యను సమర్థించడు, కాని ‘మదాంధుడు’ అనే పదంతో దాని కారణాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. తరువాతి సర్గలో అంగదుడే దధిముఖుని క్షమాపణ కోరడం గమనించదగినది. ‘నిష్పిపేష’ (నలిపివేశాడు) అనే లిట్ ప్రయోగం క్రియ వేగాన్నీ సంపూర్ణతనూ సూచిస్తుంది.

వీళ్ళను ఉండనివ్వండి; రండి, మన ప్రభువూ విశాలమైన మెడ గలవాడూ అయిన సుగ్రీవుడు రామునితో కలిసి ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్దాం. రాజైన సుగ్రీవునికి అంగదుని దోషమంతా వినిపిద్దాం; అసహనశీలుడైన అతడు నా మాట విని ఈ వానరులను చంపిస్తాడు. ఈ మధువనం మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి ఇష్టమైనది, తాతముత్తాతల నుండి వచ్చినది, దివ్యమైనది, దేవతలకు కూడా దుర్గమమైనది. మధువుపై లోభించి ఆయువు తీరిన ఈ వానరులందరినీ వారి మిత్రులతో సహా అతడు దండనతో చంపిస్తాడు. రాజాజ్ఞకు అడ్డువచ్చే ఈ దురాత్ములు వధ్యులే; అప్పుడు అసహనం నుండి పుట్టిన నా రోషం సఫలమవుతుంది. ఇలా చెప్పి మహాబలుడైన దధిముఖుడు వనపాలకులతో కలిసి ఒక్కసారిగా ఎగిరి వెళ్ళాడు. రెప్పపాటు కాలంలోనే ఆ వనవాసి ధీమంతుడూ సూర్యపుత్రుడూ అయిన వానరుడు సుగ్రీవుడు ఉన్నచోటికి చేరుకున్నాడు. రాముని, లక్ష్మణుని, సుగ్రీవుని చూసి అతడు ఆకాశం నుండి సమతలమైన నేలపై దిగాడు. పాలకులందరితో పరివేష్టితుడై, పాలకులకు పరమేశ్వరుడూ మహావీరుడూ అయిన వానరుడు దధిముఖుడు దిగి, దీనమైన ముఖంతో తలపై చేతులు జోడించి, వెంటనే సుగ్రీవుని ఆ రెండు పాదాలనూ తన శిరస్సుతో స్పృశించాడు. దధిముఖుని రోషం స్వాభావికమైనది — అతడు రాజాజ్ఞకు రక్షకుడు, తనకు జరిగిన అవమానం రాజుకు జరిగిన అవమానంగా భావిస్తాడు. ‘తాతముత్తాతల నుండి వచ్చినది’ అనే పదంతో వనపు వంశపరంపరాగత ప్రాముఖ్యం సూచించబడుతుంది, దాని వల్ల అపరాధపు తీవ్రత పెరుగుతుంది. కాని అతని ఆశ విపరీత ఫలితాన్నిస్తుంది — సుగ్రీవుడు ఈ నివేదన నుండే సీతాదర్శనాన్ని ఊహిస్తాడు గాని దండన విధించడు. ‘మిత్రులతో సహా’ అనే పదంతో దధిముఖుడు అందరి నాశాన్నీ కోరుకుంటాడు, ఇది అతని క్రోధపు పరాకాష్ఠ. ముద్రణలో ‘శ్రావయిష్యామ’ (వినిపిద్దాం) అనే ఉత్తమపురుష బహువచనం పఠించబడుతుంది, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘శ్రావయిష్యామి పార్థివ’ (రాజా, వినిపిస్తాను) అని ఉంది. దధిముఖుని గమనం కూడా వానరస్వభావానికి తగినదే — రెప్పపాటు కాలంలోనే అతడు కిష్కింధను చేరుకుంటాడు, అక్కడ ప్రస్రవణగిరిపై రాముడూ సుగ్రీవుడూ నివసిస్తున్నారు. అతడు ఆకాశం నుండి సమతలమైన భూభాగంపై దిగుతాడు, హఠాత్తుగా సుగ్రీవుని సమీపంలో కాదు — ఇది రాజసభ మర్యాద. దీనమైన ముఖం, తలపై జోడించిన చేతులు, పాదాలను శిరస్సుతో స్పృశించడం — ఈ మూడూ శరణాగతి లక్షణాలు. అతడు రాముని, లక్ష్మణుని సమక్షంలోనే నివేదిస్తాడు, దాని వల్ల ఈ వృత్తాంతపు ప్రాముఖ్యం పెరుగుతుంది. ఈ సర్గలో కథాసూత్రం ఇలా మారుతుంది — దండన కోసం మొదలైన కలహం సీతాదర్శన సూచనకు సాధనమవుతుంది. కాబట్టి దధిముఖుని అవమానం కూడా రామకార్య సేవకు ఉపయోగపడుతుంది. దధిముఖుని మాటలో ‘వధ్యులు’, ‘చంపిస్తాడు’, ‘ఆయువు తీరినవారు’ అనే పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తాయి, దాని వల్ల గాయపడిన అతని మనసు ఆవేశం ప్రకటమవుతుంది. సుగ్రీవుడు అసహనశీలుడని అతడు గుర్తుచేసుకుంటాడు — ఇంతకుముందు వాలితో విరోధంలో సుగ్రీవుని క్రోధం అందరికీ తెలిసినదే. కాని ఈ వృత్తాంతం సుగ్రీవునికి ప్రియమైనదే అవుతుందని పాఠకునికి తెలుసు.

வானரர்களில் சிறந்தவனும் வானரர்களில் உத்தமனுமான அனுமன் அந்த வானரர்களிடம் சொன்னான் — வானரர்களே, நீங்கள் கலக்கமற்ற மனத்துடன் தேனை அருந்துங்கள்; உங்களுக்குத் தடையாக நிற்பவர்களை நான் தடுப்பேன். அனுமனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு வானரர்களில் முதன்மையான அங்கதன் மகிழ்ந்த மனத்துடன் மறுமொழி கூறினான் — வானரர்கள் தேனை அருந்தட்டும். பணியை நிறைவேற்றிய அனுமனின் சொல் செய்யத்தகாததாக இருந்தாலும் நான் அதைக் கட்டாயம் செய்ய வேண்டும்; இத்தகைய எளிய செயலைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா. இதனால் அங்கதன் அனுமனின் சேவையின் பெருமையை ஏற்கிறான் — சீதையைக் கண்டவனின் சொல் இளவரசனுக்கும் ஆணைபோன்றது. அங்கதனின் வாயிலிருந்து அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு மிக மகிழ்ந்த வானரர்கள் ‘நன்று நன்று’ என்று அவனைப் போற்றினர். வானரர்களில் சிறந்த அங்கதனைப் போற்றியபின், ஆற்றின் வேகம் கரையிலுள்ள மரத்தை நோக்கிச் செல்வதுபோல, அவர்கள் அனைவரும் மதுவனத்துக்குச் சென்றனர். மதுவனத்தில் நுழைந்த அவர்கள் இயன்றவரை காவலர்களைத் தாக்கி, அனுமதி வழங்கப்பட்டதால் துணிவுடையவர்களாக — ஏனெனில் அனுமன் மைதிலியைக் கண்டான், மற்றவர்கள் அதைக் கேட்டனர் — அப்போது அனைவரும் தேனைக் குடித்தனர், சுவையான கனிகளையும் எடுத்துக்கொண்டனர். இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் சுலோகப் பிரிவு திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து அரைச்சுலோகம் நகர்ந்துள்ளது; இரண்டாம் சுலோகம் முதல் ஒவ்வொரு சுலோகமும் முந்தையதன் பின்பாதியாலும் அடுத்ததன் முன்பாதியாலும் அமைந்ததுபோல் தோன்றுகிறது. ‘நான் தடுப்பேன்’ என்ற அனுமனின் சொல் இந்தச் சர்க்கத்தின் சச்சரவு முழுவதற்குமான பொறுப்பைத் தானே ஏற்கிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் அங்கதன் முதியோரின் இசைவைப் பெற்று அனுமதி அளித்தான்; இங்கேயோ அனுமன் தானே காக்கும் சுமையை ஏற்கிறான் — இருவருடைய சொல்லும் சேர்ந்து வானரர்கள் அச்சமின்றி இருந்ததற்குக் காரணமாகிறது. அங்கதனின் விடையில் ‘கைமுதிக நியாயம்’ (சொல்லவும் வேண்டுமா என்ற வாத முறை) தெரிகிறது — செய்யத்தகாததையும் செய்ய வேண்டுமென்றால், தேன் அருந்துவதைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா. வானரர்களின் ‘நன்று நன்று’ என்ற வரவேற்பு அவர்களுடைய மகிழ்ச்சியையும் இளவரசனிடமுள்ள பக்தியையும் காட்டுகிறது. ஆற்றின் வேகம் என்ற உவமை அவர்களுடைய செல்கையைத் தடுக்கமுடியாது என்பதைச் சுட்டுகிறது — வெள்ளம் மரத்தைப் பொருட்படுத்தாததுபோல அவர்கள் காவலர்களைப் பொருட்படுத்தவில்லை. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் தொடக்கமே வரவிருக்கும் சச்சரவுக்கான முன்னறிவிப்பு.

பிறகு அனைவரும் பாய்ந்து, ஒன்றுகூடி வந்த வனக்காவலர்களை நூற்றுக்கணக்கில் அடித்தவாறு மதுவனத்தில் ஈடுபட்டனர். சில வானரர்கள் துரோண அளவுள்ள தேனைக் கைகளால் அள்ளிக்கொண்டு, கூட்டம் கூட்டமாக மகிழ்ச்சியுடன் குடித்தனர். துரோணம் என்பது பழைய அளவை; எட்டு ஆடகங்கள் கொண்டது என்று அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பு சொல்கிறது. அனைவரும் சேர்ந்து தேன்கூடுகளை உடைக்கின்றனர், மற்றவர்கள் உண்கின்றனர், தேன்நிறப் பழுப்புடைய சிலர் குடித்தபின் எஞ்சிய தேனை வீசியெறிகின்றனர். ஆவேசமுடைய சிலர் தேன்கூட்டின் எச்சத்தால், அதாவது மெழுகால், ஒருவரையொருவர் அடித்தனர்; மற்றவர்கள் மரங்களின் அடியில் கிளைகளைப் பற்றியவாறு நின்றனர். களிவெறியால் மிகவும் சோர்ந்த சிலர் இலைகளைப் பரப்பிப் படுக்கின்றனர்; வெறிகொண்ட வேகமுடைய, தேனால் மயங்கிய வானரர்கள் மகிழ்ச்சியுடன் ஒருவரையொருவர் தள்ளுகின்றனர், மற்றவர்கள் தடுமாறுகின்றனர். சிலர் சீழ்க்கையொலியும் சிங்கநாதமும் செய்கின்றனர், சிலர் பறவைகளைப்போலக் கூவுகின்றனர், தேனால் மயங்கிய சிலர் தரையில் உறங்குகின்றனர். துணிச்சலுடைய சிலர் சிரிக்கின்றனர், மற்றவர்கள் அழுகின்றனர்; சிலர் ஒன்றைச் செய்துவிட்டு வேறொன்றைச் சொல்கின்றனர், சிலர் சொல்லுக்கு வேறொரு பொருளையே புரிந்துகொள்கின்றனர். ததிமுகனின் ஏவலர்களான தேன்காவலர்கள் அங்கே இருந்தனர்; அவர்களும் பயங்கரமான அந்த வானரர்களால் விரட்டப்பட்டுத் திசைகளுக்குச் சிதறி ஓடினர்; சிலர் முழங்கால்களால் தேய்க்கப்பட்டனர், சிலர் மேலே தூக்கியெறியப்பட்டுத் தேவர்களின் வழியைக் (வானத்தை) காட்டப்பட்டனர். ‘தேவர்களின் வழியைக் காட்டப்பட்டனர்’ என்ற தொடருக்கு இந்தி உரை இருவகைப் பொருள் தருகிறது — வானில் தூக்கியெறியப்பட்டனர் என்றோ, முதுகால் தரையில் வீழ்த்தப்பட்டு வானத்தைப் பார்க்கச் செய்யப்பட்டனர் என்றோ. இங்கே களிவெறியின் பல்வேறு நிலைகள் வரிசையாகச் சித்திரிக்கப்படுகின்றன — முதலில் மகிழ்ச்சி, பிறகு விளையாட்டு, பிறகு சோர்வு, இறுதியில் உறக்கமும் தலைகீழான புத்தியும். இந்தப் பகுதியில் கவி முந்தைய சர்க்கத்தின் களியாட்ட வருணனையை அனுஷ்டுப் சந்தத்தில் மீண்டும் விரிவாகச் சொல்கிறார். தேன்கூடுகளைப் பறித்தல், கூட்டமாகக் குடித்தல், எஞ்சியதை வீசியெறிதல், மெழுகால் அடித்தல் — இந்த வரிசை குழந்தைகளின் விளையாட்டுப் போன்றது. வானரர்கள் மரங்களின் அடியில் கிளைகளைப் பற்றியவாறு நின்றனர் என்ற வருணனையால் அவர்கள் களிவெறியால் தடுமாறுவதும் சுட்டப்படுகிறது — நிற்பதற்கே பற்றுக்கோடு தேவைப்படுகிறது. ‘துணிச்சலுடைய சிலர் சிரிக்கின்றனர், மற்றவர்கள்’, ‘சிலர் செய்துவிட்டு, மற்றவர்கள் சொல்கின்றனர்’ என்ற இரண்டு சுலோகங்களில் களிவெறியால் உண்டாகும் புத்திமயக்கம் சித்திரிக்கப்படுகிறது — செய்ததற்கும் சொன்னதற்கும் இடையிலான தொடர்பு அழிந்துவிட்டது. இந்த இரண்டு சுலோகங்களுக்கும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இணையானது இல்லை; அவை வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. வனக்காவலர்களின் அவலநிலையே அடுத்த பகுதிக்குக் காரணம் — அவர்களே ததிமுகனிடம் முறையிடுவார்கள். அவர்களுடைய எண்ணிக்கை சிறியது, வானரர்களுடையதோ அளவற்றது; ஆகவே அவர்கள் ஓடுவது தவிர்க்கமுடியாதது. ‘திசைகளுக்குச் சிதறி ஓடினர்’ என்ற சொல்லால் அவர்கள் சிதறியது சுட்டப்படுகிறது — அவர்கள் ஒன்றாகக்கூட ஓடவில்லை; எப்படி எப்படி அடிக்கப்பட்டார்களோ அப்படி அப்படித் திசைகளுக்குச் சென்றனர்.

மிகவும் கலக்கமுற்ற அந்தக் காவலர்கள் ததிமுகனிடம் சென்று சொன்னார்கள் — அனுமனால் வரம் பெற்றவர்களால், அதாவது அவனுடைய ஊக்கத்தால் செருக்கேறிய வானரர்களால், மதுவனம் வலுக்கட்டாயமாகச் சூறையாடப்பட்டது; நாங்களும் முழங்கால்களால் தேய்க்கப்பட்டோம், தேவர்களின் வழியையும் காட்டப்பட்டோம். இந்தச் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது; அச்சுப் பதிப்பில் ‘17’ என்ற ஒரே எண்ணின் கீழ் மூன்று அரைச்சுலோகங்கள் இணைக்கப்பட்டுள்ளன. அப்போது வனக்காவலனான வானரன் ததிமுகன் மதுவனம் சூறையாடப்பட்டதைக் கேட்டுச் சினமுற்று, அந்த வானரர்களைத் தேற்றினான் — வாருங்கள், மிகவும் செருக்கேறிய வானரர்களை நோக்கிச் செல்வோம்; சிறந்த தேனை உண்டுகொண்டிருக்கும் அவர்களை நான் வலிமையால் தடுப்பேன். ததிமுகனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, வீரர்களான சிறந்த வானரர்கள் அவனோடு சேர்ந்தே மீண்டும் மதுவனத்துக்குச் சென்றனர். அவர்கள் நடுவே ததிமுகன் ஒரு பெரிய மரத்தை நன்கு பற்றிக்கொண்டு வேகமாக ஓடினான்; அந்த வானரர்கள் அனைவரும் அவ்வாறே ஓடினர். சினமுற்ற அவர்கள் பாறைகளையும் மரங்களையும் கற்களையும் எடுத்துக்கொண்டு, யானைபோன்ற வானரர்கள் இருந்த இடத்துக்கு வந்தனர். வலுக்கட்டாயமாகத் தடுத்தவாறு, உதடுகளைக் கடித்துக்கொண்டு, சினத்துடன் மீண்டும் மீண்டும் மிரட்டியவாறு அந்த வானரர்கள் மற்ற வானரர்களை நெருங்கினர். அப்போது சினமுற்ற ததிமுகனைக் கண்டு அனுமன் முதலிய சிறந்த வானரர்கள் வேகமாக எதிர்த்து ஓடினர். இங்கே இரண்டு படைகள் எதிரெதிரே — ஒருபுறம் அரச வனத்தைக் காக்கும் வனக்காவலர்கள், மறுபுறம் தங்கள் வெற்றியைக் கொண்டாடும், பணியை நிறைவேற்றிய வானரர்கள். இரு தரப்பிலும் நியாயம் உண்டு; அதனால் இந்தச் சச்சரவு இரக்கத்துக்குரியதாகவும் நகைப்புக்குரியதாகவும் உள்ளது. காவலர்களின் சொல் சுருக்கமானது, ஆனால் முழுமையானது — குற்றவாளி யார், குற்றம் என்ன, அவர்களுடைய துன்பம் என்ன என்ற மூன்றும் அதில் சொல்லப்பட்டுள்ளன. ‘அனுமனால் வரம் பெற்றவர்கள்’ என்ற சொல்லால் அவர்கள் அனுமனையே மூலகாரணமாகக் கருதுகிறார்கள்; அது உண்மையே — ‘நான் தடுப்பேன்’ என்று சொன்னவன் அவனே. ததிமுகன் முதலில் தன் பணியாளர்களைத் தேற்றுகிறான், அதன்பின்தான் போருக்கு எழுகிறான் — இதுவே தலைவனின் தர்மம். அவனுடைய சொல்லில் ‘மிகவும் செருக்கேறிய’ என்ற சொல் வானரர்களின் களிவெறியையும் செருக்கையும் ஒருசேரக் குறிக்கிறது. காவலர்கள் பாறைகளையும் மரங்களையும் கற்களையும் எடுத்து வருகின்றனர், ததிமுகனோ பெரிய மரத்தை — இதுவே வானரர்களின் இயல்பான ஆயுதத் தொகுப்பு. ‘உதடுகளைக் கடித்துக்கொண்டு மிரட்டியவாறு’ என்ற வருணனையால் அவர்களுடைய சினத்தின் கடுமை தெரிகிறது; ஆனால் விரைவிலேயே அவர்கள் தோற்கவும் போகிறார்கள். ‘அனுமன் முதலியோர் எதிர்த்து ஓடினர்’ என்ற சொல்லால் அனுமன் தன் உறுதிமொழியைக் காக்கிறான்.

மரத்தோடு பாய்ந்து வந்த, பெருந்தோளும் பெருவலிமையும் வேகமும் உடைய அந்தத் ததிமுகனைச் சினமுற்ற அங்கதன் இரு கைகளாலும் பற்றிக்கொண்டான். களிவெறியால் குருடான அவன், ‘இவர் என் பெரியவர்’, அதாவது சிற்றப்பனின் தாய்மாமன், ஆகவே பாட்டனுக்கு நிகரானவர் என்று எண்ணாமல், இரக்கம் காட்டவில்லை; உடனே அவரை வேகமாகத் தரையில் நசுக்கினான். ததிமுகன் சுக்ரீவனின் தாய்மாமன்; ஆகவே அங்கதனுக்குப் பாட்டனின் இடத்தில் வைத்து மதிக்கத்தக்கவர்; ஆயினும் களிவெறியால் அங்கதன் அதை மறந்தான். யானைபோன்ற வானரனான அந்தப் பெருவீரன் கைகளும் தொடைகளும் முகமும் உடைந்து, அதாவது கைகளும் தொடைகளும் முகமும் நொறுங்கியவனாக, கலங்கி, இரத்தத்தில் நனைந்து, ஒரு கணம் மயங்கிக் கிடந்தான். பிறகு அந்த வானரர்களால் எப்படியோ விடுவிக்கப்பட்ட அந்தச் சிறந்த வானரன், தனியிடத்துக்கு வந்து, வந்துசேர்ந்த தன் பணியாளர்களிடம் சொன்னான். இந்தப் பகுதியில் களிவெறியின் விளைவு தெளிவாகிறது — முன்பு விளையாடிக்கொண்டு மட்டுமே இருந்தவர்கள் இன்று பெரியவரையும் அடிக்கின்றனர். கவி அங்கதனின் செயலை ஆதரிக்கவில்லை; ஆனால் ‘களிவெறியால் குருடான’ என்ற சொல்லால் அதன் காரணத்தைச் சுட்டுகிறார். அடுத்த சர்க்கத்தில் அங்கதனே ததிமுகனிடம் மன்னிப்புக் கேட்பான் என்பது கவனிக்கத்தக்கது. ‘நிஷ்பிபேஷ’ (நசுக்கினான்) என்ற இறந்தகால வினைவடிவம் செயலின் வேகத்தையும் முழுமையையும் சுட்டுகிறது.

இவர்கள் இருக்கட்டும்; வாருங்கள், நம் தலைவனும் அகன்ற கழுத்துடையவனுமான சுக்ரீவன் ராமனோடு இருக்கும் இடத்துக்குச் செல்வோம். அரசனான சுக்ரீவனிடம் அங்கதனின் குற்றம் முழுவதையும் கேட்கச் செய்வோம்; பொறுமையற்ற அவன் என் சொல்லைக் கேட்டு இந்த வானரர்களைக் கொல்லச் செய்வான். இந்த மதுவனம் மகாத்மாவான சுக்ரீவனுக்கு அன்பானது; தந்தை, பாட்டன் வழி வந்தது; தெய்வீகமானது; தேவர்களாலும் நெருங்க அரியது. தேனுக்கு ஆசைப்பட்ட, ஆயுள் முடிந்த இந்த வானரர்கள் அனைவரையும் அவர்களுடைய நண்பர்களோடு அவன் தண்டனையால் கொல்விப்பான். அரசனின் ஆணைக்கு எதிராக நிற்கும் இந்தத் தீயமனத்தவர்கள் கொல்லப்பட வேண்டியவர்களே; அப்போது பொறுமையின்மையால் எழுந்த என் சினம் பயனுறும். இவ்வாறு சொல்லி, பெருவலிமையுடைய ததிமுகன் வனக்காவலர்களோடு சேர்ந்து திடீரென எழும்பிச் சென்றான். கண்ணிமைக்கும் நேரத்திலேயே, காட்டில் வாழும் அவன், அறிவுடையவனும் சூரியனின் மைந்தனுமான வானரன் சுக்ரீவன் இருந்த இடத்தை அடைந்தான். ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் சுக்ரீவனையும் கண்டு அவன் வானிலிருந்து சமதளமான தரையில் இறங்கினான். எல்லாக் காவலர்களாலும் சூழப்பட்ட, காவலர்களின் தலைவனும் பெருவீரனுமான வானரன் ததிமுகன், இறங்கியபின் வாடிய முகத்துடன் தலைமேல் கைகூப்பி, விரைவில் சுக்ரீவனின் அந்தத் திருவடிகளைத் தலையால் அழுத்தி வணங்கினான். ததிமுகனின் சினம் இயல்பானது — அவன் அரச ஆணையின் காவலன்; அவனுக்கு நேர்ந்த அவமானம் அரசனுக்கு நேர்ந்த அவமானம் என்று அவன் கருதுகிறான். ‘தந்தை, பாட்டன் வழி வந்தது’ என்ற சொல்லால் வனத்தின் மரபுவழிப் பெருமை சுட்டப்படுகிறது; அதனால் குற்றத்தின் கனம் கூடுகிறது. ஆனால் அவனுடைய எதிர்பார்ப்பு தலைகீழான பயனைத் தரும் — சுக்ரீவன் இந்த முறையீட்டிலிருந்தே சீதை காணப்பட்டதை ஊகிப்பான், தண்டனையை விதிக்கமாட்டான். ‘நண்பர்களோடு’ என்ற சொல்லால் ததிமுகன் அனைவரின் அழிவையும் விரும்புகிறான்; இது அவனுடைய சினத்தின் உச்ச எல்லை. அச்சுப் பதிப்பில் ‘ச்ராவயிஷ்யாம’ (கேட்கச் செய்வோம்) என்ற தன்மைப் பன்மை வடிவம் படிக்கப்படுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘ச்ராவயிஷ்யாமி பார்த்திவ’ (அரசே, கேட்கச் செய்வேன்) என்று உள்ளது. ததிமுகனின் செல்கையும் வானர இயல்புக்கு ஏற்றது — கண்ணிமைக்கும் நேரத்திலேயே அவன் கிஷ்கிந்தையை அடைகிறான்; அங்கே பிரஸ்ரவண மலையில் ராமனும் சுக்ரீவனும் வசிக்கின்றனர். அவன் வானிலிருந்து சமதளமான நிலப்பகுதியில் இறங்குகிறான், திடீரெனச் சுக்ரீவனின் அருகில் அன்று — இதுவே அரசவையின் மரியாதை. வாடிய முகம், தலைமேல் கூப்பிய கைகள், திருவடிகளைத் தலையால் அழுத்துதல் — இந்த மூன்றும் சரணடைதலின் இலக்கணம். ராமன், லக்ஷ்மணன் ஆகியோரின் முன்னிலையிலேயே அவன் முறையிடுவான்; அதனால் இந்த நிகழ்ச்சியின் முக்கியத்துவம் கூடுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் கதையின் இழை இவ்வாறு மாறுகிறது — தண்டனைக்காகத் தொடங்கிய சச்சரவு, சீதை காணப்பட்டதை அறிவிப்பதற்கான கருவியாகப்போகிறது. ஆகவே ததிமுகனுக்கு நேர்ந்த அவமானமும் ராமனின் பணிக்குச் சேவையாகப் பயன்படுகிறது. ததிமுகனின் சொல்லில் ‘கொல்லப்பட வேண்டியவர்கள்’, ‘கொல்விப்பான்’, ‘ஆயுள் முடிந்த’ என்ற சொற்கள் மீண்டும் மீண்டும் வருகின்றன; அதனால் காயமுற்ற அவனுடைய மனத்தின் கொந்தளிப்பு வெளிப்படுகிறது. சுக்ரீவன் பொறுமையற்றவன் என்று அவன் நினைவுகூர்கிறான் — முன்பு வாலியோடு பகைமையின்போது சுக்ரீவனின் சினம் அனைவருக்கும் தெரிந்ததே. ஆனால் இந்த நிகழ்ச்சி சுக்ரீவனுக்கு இனியதாகவே இருக்கும் என்று வாசகன் அறிவான்.

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಕಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಆ ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ವಾನರರೇ, ನೀವು ಕಳವಳವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಧುವನ್ನು ಸೇವಿಸಿರಿ; ನಿಮಗೆ ಅಡ್ಡಿಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾನು ತಡೆಯುವೆನು. ಹನುಮಂತನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಂಗದನು ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ವಾನರರು ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯಲಿ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಮಾಡಬಾರದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಇನ್ನು ಇಂತಹ ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸದ ಮಾತೇನು? ಇದರಿಂದ ಅಂಗದನು ಹನುಮಂತನ ಸೇವೆಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡವನ ಮಾತು ಯುವರಾಜನಿಗೂ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ. ಅಂಗದನ ಬಾಯಿಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ, ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವು ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಮರದೆಡೆಗೆ ನುಗ್ಗುವಂತೆ, ಮಧುವನಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿದರು. ಮಧುವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಅವರು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಾಲಕರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ, ದೊರೆತ ಅನುಮತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿ — ಏಕೆಂದರೆ ಹನುಮಂತನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದನು, ಇತರರು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು — ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿದರು, ರಸಭರಿತ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಅರ್ಧ ಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ; ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಹಿಂದಿನದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ‘ಅಹಮಾವರ್ಜಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನು ತಡೆಯುವೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದ ಎಲ್ಲ ಕಲಹದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ವೃದ್ಧರ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆದು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟನು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ಮಾತುಗಳೂ ಸೇರಿ ವಾನರರ ನಿರ್ಭಯತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂಗದನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕೈಮುತಿಕನ್ಯಾಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕೆಂದಾದರೆ ಮಧುಪಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನು? ವಾನರರ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಅಭಿನಂದನೆಯು ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಯುವರಾಜನ ಬಗೆಗಿನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ಗತಿಯ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರವಾಹವು ಮರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದಂತೆ ಅವರು ಪಾಲಕರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ಮುಂದಿನ ಕಲಹದ ಸೂಚನೆ.

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು, ಬಂದ ವನಪಾಲಕರನ್ನು ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾದರು. ಕೆಲವು ಕಪಿಗಳು ತೋಳುಗಳಿಂದ ದ್ರೋಣದಷ್ಟು ಮಧುವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ದ್ರೋಣ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಳತೆ, ಎಂಟು ಆಢಕಗಳಷ್ಟು ಎಂದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜೇನುಗೂಡುಗಳನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಜೇನುಬಣ್ಣದ ಕೆಲವರು ಕುಡಿದು ಉಳಿದ ಮಧುವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮದೋನ್ಮತ್ತರಾದ ಕೆಲವರು ಜೇನುಗೂಡಿನ ಉಳಿಕೆಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ಮೇಣದಿಂದ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಮರಗಳ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತರು. ಮದದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಬಳಲಿದ ಕೆಲವರು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗುತ್ತಾರೆ; ಉನ್ಮತ್ತವೇಗದ, ಮಧುವಿನಿಂದ ಮತ್ತೇರಿದ ವಾನರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಎಡವುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಕೂಗು ಮತ್ತು ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಮಧುವಿನಿಂದ ಮತ್ತೇರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ. ಧೃಷ್ಟರಾದ ಕೆಲವರು ನಗುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅಳುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಒಂದನ್ನು ಮಾಡಿ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಮಾತಿಗೆ ಬೇರೆಯೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದಧಿಮುಖನ ಸೇವಕರಾದ ಮಧುಪಾಲಕರೂ ಆ ಭಯಂಕರ ವಾನರರಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು; ಕೆಲವರು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ಉಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದು ದೇವಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಯಿತು. ‘ದೇವಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಯಿತು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಅಥವಾ ಬೆನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ತಾಗುವಂತೆ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡುವಂತಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮದದ ವಿವಿಧ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಹರ್ಷ, ಅನಂತರ ಆಟ, ಅನಂತರ ಬಳಲಿಕೆ, ಕೊನೆಗೆ ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಲಾಸವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜೇನುಗೂಡುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕುಡಿಯುವುದು, ಉಳಿದುದನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು, ಮೇಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು — ಈ ಕ್ರಮವು ಮಕ್ಕಳ ಆಟದಂತಿದೆ. ವಾನರರು ಮರಗಳ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮದದಿಂದ ಅವರು ತೂರಾಡುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ನಿಲ್ಲಲೂ ಆಸರೆ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧೃಷ್ಟಾಃ ಕೇಚಿದ್ಧಸಂತ್ಯನ್ಯೇ’, ‘ಕೃತ್ವಾ ಕೇಚಿದ್ವದಂತ್ಯನ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮದದ ಬುದ್ಧಿಭ್ರಂಶವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೂ ಹೇಳಿದುದಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವೇ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿರೂಪವಿಲ್ಲ, ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ವನಪಾಲಕರ ದುರ್ದಶೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದ ಕಾರಣ — ಅವರೇ ದಧಿಮುಖನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವರು. ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಲ್ಪ, ವಾನರರದಾದರೋ ಅಪರಿಮಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಓಡಿಹೋಗುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ‘ದಿಶೋ ಗತಾಃ’ (ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಚದುರಿಹೋದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಒಟ್ಟಾಗಿಯೂ ಓಡಿಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಹೇಗೆ ಹೇಗೆ ಏಟು ತಿಂದರೋ ಹಾಗೆ ಹಾಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಚದುರಿದರು.

ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಆ ಪಾಲಕರು ದಧಿಮುಖನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು — ಹನುಮಂತನು ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ, ಅಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಉದ್ಧಟರಾದ ವಾನರರು ಮಧುವನವನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಹಾಳುಮಾಡಿದ್ದಾರೆ; ನಾವು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ಉಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟೆವು, ದೇವಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆವು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘17’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಅಂಕೆಯಡಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಗ ವನಪಾಲಕನಾದ ವಾನರ ದಧಿಮುಖನು ಮಧುವನವು ಹಾಳಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆ ವಾನರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು — ಬನ್ನಿ, ಅತಿ ದರ್ಪಿಷ್ಠರಾದ ಆ ವಾನರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಉತ್ತಮವಾದ ಮಧುವನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಿರುವ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯುವೆನು. ದಧಿಮುಖನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅವನೊಡನೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅವರ ನಡುವೆ ದಧಿಮುಖನು ಒಂದು ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿದನು, ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಓಡಿದರು. ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಅವರು ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಕಪಿಕುಂಜರರು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾ, ತುಟಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗದರಿಸುತ್ತಾ ಆ ವಾನರರು ವಾನರರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ವೇಗವಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳು ಎದುರುಬದುರಾಗಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ರಾಜವನದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ವನಪಾಲಕರು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತಮ್ಮ ವಿಜಯದ ಉತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧರಾದ ವಾನರರು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಲಹವು ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಹಾಸ್ಯಜನಕವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಾಲಕರ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಪೂರ್ಣವಾದುದು — ಅಪರಾಧಿ ಯಾರು, ಅಪರಾಧ ಏನು, ಅವರ ದುಃಖವೇನು ಎಂಬ ಮೂರನ್ನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಹನೂಮತಾ ದತ್ತವರೈಃ’ (ಹನುಮಂತನು ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ಮೂಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಸತ್ಯವೂ ಹೌದು — ಅವನೇ ‘ನಾನು ತಡೆಯುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ದಧಿಮುಖನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸೇವಕರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಧರ್ಮ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಅತಿದರ್ಪಿತಾನ್’ (ಅತಿ ದರ್ಪಿಷ್ಠರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದವು ವಾನರರ ಮದವನ್ನೂ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಲಕರು ಬಂಡೆ, ಮರ, ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬರುತ್ತಾರೆ, ದಧಿಮುಖನಾದರೋ ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು — ಇದು ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಯುಧಸಮೂಹ. ತುಟಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅವರ ಪರಾಭವವೂ ಬೇಗನೆ ಆಗುವುದು. ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೇಗವಂತನೂ ಆದ ಆ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ಕುಪಿತನಾದ ಅಂಗದನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಮದಾಂಧನಾದ ಅವನು ‘ಇವನು ನನ್ನ ಆರ್ಯಕ’ — ಅಂದರೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಸೋದರಮಾವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಜ್ಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವನು — ಎಂದು ಯೋಚಿಸದೆ ಕರುಣೆ ತೋರಲಿಲ್ಲ; ಅನಂತರ ಬೇಗನೆ ಅವನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಜಜ್ಜಿದನು. ದಧಿಮುಖನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೋದರಮಾವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಜ್ಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯನು; ಆದರೂ ಮದದಿಂದ ಅಂಗದನು ಅದನ್ನು ಮರೆತನು. ಮಹಾವೀರನೂ ಕಪಿಕುಂಜರನೂ ಆದ ಅವನು ತೋಳುಗಳು, ತೊಡೆಗಳು, ಮುಖ ಮುರಿದುಹೋಗಿ, ತತ್ತರಿಸಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೇಗೋ ಆ ವಾನರರಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಏಕಾಂತಕ್ಕೆ ಬಂದು, ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ತನ್ನ ಸೇವಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮದದ ಪರಿಣಾಮವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಹಿಂದೆ ಕೇವಲ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದವರು ಇಂದು ಗುರುಜನರನ್ನೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕವಿಯು ಅಂಗದನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಮದಾಂಧಃ’ (ಮದದಿಂದ ಕುರುಡನಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನೇ ದಧಿಮುಖನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುವನು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ನಿಷ್ಪಿಪೇಷ’ (ಜಜ್ಜಿದನು) ಎಂಬ ಲಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗವು ಕ್ರಿಯೆಯ ವೇಗವನ್ನೂ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಇವರು ಹಾಗಿರಲಿ; ಬನ್ನಿ, ನಮ್ಮ ಒಡೆಯನಾದ ವಿಶಾಲಕಂಠದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನೊಡನೆ ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ. ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅಂಗದನ ಎಲ್ಲ ದೋಷವನ್ನೂ ತಿಳಿಸೋಣ; ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ಅವನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಈ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು. ಈ ಮಧುವನವು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು, ಪಿತೃಪಿತಾಮಹರ ಕಾಲದ್ದು, ದಿವ್ಯವಾದುದು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು. ಮಧುವಿನ ಆಸೆಗೆ ಬಿದ್ದು ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತರ ಸಹಿತ ಅವನು ದಂಡದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು. ರಾಜಾಜ್ಞೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾದ ಈ ದುರಾತ್ಮರು ವಧ್ಯರೇ; ಆಗ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನನ್ನ ರೋಷವು ಸಫಲವಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ದಧಿಮುಖನು ವನಪಾಲಕರೊಡನೆ ಥಟ್ಟನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಹೊರಟನು. ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಆ ವನವಾಸಿಯು ಧೀಮಂತನಾದ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದನು. ಎಲ್ಲ ಪಾಲಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಪಾಲಕರ ಪರಮಾಧಿಪತಿಯೂ ಮಹಾವೀರನೂ ಆದ ವಾನರ ದಧಿಮುಖನು ಇಳಿದು, ದೀನಮುಖನಾಗಿ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು, ಬೇಗನೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಎರಡು ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಒತ್ತಿದನು. ದಧಿಮುಖನ ರೋಷವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದುದು — ಅವನು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ರಕ್ಷಕ, ತನ್ನ ಅವಮಾನವನ್ನು ರಾಜನ ಅವಮಾನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಮ್’ (ಪಿತೃಪಿತಾಮಹರ ಕಾಲದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವನದ ವಂಶಪರಂಪರಾಗತ ಮಹತ್ತ್ವವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅಪರಾಧದ ಗಂಭೀರತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಆಸೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವುದು — ಈ ನಿವೇದನೆಯಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತಾದರ್ಶನವನ್ನು ಊಹಿಸುವನು, ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಸುಹೃಜ್ಜನಾನ್’ (ಸ್ನೇಹಿತರ ಸಹಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಧಿಮುಖನು ಎಲ್ಲರ ನಾಶವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಾವಯಿಷ್ಯಾಮ’ (ತಿಳಿಸೋಣ) ಎಂಬ ಉತ್ತಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಶ್ರಾವಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಪಾರ್ಥಿವ’ (ರಾಜನೇ, ತಿಳಿಸುವೆನು) ಎಂದಿದೆ. ದಧಿಮುಖನ ಗತಿಯೂ ವಾನರಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ — ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಿರುವ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಥಟ್ಟನೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಲ್ಲ — ಇದು ರಾಜಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ದೀನಮುಖ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿಯುವುದು, ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಒತ್ತುವುದು — ಈ ಮೂರೂ ಶರಣಾಗತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಅವನು ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲೇ ನಿವೇದಿಸುವನು; ಇದರಿಂದ ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಮಹತ್ತ್ವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವು ಹೀಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ದಂಡನೆಗಾಗಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಲಹವು ಸೀತಾದರ್ಶನದ ಸೂಚನೆಯ ಸಾಧನವಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಧಿಮುಖನ ಅವಮಾನವೂ ರಾಮಕಾರ್ಯದ ಸೇವೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ದಧಿಮುಖನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ವಧ್ಯಾಃ’ (ವಧ್ಯರು), ‘ಘಾತಯಿಷ್ಯತಿ’ (ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು), ‘ಗತಾಯುಷಃ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರು) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಆವೇಶವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಅಸಹನಶೀಲನೆಂದು ಅವನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕ್ರೋಧವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೇ ಆಗುವುದು ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

വാനരശ്രേഷ്ഠനും ഹരിശ്രേഷ്ഠനുമായ ഹനുമാൻ ആ വാനരന്മാരോടു പറഞ്ഞു — വാനരന്മാരേ, നിങ്ങൾ മനസ്സിൽ ആശങ്കയേതുമില്ലാതെ മധു ആസ്വദിക്കുക; നിങ്ങളെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നവരെ ഞാൻ തടഞ്ഞുകൊള്ളാം. ഹനുമാന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് വാനരപ്രമുഖനായ അംഗദൻ പ്രസന്നമനസ്സോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു — വാനരന്മാർ മധു കുടിക്കട്ടെ. കാര്യം സാധിച്ച ഹനുമാന്റെ വാക്ക്, ചെയ്യരുതാത്തതാണെങ്കിലും, ഞാൻ നിശ്ചയമായും നടപ്പാക്കണം; പിന്നെ ഇത്ര നിസ്സാരമായ ഒരു കാര്യത്തെക്കുറിച്ചു പറയാനുണ്ടോ! ഇതിലൂടെ അംഗദൻ ഹനുമാന്റെ സേവനത്തിന്റെ മഹിമ അംഗീകരിക്കുന്നു — സീതയെ കണ്ടവന്റെ വാക്കു യുവരാജാവിനുപോലും ആജ്ഞപോലെയാണ്. അംഗദന്റെ വായിൽനിന്ന് ആ വാക്കു കേട്ട് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായ വാനരന്മാർ ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന് അവനെ അഭിനന്ദിച്ചു. വാനരശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദനെ ബഹുമാനിച്ചശേഷം അവരെല്ലാവരും, നദീപ്രവാഹം കരയിൽ നിൽക്കുന്ന മരത്തിനുനേരെ പാഞ്ഞുചെല്ലുന്നതുപോലെ, മധുവനത്തിലേക്കു പോയി. മധുവനത്തിൽ കടന്ന അവർ ബലം പ്രയോഗിച്ചു കാവൽക്കാരെ ആക്രമിച്ചു; അനുമതി ലഭിച്ചതിനാലും — ഹനുമാൻ മൈഥിലിയെ കണ്ടതുകൊണ്ടും, മറ്റുള്ളവർ അതു കേട്ടതുകൊണ്ടും — ധൈര്യശാലികളായിത്തീർന്ന അവരെല്ലാം അപ്പോൾ മധു കുടിച്ചു, രസമുള്ള പഴങ്ങളും പറിച്ചെടുത്തു. ഇവിടെ അച്ചടിയിലെ ശ്ലോകവിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്ന് ഒരർധം നീങ്ങിയിരിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേതുമുതൽ ഓരോ ശ്ലോകവും മുമ്പത്തേതിന്റെ ഉത്തരാർധവും പിന്നത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും ചേർന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘ഞാൻ തടഞ്ഞുകൊള്ളാം’ എന്ന ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ഈ സർഗത്തിലെ മുഴുവൻ കലഹത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്തം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അംഗദൻ വൃദ്ധരുടെ സമ്മതം വാങ്ങി അനുമതി നൽകി; ഇവിടെയാകട്ടെ ഹനുമാൻതന്നെ സംരക്ഷണത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്നു — ഇരുവരുടെയും വാക്കുകൾ ചേർന്നു വാനരന്മാരുടെ നിർഭയത്വത്തിനു കാരണമാകുന്നു. അംഗദന്റെ മറുപടിയിൽ കൈമുതികന്യായം (‘പിന്നെ പറയാനുണ്ടോ’ എന്ന യുക്തി) കാണാം — ചെയ്യരുതാത്തതുപോലും ചെയ്യണമെങ്കിൽ, മധുപാനത്തിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന വാനരന്മാരുടെ അഭിനന്ദനം അവരുടെ പ്രീതിയും യുവരാജാവിനോടുള്ള ഭക്തിയും കാണിക്കുന്നു. നദീപ്രവാഹത്തിന്റെ ഉപമ അവരുടെ ഗതിയുടെ അനിവാര്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രവാഹം മരത്തെ നോക്കാത്തതുപോലെ അവർ കാവൽക്കാരെ ഗണിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന കലഹത്തിന്റെ സൂചനയാണ്.

പിന്നെ എല്ലാവരും ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, ഒത്തുകൂടിയ വനപാലകരെ നൂറുകണക്കിന് അടിച്ചുകൊണ്ട് മധുവനത്തിൽ മുഴുകി. ചില കപികൾ ദ്രോണത്തോളം മധു കൈകളിൽ എടുത്ത് കൂട്ടംകൂട്ടമായി ആഹ്ലാദത്തോടെ കുടിച്ചു. ദ്രോണം ഒരു പ്രാചീന അളവാണ്, എട്ട് ആഢകം ചേർന്നത് എന്ന് അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പു പറയുന്നു. എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചു തേൻകൂടുകൾ തകർക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവർ ഭക്ഷിക്കുന്നു; തേൻനിറമുള്ള ചിലർ കുടിച്ചിട്ടു ബാക്കിയുള്ള മധു വലിച്ചെറിയുന്നു. ഉന്മത്തരായ ചിലർ തേൻമെഴുകുകൊണ്ടു പരസ്പരം എറിഞ്ഞു; മറ്റുചിലർ മരച്ചുവടുകളിൽ കൊമ്പുകൾ പിടിച്ചു നിലയുറപ്പിച്ചു. മദത്താൽ അത്യന്തം തളർന്ന ചിലർ ഇലകൾ വിരിച്ചു കിടന്നുറങ്ങുന്നു; ഉന്മത്തവേഗമുള്ള, മധുവിൽ മദിച്ച വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദത്തോടെ പരസ്പരം തള്ളിയിടുന്നു; മറ്റുചിലർ കാലിടറി വീഴുന്നു. ചിലർ സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നു, ചിലർ പക്ഷികളെപ്പോലെ കൂകുന്നു, ചിലർ മധുവിൽ മദിച്ചു നിലത്തു കിടന്നുറങ്ങുന്നു. ധിക്കാരികളായ ചിലർ ചിരിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ കരയുന്നു; ചിലർ ഒന്നു ചെയ്തിട്ടു മറ്റൊന്നു പറയുന്നു; ചിലർ വാക്കിനു മറ്റൊരർഥം മനസ്സിലാക്കുന്നു. ദധിമുഖന്റെ ഭൃത്യന്മാരായ മധുപാലകർ അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു; ഭയങ്കരരായ ആ വാനരന്മാരാൽ തടയപ്പെട്ട് അവരും നാലുദിക്കിലേക്കും ചിതറിയോടി; ചിലരെ കാൽമുട്ടുകൾകൊണ്ട് ഉരച്ചിഴച്ചു, ചിലരെ മേലോട്ടെറിഞ്ഞ് ‘ദേവമാർഗം കാണിച്ചു’. ‘ദേവമാർഗം കാണിച്ചു’ എന്ന വാക്യത്തിനു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം രണ്ട് അർഥം നൽകുന്നു — ആകാശത്തിലേക്കു വലിച്ചെറിയപ്പെട്ടു എന്നോ, മലർത്തി നിലത്തുവീഴ്ത്തി ആകാശം കാണിച്ചു എന്നോ. ഇവിടെ മദത്തിന്റെ വിവിധാവസ്ഥകൾ ക്രമമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — ആദ്യം ഹർഷം, പിന്നെ കളി, പിന്നെ തളർച്ച, ഒടുവിൽ ഉറക്കവും ബുദ്ധിഭ്രമവും. ഈ ഭാഗത്തു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വിലാസവർണന കവി അനുഷ്ടുപ്പിൽ വീണ്ടും വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു. തേൻകൂടുകൾ പിടിച്ചെടുക്കൽ, കൂട്ടായി കുടിക്കൽ, ബാക്കി വലിച്ചെറിയൽ, മെഴുകുകൊണ്ടുള്ള ഏറ് — ഈ ക്രമം കുട്ടികളുടെ കളിപോലെയാണ്. വാനരന്മാർ മരച്ചുവടുകളിൽ കൊമ്പുകൾ പിടിച്ചുനിന്നു എന്ന വർണനയിലൂടെ മദത്താലുള്ള അവരുടെ കാലിടർച്ചയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — നിൽക്കാൻപോലും ഒരു താങ്ങു വേണം. ‘ധിക്കാരികളായ ചിലർ ചിരിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ...’, ‘ചിലർ ചെയ്തിട്ടു മറ്റൊന്നു പറയുന്നു...’ എന്നീ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മദത്താലുള്ള ബുദ്ധിഭ്രംശം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — ചെയ്തതും പറഞ്ഞതും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾക്കു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ പ്രതിരൂപമില്ല; അവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. വനപാലകരുടെ ദുരവസ്ഥയാണ് അടുത്ത ഭാഗത്തിനു കാരണം — അവരാണു ദധിമുഖനെ വിവരമറിയിക്കുന്നത്. അവരുടെ എണ്ണം കുറവ്, വാനരന്മാരുടേത് എണ്ണമറ്റത്; അതിനാൽ അവരുടെ ഒളിച്ചോട്ടം അനിവാര്യമാണ്. ‘നാലുദിക്കിലേക്കും പോയി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ചിതറൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ഒന്നിച്ചല്ല ഓടിയത്; അടികൊണ്ടതനുസരിച്ച് ഓരോ ദിക്കിലേക്കു പോയി.

അത്യധികം വ്യാകുലരായ ആ പാലകർ ദധിമുഖന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു പറഞ്ഞു — ഹനുമാൻ വരം നൽകിയ, അതായത് അവന്റെ പ്രോത്സാഹനത്താൽ ധിക്കാരികളായിത്തീർന്ന, വാനരന്മാർ മധുവനം ബലമായി നശിപ്പിച്ചു; ഞങ്ങളെ കാൽമുട്ടുകൾകൊണ്ട് ഉരച്ചിഴച്ചു, ദേവമാർഗവും കാണിച്ചു. ഈ ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്; അച്ചടിയിൽ 17 എന്ന ഒരൊറ്റ അക്കത്തിനു കീഴിൽ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വനപാലകനായ ദധിമുഖൻ എന്ന വാനരൻ മധുവനം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതു കേട്ടു ക്രുദ്ധനായി, ആ വാനരന്മാരെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി — വരുവിൻ, അതിദർപ്പമുള്ള ആ വാനരന്മാരുടെ നേരെ നമുക്കു പോകാം; ഉത്തമമായ മധു ആസ്വദിക്കുന്ന അവരെ ഞാൻ ബലംകൊണ്ടു തടയും. ദധിമുഖന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് വീരന്മാരായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠർ അവനോടൊപ്പംതന്നെ വീണ്ടും മധുവനത്തിലേക്കു പോയി. അവരുടെ നടുവിൽ ദധിമുഖൻ ഒരു വലിയ മരം മുറുകെപ്പിടിച്ചു വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുചെന്നു; ആ വാനരന്മാരെല്ലാവരും അവനോടൊപ്പം. ക്രുദ്ധരായ അവർ പാറകളും മരങ്ങളും കല്ലുകളും എടുത്ത് കപികുഞ്ജരന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. ബലമായി തടഞ്ഞുകൊണ്ടും ചുണ്ടുകൾ കടിച്ചമർത്തിക്കൊണ്ടും ക്രുദ്ധരായി വീണ്ടും വീണ്ടും ശകാരിച്ചുകൊണ്ടും ആ വാനരന്മാർ മറ്റേ വാനരന്മാരെ സമീപിച്ചു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ദധിമുഖനെ കണ്ട് ഹനുമാൻ മുതലായ വാനരശ്രേഷ്ഠർ വേഗത്തിൽ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു. ഇവിടെ രണ്ടു സൈന്യങ്ങൾ മുഖാമുഖം നിൽക്കുന്നു — ഒരുവശത്തു രാജവനം സംരക്ഷിക്കാനായി വനപാലകർ, മറുവശത്തു സ്വന്തം വിജയം ആഘോഷിക്കാനായി കാര്യം സാധിച്ച വാനരന്മാർ. ഇരുപക്ഷത്തും ന്യായമുണ്ട്; അതുകൊണ്ട് ഈ കലഹം കരുണവും ഹാസ്യജനകവുമാണ്. പാലകരുടെ വാക്കു ചുരുക്കമെങ്കിലും പൂർണമാണ് — കുറ്റവാളി ആര്, കുറ്റമെന്ത്, അവരുടെ ദുഃഖമെന്ത് — മൂന്നും അതിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ഹനുമാൻ വരം നൽകിയ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവർ ഹനുമാനെത്തന്നെ മൂലകാരണമായി കരുതുന്നു; അതു സത്യവുമാണ് — ‘ഞാൻ തടഞ്ഞുകൊള്ളാം’ എന്നു പറഞ്ഞത് അവൻതന്നെയാണ്. ദധിമുഖൻ ആദ്യം തന്റെ ഭൃത്യരെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുന്നു, പിന്നെ മാത്രമേ യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങുന്നുള്ളൂ — ഇതാണു നേതാവിന്റെ ധർമം. അവന്റെ വാക്കിലെ ‘അതിദർപ്പമുള്ള’ എന്ന പദം വാനരന്മാരുടെ മദവും ദർപ്പവും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പാലകർ പാറകളും മരങ്ങളും കല്ലുകളും എടുത്തു വരുന്നു, ദധിമുഖനാകട്ടെ ഒരു വലിയ മരവും — ഇതാണു വാനരന്മാരുടെ സ്വാഭാവികമായ ആയുധസമൂഹം. ചുണ്ടുകൾ കടിച്ചമർത്തി ശകാരിക്കുന്നു എന്ന വർണനയിൽ അവരുടെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത കാണാം; എന്നാൽ അവരുടെ പരാജയവും വേഗംതന്നെ സംഭവിക്കും. ‘ഹനുമാൻ മുതലായവർ പാഞ്ഞുചെന്നു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഹനുമാൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നു.

മരവുമായി പാഞ്ഞുവരുന്ന, മഹാബാഹുവും മഹാബലനും വേഗമേറിയവനുമായ ആ ദധിമുഖനെ ക്രുദ്ധനായ അംഗദൻ ഇരുകൈകളുംകൊണ്ടു പിടികൂടി. മദാന്ധനായ അവൻ ‘ഇവൻ എന്റെ ആര്യകൻ’ — അതായത് പിതൃവ്യന്റെ മാതുലൻ, അതിനാൽ പിതാമഹസ്ഥാനീയൻ — എന്ന് ആലോചിക്കാതെ കരുണ കാണിച്ചില്ല; ഉടനെ അവനെ ശക്തിയായി നിലത്തിട്ടു ഞെരിച്ചമർത്തി. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവന്റെ മാതുലനാണ്; അതിനാൽ അംഗദനു പിതാമഹസ്ഥാനത്തു പൂജ്യനാണ്; എങ്കിലും മദത്താൽ അംഗദൻ അതു മറന്നുപോയി. മഹാവീരനും കപികുഞ്ജരനുമായ അവൻ, കൈകളും തുടകളും മുഖവും തകർന്ന്, വിവശനായി, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച്, ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ബോധംകെട്ടു കിടന്നു. പിന്നെ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ എങ്ങനെയോ ആ വാനരന്മാരിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെട്ട്, ഒറ്റയ്ക്കൊരിടത്തു ചെന്ന്, അടുത്തുവന്ന തന്റെ ഭൃത്യരോടു പറഞ്ഞു. ഈ ഭാഗത്തു മദത്തിന്റെ പരിണാമം വ്യക്തമാണ് — മുമ്പു കളിക്കുകമാത്രം ചെയ്തിരുന്നവർ ഇന്നു ഗുരുജനത്തെപ്പോലും അടിക്കുന്നു. കവി അംഗദന്റെ കർമത്തെ ന്യായീകരിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ‘മദാന്ധൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അതിന്റെ കാരണം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അംഗദൻതന്നെ ദധിമുഖനോടു ക്ഷമ യാചിക്കുമെന്നതു ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ‘നിഷ്പിപേഷ’ (ഞെരിച്ചമർത്തി) എന്ന പരോക്ഷഭൂതപ്രയോഗം പ്രവൃത്തിയുടെ വേഗവും പൂർണതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവർ ഇവിടെ നിൽക്കട്ടെ; വരുവിൻ, നമ്മുടെ സ്വാമിയായ വിശാലഗ്രീവനായ സുഗ്രീവൻ രാമനോടൊപ്പം എവിടെയുണ്ടോ, അവിടേക്കു നമുക്കു പോകാം. രാജാവായ സുഗ്രീവനെ അംഗദന്റെ എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നമുക്കു കേൾപ്പിക്കാം; അസഹിഷ്ണുവായ അവൻ എന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഈ വാനരന്മാരെ കൊല്ലിക്കും. ഈ മധുവനം മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനു പ്രിയപ്പെട്ടതും പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ചതും ദിവ്യവും ദേവന്മാർക്കുപോലും പ്രാപിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ്. മധുവിൽ കൊതിപൂണ്ട്, ആയുസ്സൊടുങ്ങിയ ഈ വാനരന്മാരെയെല്ലാം അവരുടെ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം അവൻ ശിക്ഷിച്ചു കൊല്ലിക്കും. രാജാജ്ഞയെ എതിർക്കുന്ന ഈ ദുരാത്മാക്കൾ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവർതന്നെ; അപ്പോൾ അസഹിഷ്ണുതയിൽനിന്നുണ്ടായ എന്റെ രോഷം സഫലമാകും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബലനായ ദധിമുഖൻ വനപാലകരോടൊപ്പം പെട്ടെന്നു കുതിച്ചുയർന്നു പോയി. ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ആ വനവാസി, ബുദ്ധിമാനും സൂര്യപുത്രനുമായ സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തെത്തി. രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും സുഗ്രീവനെയും കണ്ട് അവൻ ആകാശത്തുനിന്നു സമതലമായ ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങി. എല്ലാ പാലകരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട, പാലകരുടെ പരമാധിപനും മഹാവീരനുമായ വാനരൻ ദധിമുഖൻ ഇറങ്ങിവന്ന്, ദീനമുഖനായി, ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി, വേഗം സുഗ്രീവന്റെ ഇരുപാദങ്ങളിലും തല അമർത്തി നമസ്കരിച്ചു. ദധിമുഖന്റെ രോഷം സ്വാഭാവികമാണ് — അവൻ രാജാജ്ഞയുടെ സംരക്ഷകനാണ്; തനിക്കേറ്റ അപമാനം രാജാവിനേറ്റ അപമാനമാണെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. ‘പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ച’ എന്ന പദംകൊണ്ടു വനത്തിന്റെ വംശപരമ്പരാഗതമായ പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി അപരാധത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ പ്രതീക്ഷയ്ക്കു വിപരീതമായ ഫലമാണുണ്ടാകുക — ഈ അറിയിപ്പിൽനിന്നുതന്നെ സുഗ്രീവൻ സീതാദർശനം അനുമാനിക്കും, ശിക്ഷ വിധിക്കില്ല. ‘സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം’ എന്ന പദംകൊണ്ടു ദധിമുഖൻ എല്ലാവരുടെയും നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. അച്ചടിയിൽ ‘ശ്രാവയിഷ്യാമ’ (നമുക്കു കേൾപ്പിക്കാം) എന്ന ഉത്തമപുരുഷബഹുവചനം വായിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ശ്രാവയിഷ്യാമി പാർഥിവ’ (രാജാവിനെ ഞാൻ കേൾപ്പിക്കും) എന്നാണ്. ദധിമുഖന്റെ യാത്രയും വാനരസ്വഭാവത്തിനു ചേർന്നതാണ് — ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അവൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തുന്നു; അവിടെ പ്രസ്രവണഗിരിയിലാണു രാമനും സുഗ്രീവനും വസിക്കുന്നത്. അവൻ ആകാശത്തുനിന്നു സമതലമായ ഭൂഭാഗത്താണ് ഇറങ്ങുന്നത്, പെട്ടെന്നു സുഗ്രീവന്റെ തൊട്ടടുത്തല്ല — ഇതു രാജസഭയുടെ മര്യാദയാണ്. ദീനമുഖം, ശിരസ്സിൽ അഞ്ജലി, പാദങ്ങളിൽ തലയമർത്തൽ — ഈ മൂന്നും ശരണാഗതിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സാന്നിധ്യത്തിൽത്തന്നെയാണ് അവൻ അറിയിക്കാൻ പോകുന്നത്; അതുവഴി ഈ വൃത്താന്തത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വർധിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥയുടെ സൂത്രം ഇങ്ങനെ മാറുന്നു — ശിക്ഷയ്ക്കായി ആരംഭിച്ച കലഹം സീതാദർശനത്തിന്റെ വാർത്ത എത്തിക്കാനുള്ള ഉപാധിയാകും. അതിനാൽ ദധിമുഖനേറ്റ അപമാനംപോലും രാമകാര്യത്തിന്റെ സേവനത്തിന് ഉപകരിക്കുന്നു. ദധിമുഖന്റെ വാക്കിൽ ‘വധിക്കപ്പെടേണ്ടവർ’, ‘കൊല്ലിക്കും’, ‘ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവർ’ എന്നീ പദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു; അതിലൂടെ മുറിവേറ്റ അവന്റെ മനസ്സിന്റെ ആവേശം പ്രകടമാകുന്നു. സുഗ്രീവൻ അസഹിഷ്ണുവാണെന്ന് അവൻ ഓർക്കുന്നു — മുമ്പു ബാലിയുമായുള്ള വൈരത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധം എല്ലാവർക്കും അറിവുള്ളതാണ്. എന്നാൽ ഈ വൃത്താന്തം സുഗ്രീവനു പ്രിയകരമായിത്തന്നെ ഭവിക്കുമെന്നു വായനക്കാരനറിയാം.

Hanumān, best of the tawny monkeys and bull among them, said to the monkeys: "Enjoy the honey with untroubled minds, monkeys; I shall hold off anyone who stands in your way." In saying this he took on himself the responsibility for the whole quarrel that followed. Hearing him, Aṅgada, foremost of the tawny ones, answered gladly: "Let the monkeys drink the honey. Hanumān has accomplished his task, and I must certainly do as he says even if it were something that ought not to be done; how much more a thing like this!" So Aṅgada acknowledged the worth of Hanumān's service: the word of the one who had found Sītā was like a command even to the crown prince, and if even a wrong thing was to be done at his word, how much more a drink of honey. Earlier Aṅgada had given leave after consulting the elders; now Hanumān himself took on the burden of protecting them, and together their words made the monkeys fearless. Hearing this from Aṅgada's lips, the bulls among monkeys were delighted and honoured him with cries of "Well said, well said!", showing their affection and loyalty to the prince. Having honoured Aṅgada, all the monkeys rushed at Madhuvana as a river in flood rushes at a tree on its bank; as the current does not see the tree, so they paid no heed to the keepers. They entered Madhuvana and overpowered its keepers by force. Given free rein, and made bold because Hanumān had seen Maithilī and the rest had heard of it, they all drank the honey and took the juicy fruit. The very opening of the sarga foreshadows the quarrel to come.

Leaping up, they fell on the keepers who had gathered and beat them by the hundred, and gave themselves up to the Honey Grove. Some of the monkeys seized in their arms honeycombs as big as a droṇa, an old measure, and drank in troops, full of glee. All together they struck at the combs; others ate; some of the honey-coloured monkeys drank and flung the rest of the honey away. Some, grown wild, pelted one another with the wax; others stood at the foot of the trees holding on to the branches, for in their drunkenness they needed something to hold even to stand. Others, utterly spent with drink, spread leaves on the ground and lay down on them. Frantic and drunk with honey, the monkeys gleefully threw things at one another, and others staggered about; some roared like lions and some warbled merrily like birds. Some, drunk with honey, lay asleep on the ground; the bold ones laughed while others wept; some did one thing and said another, and some understood one thing for another, for drink had broken the link between what was done and what was said. The poet shows the stages of drunkenness in order, first delight, then play, then exhaustion, and at last sleep and muddled wits; the grabbing of the combs, the drinking in troops, the throwing away of the leftovers, the pelting with wax are like children at play. Even the honey-keepers, Dadhimukha's servants, were checked by those fearsome monkeys and fled in every direction; some had been scraped along the ground by the monkeys' knees, and some had been tossed up and shown the path of the gods. They were few and the monkeys countless, so their flight was inevitable, and they fled not together but scattered, each wherever he had been struck. The keepers' plight leads to what follows, for it is they who will report to Dadhimukha.

Deeply distressed, the keepers went to Dadhimukha and said: "The monkeys, emboldened by Hanumān, have ravaged Madhuvana by force; and we have been scraped along the ground by their knees and tossed into the sky." Their report was short but complete: it said who the offenders were, what the offence was, and what they had suffered. They named Hanumān as the source of it, and rightly, for it was he who had said he would hold off anyone who stood in the monkeys' way. Then Dadhimukha, keeper of the grove, grew angry when he heard that Madhuvana had been ravaged; first he reassured his servants, as a leader should, and only then made ready to fight. "Come, come," he said, "let us go to those arrogant monkeys; I shall hold back by force those who are devouring the finest honey." Hearing Dadhimukha's words, the heroic keepers went back to Madhuvana with him. In their midst Dadhimukha, gripping a great tree firmly, charged at speed, and all the monkeys with him. Enraged, the keepers took up rocks, trees and stones, the natural weapons of monkeys, and came to where the elephants among monkeys were. Biting their lips in rage and threatening again and again, they closed on the monkeys to hold them back by force; their fury was fierce, but their defeat would come quickly. Then, seeing Dadhimukha enraged, the bulls among monkeys, with Hanumān at their head, rushed at him at full speed, and so Hanumān kept his word. Here two sides faced each other, the keepers defending the king's grove and the victorious monkeys celebrating their triumph; each side had right on its side, which makes the quarrel both pitiable and comic.

As Dadhimukha came on, long-armed, mighty and furiously swift, with his tree in his hands, Aṅgada in anger seized him with both arms. Blind with drink, he showed no pity and never stopped to think, "This is my elder": Dadhimukha was the maternal uncle of Sugrīva, Aṅgada's paternal uncle, and so stood to Aṅgada almost as a grandfather, to be revered, yet in his drunkenness Aṅgada forgot it. He quickly flung him to the ground and crushed him with force. With his arms, thighs and face broken, bewildered and bathed in blood, that great hero among monkeys lay senseless for a while. Here the fruit of drunkenness is plain: those who had only been playing now struck even an elder. The poet does not approve Aṅgada's deed, but by calling him "blind with drink" he names its cause; in the next sarga Aṅgada himself will ask Dadhimukha's forgiveness. Then, somehow freed from the monkeys, that bull among monkeys went apart and spoke to his own servants who had gathered round him.

"Leave them be," he said. "Come, let us go to where our master is, the monkey Sugrīva of the mighty neck, who is staying with Rāma. We shall tell the king all of Aṅgada's offence; he is quick to anger, and when he hears what I say he will have these monkeys put to death. This Madhuvana is dear to the great Sugrīva; it came down to him from his father and grandfather; it is divine, and even the gods cannot violate it. Sugrīva will punish all these honey-greedy monkeys with death, together with their friends; their days are numbered. These wicked creatures, who have set themselves against the king's command, deserve to die, and then the anger born of my indignation will bear fruit." Dadhimukha's anger was natural: he was the guardian of the king's command, and an insult to him was an insult to the king. That the grove was an inheritance from Sugrīva's father and grandfather made the offence graver, and in wanting all of them killed, friends and all, his anger reached its height; the words "deserve to die", "put to death", "days are numbered" keep coming back, showing how stirred his wounded mind was. He remembered Sugrīva as quick to anger, for Sugrīva's wrath in his quarrel with Vālin was well known. But his hope would turn out the opposite way: from this very report Sugrīva would guess that Sītā had been found, and would order no punishment at all, as the reader already knows. Having said this, mighty Dadhimukha leapt up at once with the keepers of the grove and set off, and in the twinkling of an eye that dweller in the wood arrived where the wise Sugrīva, son of the thousand-rayed Sun, was, with Rāma, on Mount Prasravaṇa. Seeing Rāma and Lakṣmaṇa, and Sugrīva too, he dropped from the sky onto level ground, not right beside Sugrīva, as the decorum of a royal court required. Having alighted, the great hero Dadhimukha, chief of the keepers, surrounded by all his keepers, with a downcast face and his hands folded above his head, at once pressed his head to Sugrīva's feet: the downcast face, the folded hands and the head at the feet are the three signs of one seeking refuge. He would make his report in the presence of Rāma and Lakṣmaṇa, which made the matter weightier still. So the thread of the story turns: a quarrel begun for punishment will become the means of bringing the news that Sītā has been seen, and even Dadhimukha's humiliation will serve Rāma's cause.