जाम्बवतः वाक्यम् अङ्गदप्रमुखाः वीराः महाकपिः हनूमान् च अगृह्णन्त। पूर्वसर्गे अङ्गदः लङ्कां गत्वा स्वयमेव सीताम् आनेतुम् ऐच्छत्; जाम्बवान् तु ‘रामस्य मतिः यथा, तथा कार्यसिद्धिं पश्य’ इति तं न्यवारयत्, तत् वचनं सर्वे अनुमेनिरे। ततः वायुपुत्रं पुरःसरं कृत्वा प्रीतिमन्तः सर्वे प्लवगर्षभाः महेन्द्रपर्वतस्य अग्रात् समुत्पत्य पुप्लुवुः। ते मेरुमन्दरसदृशाः, मत्ताः महागजाः इव, महाकायाः महाबलाः, आकाशं छादयन्तः इव गच्छन्ति स्म। भूतगणैः सभाज्यमानम् आत्मवन्तं महावेगं हनूमन्तं ते अपलकैः दृष्टिभिः वहन्तः इव आसन् — एतया उपमया तेषां कृतज्ञता आदरः च प्रकटितः। राघवस्य अर्थनिर्वृत्तिं कर्तुं परमं यशः च मनसि समाधाय ते समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिः उन्नताः अभवन्। सर्वे रामाय प्रियम् आख्यातुम् उन्मुखाः, सर्वे युद्धस्य अभिनन्दिनः, सर्वे रावणस्य प्रतीकारे निश्चितार्थाः मनस्विनः च आसन्। ‘सर्वे’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्त्या कविः दर्शयति यत् अस्मिन् हर्षे न कश्चित् वानरः पृथक् आसीत्। पूर्वम् एते एव वानराः प्रायोपवेशाय उद्यताः आसन्; अद्य कार्यसिद्ध्या तेषां मनांसि सर्वथा परिवर्तितानि। अस्य सर्गस्य मदविलासस्य मूलम् अपि अत्र एव दृश्यते — दीर्घस्य भयस्य अनन्तरं प्राप्तः हर्षः सहसा उद्वेलितः। महेन्द्रः समुद्रस्य उत्तरतीरे स्थितः पर्वतः, यतः हनूमान् लङ्कां प्रति उत्पपात, यत्र च सः प्रत्यागतः। अद्य समग्रं यूथं ततः एव उत्तरं दिशं प्रति किष्किन्धाम् उद्दिश्य प्रस्थितम्। तेषां गतिः अपि गजानां मदगतिः इव उक्ता, येन तेषां बलं गौरवं च सूच्यते। भूतैः हनूमतः सत्कारः दर्शयति यत् तस्य पराक्रमः केवलं वानरैः न, देवगन्धर्वादिभिः अपि प्रशस्यते।

आकाशे प्लवमानाः ते काननौकसः नन्दनवनसदृशं द्रुमशतायुतं वनम् आसेदुः। तत् मधुवनं नाम सुग्रीवेण अभिरक्षितम्, सर्वभूतानाम् अधृष्यं, सर्वभूतमनोहरं च आसीत्। तत् वनं महावीरः दधिमुखः नाम कपिः सदा अरक्षत् — सः कपिमुख्यस्य महात्मनः सुग्रीवस्य मातुलः आसीत्। अतः वनस्य स्वामी राजा, रक्षकः च राज्ञः मातुलः — एतत् अग्रे कलहस्य गौरवं सूचयति। वानरेन्द्रस्य मनःकान्तं तत् महावनम् उपागम्य ते वानराः परमोत्कटाः बभूवुः, अर्थात् मधुपानाय अत्यन्तम् उत्कण्ठिताः। ततः हृष्टाः मधुपिङ्गलाः ते वानराः महत् मधुवनं दृष्ट्वा कुमारम् अङ्गदं मधूनि अभ्ययाचन्त। कुमारः अङ्गदः अपि जाम्बवत्प्रमुखान् वृद्धान् कपीन् अनुमान्य तेभ्यः मधुभक्षणे निसर्गम्, अर्थात् अनुज्ञां, ददौ। अत्र अङ्गदस्य विनयः द्रष्टव्यः — युवराजः सन् अपि सः वृद्धानाम् अनुमतिं विना न किमपि करोति। वानराणां याचना अपि मर्यादया कृता, न बलात्। किन्तु राज्ञः वनं युवराजः अनुजानाति इति अधिकारस्य प्रश्नः उत्पद्यते, यः अग्रे दधिमुखस्य क्रोधस्य कारणं भविष्यति। वनस्य ‘मधुवनम्’ इति नाम एव तस्य वैशिष्ट्यं सूचयति — तत्र मधुकराः मधूनि च प्रचुराणि। मधुवनं केवलम् उद्यानं न, अपितु राजकीयं सम्पत् — यथा अग्रे दधिमुखः वक्ष्यति, तत् सुग्रीवस्य पितृपैतामहं वनम्। अतः तस्य उपभोगः राज्ञः अनुमतिम् अपेक्षते। वानराः तु कार्यसिद्ध्या उत्साहिताः, युवराजस्य अनुज्ञां पर्याप्तां मन्यन्ते। कविः अत्र पूर्वम् एव वनस्य रक्षितत्वं द्विवारं कथयति, येन पाठकः अग्रिमस्य विवादस्य प्रतीक्षां करोति। दीर्घस्य उपवासस्य श्रमस्य च अनन्तरं वानराणां क्षुधा अपि स्वाभाविकी।

धीमता वालिसूनुना कुमारेण निसृष्टाः ते हरयः मधुकरैः आकुलान् द्रुमान् समपद्यन्त, अर्थात् तान् आरुरुहुः। सुगन्धीनि मूलानि फलानि च भक्षयन्तः ते सर्वे प्रहर्षं जग्मुः, मदोत्कटाः च बभूवुः। अनुमताः सुसंहृष्टाः वनौकसः मुदिताः ततस्ततः प्रनृत्यन्ति स्म। अतः परं कविः दीर्घवृत्तैः तेषां मदविलासं वर्णयति। केचित् गायन्ति, केचित् प्रहसन्ति, केचित् नृत्यन्ति, केचित् प्रणमन्ति; केचित् पतन्ति, केचित् प्रचरन्ति, केचित् प्लवन्ते, केचित् प्रलपन्ति। केचित् परस्परम् उपाश्रयन्ति, केचित् परस्परम् अतिब्रुवन्ति, अर्थात् विवदन्ते; केचित् द्रुमात् द्रुमम् अभिद्रवन्ति, केचित् नगाग्रात् क्षितौ निपतन्ति। केचित् उदीर्णवेगाः महीतलात् महाद्रुमाणाम् अग्राणि अभिसम्पतन्ति। गायन्तम् अन्यः प्रहसन् उपैति, हसन्तम् अन्यः प्ररुदन् उपैति, तुदन्तम् अन्यः प्रणदन् उपैति — एवं तत् कपिसैन्यं समाकुलम् आसीत्। तत्र न कश्चित् अमत्तः, न कश्चित् अदृप्तः आसीत्। ‘केचित्’ इति पदस्य पुनः पुनः आवृत्त्या कविः दृश्यस्य बहुरूपतां चञ्चलतां च चित्रयति। विपरीतभावानां युग्मानि — गायन्तं हसन्, हसन्तं रुदन् — मदस्य असंगतिं दर्शयन्ति। एतत् वर्णनं हास्यरसप्रधानम्, किन्तु तस्य पृष्ठे दीर्घस्य श्रमस्य चिन्तायाः च अवसानम् अपि अनुभूयते। अस्मिन् भागे मूले उपजातिवृत्तानि प्रयुक्तानि, येषां लयः द्रुतः, तेन वानराणां चाञ्चल्यम् अपि श्रव्यं भवति। वानरस्वभावस्य एतत् चित्रं लोकानुभवात् गृहीतम् — मत्तानां जनानां व्यवहारः अपि तादृशः एव। कविः न निन्दति, केवलं हर्षेण चित्रयति; रामकार्यसिद्धेः उत्सवः एषः। ‘मदोत्कटाः’ इति पदम् अत्र पुनः पुनः स्मर्यते।

ततः परिभक्ष्यमाणं तत् वनं, विध्वंसितपत्रपुष्पान् द्रुमान् च समीक्ष्य दधिवक्त्रनामा कपिः कोपात् तान् कपीन् निवारयामास। दधिवक्त्रः इति दधिमुखस्य एव नामान्तरम्। सः वनस्य गोप्ता हरिवृद्धवीरः प्रवृद्धैः मत्तैः तैः परिभर्त्स्यमानः अपि उग्रतेजाः वानरेभ्यः वनस्य रक्षां प्रति भूयः मतिं चकार। सः कांश्चित् अभीतः परुषाणि उवाच, अन्यान् असक्तं तलैः जघान, कैश्चित् समेत्य कलहं चकार, कांश्चित् तु साम्ना उपजगाम। एवं सः चतुर्भिः उपायैः — वाचा, दण्डेन, कलहेन, साम्ना च — तान् निवारयितुम् अयतत। किन्तु मदात् अप्रतिवार्यवेगैः तैः सः बलात् प्रतिवार्यमाणः अभवत्; प्रधर्षणे त्यक्तभयैः तैः सः दोषम् अनवेक्ष्य प्रकृष्यते स्म। ते कपयः मदात् तं कपिं नखैः तुदन्तः, दशनैः दशन्तः, तलैः पादैः च समापयन्तः, अर्थात् अर्धमृतं कुर्वन्तः, समन्तात् महावनं निर्विषयं चक्रुः — वने किमपि भोग्यं न अवशिष्टम्। राजमातुलस्य एतादृशः अवमानः अग्रिमस्य सर्गस्य कथायाः बीजम्। ‘अनवेक्ष्य दोषम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मदेन तेषां विवेकः नष्टः, राजापराधस्य भयम् अपि विस्मृतम्। दधिमुखः वृद्धः, एकाकी च; तस्य कर्तव्यनिष्ठा प्रशंसनीया, यतः सः बहुभिः बलवद्भिः सह अपि युध्यते। किन्तु तस्य पराभवः अपि अनिवार्यः। कविः वानराणां मदं न प्रशंसति, किन्तु तेषां हर्षस्य कारणं च न विस्मरति। अग्रिमे सर्गे अयं विवादः हनूमतः अङ्गदस्य च अनुमत्या आरभ्य सुग्रीवस्य समीपं यावत् गमिष्यति, तत्र च सुग्रीवः अस्मात् एव कार्यसिद्धिम् अनुमास्यति।

జాంబవంతుని మాటను అంగదుడు మొదలైన వీరులూ, మహాకపి హనుమంతుడూ అంగీకరించారు. మునుపటి సర్గలో అంగదుడు లంకకు వెళ్ళి తానే సీతను తీసుకురావాలనుకున్నాడు; జాంబవంతుడు మాత్రం ‘రాముని ఆలోచన ఎలా ఉందో అలా కార్యసిద్ధిని చూడు’ అని అతనిని వారించాడు, ఆ మాటను అందరూ అంగీకరించారు. తరువాత వాయుపుత్రుని ముందుంచుకుని ప్రీతిమంతులైన వానరశ్రేష్ఠులందరూ మహేంద్రపర్వత శిఖరం నుండి ఎగిరి సాగిపోయారు. మేరు మందర పర్వతాల వంటివారూ, మదించిన మహాగజాల వంటివారూ, మహాకాయులూ మహాబలులూ అయిన వారు ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తున్నట్టు వెళ్తున్నారు. భూతగణాలచేత సత్కరింపబడుతున్న, ఆత్మవంతుడూ మహావేగుడూ అయిన హనుమంతుని వారు రెప్పవేయని చూపులతో మోసుకుపోతున్నట్టు ఉన్నారు — ఈ ఉపమానంతో వారి కృతజ్ఞతా ఆదరమూ ప్రకటమయ్యాయి. రాఘవుని కార్యసిద్ధినీ, పరమకీర్తినీ మనసులో నిలుపుకుని, సమృద్ధమైన ప్రయోజనం గలవారై, కార్యసిద్ధులతో వారు ఉన్నతులయ్యారు. అందరూ రామునికి ప్రియవార్త చెప్పడానికి ఉత్సుకులు, అందరూ యుద్ధాన్ని అభినందించేవారు, అందరూ రావణునిపై ప్రతీకారం గురించి నిశ్చయించుకున్న మనస్వులు. ‘సర్వే’ (అందరూ) అనే పదం మూడుసార్లు రావడంతో, ఈ హర్షంలో ఏ వానరుడూ వేరుగా లేడని కవి చూపుతాడు. ఇంతకుముందు ఇదే వానరులు ప్రాయోపవేశానికి సిద్ధపడ్డారు; ఇప్పుడు కార్యసిద్ధితో వారి మనసులు పూర్తిగా మారిపోయాయి. ఈ సర్గలోని మదవిలాసానికి మూలం కూడా ఇక్కడే కనిపిస్తుంది — దీర్ఘకాల భయం తరువాత లభించిన హర్షం ఒక్కసారిగా ఉప్పొంగింది. మహేంద్రం సముద్రపు ఉత్తర తీరంలో ఉన్న పర్వతం, అక్కడి నుండే హనుమంతుడు లంకకు ఎగిరాడు, అక్కడికే తిరిగి వచ్చాడు. ఇప్పుడు యూథమంతా అక్కడి నుండే ఉత్తర దిశకు కిష్కింధను ఉద్దేశించి బయలుదేరింది. వారి నడక కూడా ఏనుగుల మదగమనంలా చెప్పబడింది, దాని వల్ల వారి బలమూ గౌరవమూ సూచించబడుతుంది. భూతాలు హనుమంతుని సత్కరించడం అతని పరాక్రమాన్ని కేవలం వానరులే కాక దేవ గంధర్వాదులు కూడా ప్రశంసిస్తున్నారని చూపుతుంది.

ఆకాశంలో ఎగురుతూ వెళ్తున్న ఆ వనవాసులు నందనవనం వంటి, లక్షలాది చెట్లు గల ఒక వనాన్ని చేరారు. మధువనమనే ఆ వనం సుగ్రీవునిచేత రక్షించబడుతున్నది, ఏ ప్రాణీ అతిక్రమించలేనిది, సర్వప్రాణులకూ మనోహరమైనది. ఆ వనాన్ని దధిముఖుడనే మహావీరుడైన కపి ఎల్లప్పుడూ కాపాడుతుండేవాడు — అతడు కపిముఖ్యుడూ మహాత్ముడూ అయిన సుగ్రీవునికి మేనమామ. కాబట్టి వనానికి యజమాని రాజు, రక్షకుడు రాజు మేనమామ — ఇది ముందు జరగబోయే కలహపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది. వానరేంద్రునికి మనసుకు ప్రియమైన ఆ మహావనాన్ని చేరి ఆ వానరులు పరమోత్కటులయ్యారు, అంటే మధువు తాగడానికి మిక్కిలి ఉత్కంఠితులయ్యారు. అప్పుడు హర్షించిన, తేనెవంటి పింగళవర్ణం గల ఆ వానరులు ఆ మహామధువనాన్ని చూసి కుమారుడైన అంగదుని మధువులు అడిగారు. కుమారుడైన అంగదుడు కూడా జాంబవంతుడు మొదలైన వృద్ధకపుల అనుమతి తీసుకుని వారికి మధువులు తినడానికి అనుమతి ఇచ్చాడు. ఇక్కడ అంగదుని వినయం చూడదగినది — యువరాజైనా అతడు వృద్ధుల అనుమతి లేకుండా ఏమీ చేయడు. వానరుల యాచన కూడా మర్యాదతోనే జరిగింది, బలవంతంగా కాదు. కాని రాజు వనానికి యువరాజు అనుమతి ఇవ్వడంతో అధికార ప్రశ్న తలెత్తుతుంది, అది ముందు దధిముఖుని క్రోధానికి కారణమవుతుంది. వనపు ‘మధువనం’ అనే పేరే దాని విశేషాన్ని సూచిస్తుంది — అక్కడ తేనెటీగలూ తేనెలూ పుష్కలంగా ఉన్నాయి. మధువనం కేవలం ఉద్యానవనం కాదు, రాజకీయ సంపద — ముందు దధిముఖుడు చెప్పబోతున్నట్టు, అది సుగ్రీవుని తాతముత్తాతల నాటి వనం. కాబట్టి దాని ఉపభోగానికి రాజు అనుమతి కావాలి. వానరులు మాత్రం కార్యసిద్ధితో ఉత్సాహంగా ఉండి, యువరాజు అనుమతి చాలని భావిస్తారు. కవి ఇక్కడ ముందుగానే వనం రక్షితమైనదని రెండుసార్లు చెబుతాడు, దాని వల్ల పాఠకుడు రాబోయే వివాదం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. దీర్ఘకాల ఉపవాసమూ శ్రమా తరువాత వానరులకు ఆకలి కూడా స్వాభావికమే.

ధీమంతుడైన వాలికుమారుడు అనుమతి ఇవ్వగానే ఆ వానరులు తేనెటీగలతో నిండిన చెట్లను ఆశ్రయించారు, అంటే వాటిని ఎక్కారు. సుగంధం గల కందమూలాలనూ ఫలాలనూ తింటూ వారందరూ పరమహర్షాన్ని పొందారు, మదోన్మత్తులయ్యారు. అనుమతి పొంది మిక్కిలి సంతోషించిన ఆ వనవాసులు ఆనందంతో అక్కడక్కడ నృత్యం చేశారు. ఆ తరువాత కవి దీర్ఘవృత్తాలతో వారి మదవిలాసాన్ని వర్ణిస్తాడు. కొందరు పాడుతున్నారు, కొందరు నవ్వుతున్నారు, కొందరు నాట్యమాడుతున్నారు, కొందరు నమస్కరిస్తున్నారు; కొందరు పడిపోతున్నారు, కొందరు తిరుగుతున్నారు, కొందరు దూకుతున్నారు, కొందరు ప్రేలాపిస్తున్నారు. కొందరు ఒకరినొకరు ఆనుకుంటున్నారు, కొందరు ఒకరితో ఒకరు వాదులాడుకుంటున్నారు; కొందరు చెట్టు నుండి చెట్టుకు పరుగెడుతున్నారు, కొందరు చెట్టు కొనల నుండి నేలపై పడుతున్నారు. కొందరు ఉధృతమైన వేగంతో నేల నుండి మహావృక్షాల కొనలకు ఎగబాకుతున్నారు. పాడుతున్నవాని దగ్గరకు మరొకడు నవ్వుతూ వస్తున్నాడు, నవ్వుతున్నవాని దగ్గరకు మరొకడు ఏడుస్తూ వస్తున్నాడు, పొడుస్తున్నవాని దగ్గరకు మరొకడు అరుస్తూ వస్తున్నాడు — ఇలా ఆ కపిసైన్యం అల్లకల్లోలంగా ఉంది. అక్కడ మత్తెక్కనివాడు ఒక్కడూ లేడు, గర్వించనివాడు ఒక్కడూ లేడు. ‘కేచిత్’ (కొందరు) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తి చేయడం ద్వారా కవి దృశ్యపు బహురూపతనూ చంచలతనూ చిత్రిస్తాడు. విరుద్ధభావాల జంటలు — పాడేవానితో నవ్వేవాడు, నవ్వేవానితో ఏడ్చేవాడు — మత్తులోని అసంగతిని చూపుతాయి. ఈ వర్ణన హాస్యరసప్రధానమైనది, కాని దాని వెనుక దీర్ఘమైన శ్రమకూ చింతకూ ముగింపు కూడా అనుభవమవుతుంది. ఈ భాగంలో మూలంలో ఉపజాతివృత్తాలు ప్రయోగించబడ్డాయి, వాటి లయ వేగమైనది, దాని వల్ల వానరుల చాంచల్యం కూడా వినిపిస్తుంది. వానరస్వభావపు ఈ చిత్రం లోకానుభవం నుండి తీసుకోబడింది — మత్తెక్కిన మనుషుల ప్రవర్తన కూడా అలాగే ఉంటుంది. కవి నిందించడు, కేవలం హర్షంతో చిత్రిస్తాడు; ఇది రామకార్యసిద్ధి ఉత్సవం. ‘మదోత్కటులు’ అనే పదం ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుకు వస్తుంది.

అప్పుడు అలా తినివేయబడుతున్న ఆ వనాన్నీ, ఆకులూ పువ్వులూ ధ్వంసమైన చెట్లనూ చూసి దధివక్త్రుడనే కపి కోపంతో ఆ కపులను వారించాడు. దధివక్త్రుడు అనేది దధిముఖునికే మరొక పేరు. వనరక్షకుడూ, వృద్ధవానరవీరుడూ, ఉగ్రతేజస్వీ అయిన అతడు మదించి పెచ్చుమీరిన వారిచేత దూషింపబడుతున్నా, వానరుల నుండి వనాన్ని రక్షించడానికి మళ్ళీ మనసు పెట్టాడు. అతడు భయం లేకుండా కొందరితో కఠినంగా మాట్లాడాడు, మరికొందరిని నిస్సంకోచంగా అరచేతులతో కొట్టాడు, కొందరితో తలపడి కలహించాడు, కొందరిని మాత్రం సామంతో (బుజ్జగింపుతో) సమీపించాడు. ఇలా అతడు నాలుగు ఉపాయాలతో — మాటతో, దండనతో, కలహంతో, సామంతో — వారిని వారించడానికి ప్రయత్నించాడు. కాని మత్తువల్ల అడ్డుకోలేని వేగం గల వారిచేత అతడే బలవంతంగా అడ్డగించబడ్డాడు; దౌర్జన్యంలో భయం విడిచిపెట్టిన వారు దోషాన్ని లెక్కచేయకుండా అతనిని ఈడ్చుకుపోయారు. ఆ కపులు మత్తులో ఆ కపిని గోళ్ళతో రక్కుతూ, పళ్ళతో కొరుకుతూ, అరచేతులతో కాళ్ళతో కొట్టి చచ్చేంత పనిచేస్తూ, ఆ మహావనాన్ని అన్నివైపులా శూన్యం చేశారు — వనంలో అనుభవించదగినదేదీ మిగలలేదు. రాజు మేనమామకు జరిగిన ఈ అవమానం తరువాతి సర్గ కథకు బీజం. ‘దోషాన్ని లెక్కచేయకుండా’ అనే పదంతో కవి మత్తువల్ల వారి వివేకం నశించిందనీ, రాజాపరాధపు భయం కూడా మరచిపోయారనీ సూచిస్తాడు. దధిముఖుడు వృద్ధుడు, ఒంటరివాడు; అతని కర్తవ్యనిష్ఠ ప్రశంసనీయం, ఎందుకంటే అతడు ఎంతోమంది బలవంతులతో కూడా పోరాడుతాడు. కాని అతని పరాభవం కూడా అనివార్యం. కవి వానరుల మత్తును ప్రశంసించడు, కాని వారి హర్షపు కారణాన్ని కూడా మరువడు. తరువాతి సర్గలో ఈ వివాదం హనుమంతుని, అంగదుని అనుమతితో మొదలై సుగ్రీవుని సమీపం వరకు వెళ్తుంది, అక్కడ సుగ్రీవుడు దీనినుండే కార్యసిద్ధిని ఊహిస్తాడు.

ஜாம்பவானின் சொல்லை அங்கதன் முதலிய வீரர்களும் பெருவானரனான அனுமனும் ஏற்றுக்கொண்டனர். முந்தைய சர்க்கத்தில் அங்கதன் இலங்கைக்குச் சென்று தானே சீதையை அழைத்து வர விரும்பினான்; ஜாம்பவானோ ‘ராமனின் எண்ணம் எப்படியோ அப்படியே பணியின் நிறைவைக் காண்’ என்று அவனைத் தடுத்தான்; அந்தச் சொல்லை அனைவரும் ஏற்றனர். பிறகு வாயுமைந்தனை முன்னிறுத்தி, மகிழ்ச்சியுடைய வானரர்களில் சிறந்தோர் அனைவரும் மகேந்திர மலையின் உச்சியிலிருந்து எழும்பிப் பாய்ந்தனர். மேரு, மந்தர மலைகள் போன்றவர்களும், மதங்கொண்ட பெரிய யானைகள் போன்றவர்களும், பேருடலும் பெருவலிமையும் உடையவர்களுமான அவர்கள் வானத்தையே மறைப்பதுபோலச் சென்றனர். உயிர்க்கூட்டங்களால் போற்றப்படும், தன்னடக்கமுடைய, பெரும் வேகமுடைய அனுமனை அவர்கள் இமைக்காத பார்வைகளால் சுமந்து செல்வதுபோல் இருந்தனர் — இந்த உவமையால் அவர்களுடைய நன்றியும் மதிப்பும் வெளிப்படுகின்றன. ராகவனின் நோக்கத்தை நிறைவேற்றுவதையும் உயர்ந்த புகழையும் மனத்தில் கொண்டு, நோக்கம் கைகூடியவர்களாக, பணியின் வெற்றியால் அவர்கள் உயர்ந்து நின்றனர். அனைவரும் ராமனுக்கு இனிய செய்தியைச் சொல்ல ஆவலாக இருந்தனர், அனைவரும் போரை வரவேற்றனர், அனைவரும் ராவணனைப் பழிதீர்ப்பதில் உறுதியான நோக்கமுடைய மனவலிமையாளர்களாக இருந்தனர். ‘அனைவரும்’ என்ற சொல்லை மூன்று முறை திரும்பச் சொல்வதால், இந்த மகிழ்ச்சியில் எந்த வானரனும் விலகியிருக்கவில்லை என்று கவி காட்டுகிறார். முன்பு இதே வானரர்கள் உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விடத் தயாராக இருந்தனர்; இன்று பணியின் வெற்றியால் அவர்களுடைய மனங்கள் முற்றிலும் மாறிவிட்டன. இந்தச் சர்க்கத்தின் களிவெறிக் கூத்தின் வேரும் இங்கேயே தெரிகிறது — நீண்ட அச்சத்துக்குப் பின் கிடைத்த மகிழ்ச்சி திடீரெனப் பொங்கி வழிகிறது. மகேந்திரம் கடலின் வடக்குக் கரையில் உள்ள மலை; அங்கிருந்தே அனுமன் இலங்கையை நோக்கி எழும்பினான், அங்கேயே திரும்பி வந்தான். இன்று கூட்டம் முழுவதும் அங்கிருந்தே வடதிசை நோக்கிக் கிஷ்கிந்தையைக் குறிக்கொண்டு புறப்பட்டது. அவர்களுடைய நடையும் யானைகளின் மதநடைபோலச் சொல்லப்படுகிறது; அதனால் அவர்களுடைய வலிமையும் பெருமையும் சுட்டப்படுகின்றன. உயிர்களால் அனுமன் போற்றப்படுவது, அவனுடைய வீரம் வானரர்களால் மட்டுமன்றித் தேவர், கந்தர்வர் முதலியோராலும் புகழப்படுகிறது என்பதைக் காட்டுகிறது.

வானில் தாவிச் சென்ற அந்தக் காட்டுவாசிகள், நந்தனவனத்தைப் போன்ற, நூறாயிரக்கணக்கான மரங்கள் நிறைந்த ஒரு வனத்தை அடைந்தனர். மதுவனம் என்ற அந்த வனம் சுக்ரீவனால் காக்கப்பட்டது; எல்லா உயிர்களாலும் நெருங்க முடியாதது; எல்லா உயிர்களின் மனத்தையும் கவர்வது. ததிமுகன் என்ற பெருவீர வானரன் அந்த வனத்தை எப்போதும் காத்துவந்தான் — அவன் வானரர்தலைவனான மகாத்மா சுக்ரீவனின் தாய்மாமன். ஆகவே வனத்தின் உரிமையாளன் அரசன், அதன் காவலன் அரசனின் தாய்மாமன் — இது பின்னர் வரும் சச்சரவின் கனத்தைச் சுட்டுகிறது. வானரவேந்தனின் மனத்துக்கு இனிய அந்தப் பெரிய வனத்தை அடைந்தபோது அந்த வானரர்கள் மிகுந்த ஆவேசமுடையவர்களாயினர், அதாவது தேன் அருந்துவதற்கு மிகவும் ஏங்கினர். பிறகு மகிழ்ந்த, தேன்நிறப் பழுப்புடைய அந்த வானரர்கள் பெரிய மதுவனத்தைக் கண்டு இளவரசன் அங்கதனிடம் தேனைக் கேட்டனர். இளவரசன் அங்கதனும் ஜாம்பவான் முதலிய முதிய வானரர்களின் இசைவைப் பெற்று, அவர்களுக்குத் தேன் உண்ண விடுப்பு, அதாவது அனுமதி, அளித்தான். இங்கே அங்கதனின் பணிவு கவனிக்கத்தக்கது — இளவரசனாக இருந்தும் முதியோரின் இசைவின்றி அவன் எதையும் செய்வதில்லை. வானரர்களின் வேண்டுகோளும் மரியாதையுடன் செய்யப்பட்டது, வலுக்கட்டாயமாக அன்று. ஆனால் அரசனின் வனத்துக்கு இளவரசன் அனுமதி அளிக்கிறான் என்பதால் அதிகாரம் பற்றிய கேள்வி எழுகிறது; அதுவே பின்னர் ததிமுகனின் சினத்துக்குக் காரணமாகும். ‘மதுவனம்’ என்ற வனத்தின் பெயரே அதன் தனிச்சிறப்பைச் சுட்டுகிறது — அங்கே தேனீக்களும் தேனும் மிகுதியாக உள்ளன. மதுவனம் வெறும் தோட்டம் அன்று, அரச சொத்து — பின்னர் ததிமுகன் சொல்வதுபோல அது சுக்ரீவனின் தந்தை, பாட்டன் வழி வந்த வனம். ஆகவே அதைப் பயன்படுத்த அரசனின் அனுமதி தேவை. வானரர்களோ பணியின் வெற்றியால் உற்சாகமடைந்து, இளவரசனின் அனுமதியே போதும் என்று கருதுகிறார்கள். வனம் காக்கப்பட்டது என்பதைக் கவி இங்கே முன்பே இருமுறை சொல்கிறார்; அதனால் வாசகன் வரவிருக்கும் சச்சரவை எதிர்நோக்குகிறான். நீண்ட உண்ணாநோன்புக்கும் உழைப்புக்கும் பின் வானரர்களின் பசியும் இயல்பானதே.

அறிவுடைய வாலிமைந்தனான இளவரசனால் அனுமதிக்கப்பட்ட அந்த வானரர்கள் தேனீக்கள் மொய்க்கும் மரங்களை அடைந்தனர், அதாவது அவற்றின்மீது ஏறினர். நறுமணமுடைய கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்டு அவர்கள் அனைவரும் பெரும் மகிழ்ச்சியடைந்தனர், களிவெறியால் மிகுந்த ஆவேசமும் கொண்டனர். அனுமதி பெற்று மிக மகிழ்ந்த காட்டுவாசிகள் களிப்புடன் அங்குமிங்கும் நடனமாடினர். இதற்குமேல் கவி நீண்ட விருத்தங்களால் அவர்களுடைய களிவெறிக் கூத்தை வருணிக்கிறார். சிலர் பாடுகின்றனர், சிலர் சிரிக்கின்றனர், சிலர் ஆடுகின்றனர், சிலர் வணங்குகின்றனர்; சிலர் விழுகின்றனர், சிலர் உலவுகின்றனர், சிலர் தாவுகின்றனர், சிலர் உளறுகின்றனர். சிலர் ஒருவரையொருவர் சாய்ந்துகொள்கின்றனர், சிலர் ஒருவரோடொருவர் மிகையாகப் பேசுகின்றனர், அதாவது வாக்குவாதம் செய்கின்றனர்; சிலர் மரத்திலிருந்து மரத்துக்கு ஓடுகின்றனர், சிலர் மலையுச்சியிலிருந்து தரையில் விழுகின்றனர். பொங்கிய வேகமுடைய சிலர் தரையிலிருந்து பெரிய மரங்களின் உச்சிகளுக்குப் பாய்கின்றனர். பாடுபவனை இன்னொருவன் சிரித்தவாறு அணுகுகிறான், சிரிப்பவனை இன்னொருவன் அழுதவாறு அணுகுகிறான், குத்துபவனை இன்னொருவன் கூச்சலிட்டவாறு அணுகுகிறான் — இவ்வாறு அந்த வானரப்படை குழம்பிக் கிடந்தது. அங்கே மதிமயங்காதவன் எவனும் இல்லை, செருக்கில்லாதவன் எவனும் இல்லை. ‘சிலர்’ என்ற சொல்லை மீண்டும் மீண்டும் சொல்வதால் கவி காட்சியின் பல்வடிவத்தையும் சஞ்சலத்தையும் சித்திரிக்கிறார். எதிரெதிர் உணர்வுகளின் இணைகள் — பாடுபவனிடம் சிரிப்பவன், சிரிப்பவனிடம் அழுபவன் — களிவெறியின் பொருத்தமின்மையைக் காட்டுகின்றன. இந்த வருணனை நகைச்சுவை முதன்மையானது; ஆனால் அதன் பின்னணியில் நீண்ட உழைப்பும் கவலையும் முடிவுக்கு வந்ததும் உணரப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியில் மூலத்தில் உபஜாதி விருத்தங்கள் பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளன; அவற்றின் லயம் விரைவானது; அதனால் வானரர்களின் சஞ்சலம் காதுக்கும் கேட்கிறது. வானர இயல்பின் இந்தச் சித்திரம் உலக அனுபவத்திலிருந்து எடுக்கப்பட்டது — மதுவுண்டு மயங்கிய மனிதர்களின் நடத்தையும் அத்தகையதே. கவி கண்டிக்கவில்லை, மகிழ்ச்சியுடன் சித்திரிக்கிறார் மட்டுமே; இது ராமனின் பணி வெற்றியடைந்ததன் கொண்டாட்டம். ‘களிவெறியால் மிகுந்த ஆவேசமுடையவர்கள்’ என்ற சொல் இங்கே மீண்டும் மீண்டும் நினைவுகூரப்படுகிறது.

பிறகு உண்ணப்பட்டுக்கொண்டிருந்த அந்த வனத்தையும், இலைகளும் மலர்களும் சிதைக்கப்பட்ட மரங்களையும் கண்டு, ததிவக்த்ரன் என்ற வானரன் சினத்துடன் அந்த வானரர்களைத் தடுத்தான். ததிவக்த்ரன் என்பது ததிமுகனின் மற்றொரு பெயரே. வனத்தின் காவலனும், முதிய வானர வீரனும், கடும் தேஜஸுடையவனுமான அவன், பெருகிய களிவெறியுடைய அவர்களால் மிரட்டப்பட்டும், வானரர்களிடமிருந்து வனத்தைக் காப்பதில் மீண்டும் மனம் வைத்தான். அச்சமின்றிச் சிலரிடம் கடுஞ்சொல் சொன்னான், மற்றவர்களைத் தயக்கமின்றி உள்ளங்கையால் அறைந்தான், சிலரோடு நெருங்கிச் சச்சரவிட்டான், சிலரையோ இன்சொல்லால் அணுகினான். இவ்வாறு அவன் நான்கு உபாயங்களால் — சொல், தண்டனை, சச்சரவு, இன்சொல் — அவர்களைத் தடுக்க முயன்றான். ஆனால் களிவெறியால் தடுக்கமுடியாத வேகமுடைய அவர்களால் அவனே வலுக்கட்டாயமாகத் தடுக்கப்பட்டான்; தாக்குவதில் அச்சத்தைக் கைவிட்ட அவர்களால், குற்றத்தைப் பொருட்படுத்தாமல், அவன் இழுத்தலைக்கழிக்கப்பட்டான். களிவெறியால் அந்த வானரர்கள் அந்த வானரனை நகங்களால் கீறியும், பற்களால் கடித்தும், உள்ளங்கைகளாலும் கால்களாலும் அடித்து முடித்தும், அதாவது அரைச்சாவாக்கியும், பெரிய வனம் முழுவதையும் வெறுமையாக்கினர் — வனத்தில் அனுபவிக்கத்தக்கது எதுவும் எஞ்சவில்லை. அரசனின் தாய்மாமனுக்கு நேர்ந்த இத்தகைய அவமானமே அடுத்த சர்க்கத்தின் கதையின் விதை. ‘குற்றத்தைப் பொருட்படுத்தாமல்’ என்ற சொல்லால், களிவெறியால் அவர்களுடைய விவேகம் அழிந்தது, அரசனுக்கு எதிரான குற்றத்தைப் பற்றிய அச்சமும் மறந்துபோனது என்று கவி சுட்டுகிறார். ததிமுகன் முதியவன், தனியன்; பல வலியவர்களோடும் அவன் போராடுவதால் அவனுடைய கடமைப்பற்று போற்றத்தக்கது. ஆனால் அவனுடைய தோல்வியும் தவிர்க்கமுடியாதது. கவி வானரர்களின் களிவெறியைப் புகழவில்லை; ஆனால் அவர்களுடைய மகிழ்ச்சியின் காரணத்தையும் மறக்கவில்லை. அடுத்த சர்க்கத்தில் இந்தச் சச்சரவு அனுமன், அங்கதன் ஆகியோரின் அனுமதியிலிருந்து தொடங்கிச் சுக்ரீவனின் அருகே வரை செல்லும்; அங்கே சுக்ரீவன் இதிலிருந்தே பணியின் வெற்றியை ஊகிப்பான்.

ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ವೀರರೂ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನೂ ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ತಾವೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬಯಸಿದ್ದನು; ಜಾಂಬವಂತನಾದರೋ ‘ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ತಡೆದನು; ಆ ಮಾತನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿದರು. ಅನಂತರ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಹಾರಿದರು. ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ, ಮದಿಸಿದ ಮಹಾಗಜಗಳಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಅವರು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಚ್ಚುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅವರು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದರು — ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಆದರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಪರಮ ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥರಾದ ಅವರು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಉನ್ನತರಾದರು. ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲರೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಮನಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ‘ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಾನರನೂ ಹೊರತಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಇದೇ ವಾನರರು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು; ಇಂದು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿವೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮದವಿಲಾಸದ ಮೂಲವೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದೀರ್ಘ ಭಯದ ಅನಂತರ ದೊರೆತ ಹರ್ಷವು ಥಟ್ಟನೆ ಉಕ್ಕಿಹರಿಯಿತು. ಮಹೇಂದ್ರವು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ವತ; ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯೆಡೆಗೆ ನೆಗೆದಿದ್ದನು, ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದಿದ್ದನು. ಇಂದು ಇಡೀ ತಂಡವು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಹೊರಟಿತು. ಅವರ ನಡಿಗೆಯನ್ನೂ ಮದಗಜಗಳ ನಡಿಗೆಯಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಬಲವೂ ಗೌರವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಭೂತಗಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವುದು, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕೇವಲ ವಾನರರಲ್ಲ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವಾದಿಗಳೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನವಾಸಿಗಳು ನಂದನವನದಂತಿದ್ದ, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ವನವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಮಧುವನವೆಂಬ ಆ ವನವು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು; ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವಂತಿತ್ತು. ಆ ವನವನ್ನು ಮಹಾವೀರನಾದ ದಧಿಮುಖನೆಂಬ ಕಪಿಯು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಅವನು ಕಪಿಮುಖ್ಯನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೋದರಮಾವನಾಗಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ವನದ ಒಡೆಯ ರಾಜ, ಅದರ ರಕ್ಷಕ ರಾಜನ ಸೋದರಮಾವ — ಇದು ಮುಂದಿನ ಕಲಹದ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆ ವಾನರರು ಪರಮೋತ್ಕಟರಾದರು, ಅಂದರೆ ಮಧುಪಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಂಬಲಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಜೇನಿನ ಬಣ್ಣದ ಆ ವಾನರರು ವಿಶಾಲವಾದ ಮಧುವನವನ್ನು ಕಂಡು ಕುಮಾರ ಅಂಗದನಲ್ಲಿ ಮಧುವನ್ನು ಬೇಡಿದರು. ಕುಮಾರ ಅಂಗದನೂ ಜಾಂಬವಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವೃದ್ಧ ಕಪಿಗಳ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆದು ಅವರಿಗೆ ಮಧುವನ್ನು ಸೇವಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ವೃದ್ಧರ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಜನ ವನಕ್ಕೆ ಯುವರಾಜನು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ದಧಿಮುಖನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ‘ಮಧುವನ’ ಎಂಬ ವನದ ಹೆಸರೇ ಅದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಜೇನುಹುಳುಗಳೂ ಜೇನೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಮಧುವನವು ಕೇವಲ ಉದ್ಯಾನವಲ್ಲ, ರಾಜಕೀಯ ಸಂಪತ್ತು — ಮುಂದೆ ದಧಿಮುಖನು ಹೇಳುವಂತೆ ಅದು ಸುಗ್ರೀವನ ಪಿತೃಪಿತಾಮಹರ ಕಾಲದ ವನ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಉಪಭೋಗಕ್ಕೆ ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಅಗತ್ಯ. ವಾನರರಾದರೋ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು ಯುವರಾಜನ ಅನುಮತಿಯೇ ಸಾಕೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ವನವು ರಕ್ಷಿತವಾದುದೆಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ಮುಂದಿನ ವಿವಾದವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಗಳ ಅನಂತರ ವಾನರರ ಹಸಿವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ.

ಧೀಮಂತನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಕುಮಾರನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಆ ವಾನರರು ಜೇನುಹುಳುಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಿದ್ದ ಮರಗಳನ್ನು ಏರಿದರು. ಸುಗಂಧಭರಿತ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ಮದೋನ್ಮತ್ತರಾದರು. ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅತಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಆ ವನವಾಸಿಗಳು ಆನಂದದಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯತೊಡಗಿದರು. ಇದರ ನಂತರ ಕವಿಯು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಮದವಿಲಾಸವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಗುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಜಿಗಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಅಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ಹರಟುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಆತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಮೀರಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಜಗಳವಾಡುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಮರದ ತುದಿಯಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಉಕ್ಕಿದ ವೇಗದಿಂದ ನೆಲದಿಂದ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳ ತುದಿಗಳಿಗೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಡುತ್ತಿರುವವನ ಬಳಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ನಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾನೆ, ನಗುತ್ತಿರುವವನ ಬಳಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಅಳುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಚುಚ್ಚುತ್ತಿರುವವನ ಬಳಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಕೂಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಆ ಕಪಿಸೈನ್ಯವು ಗೊಂದಲದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇರದವನಾಗಲೀ ದರ್ಪಗೊಳ್ಳದವನಾಗಲೀ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ‘ಕೇಚಿತ್’ (ಕೆಲವರು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ದೃಶ್ಯದ ಬಹುರೂಪತೆಯನ್ನೂ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳ ಜೋಡಿಗಳು — ಹಾಡುವವನ ಬಳಿ ನಗುವವನು, ನಗುವವನ ಬಳಿ ಅಳುವವನು — ಮತ್ತಿನ ಅಸಂಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯರಸ ಪ್ರಧಾನ, ಆದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ದೀರ್ಘ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಗಳ ಕೊನೆಯೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳ ಲಯ ದ್ರುತವಾದುದು, ಇದರಿಂದ ವಾನರರ ಚಾಂಚಲ್ಯವೂ ಕಿವಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರಸ್ವಭಾವದ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಲೋಕಾನುಭವದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಮತ್ತೇರಿದ ಜನರ ವರ್ತನೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹರ್ಷದಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಮಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಉತ್ಸವ. ‘ಮದೋತ್ಕಟಾಃ’ (ಮದೋನ್ಮತ್ತರು) ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನವನ್ನೂ, ಎಲೆ-ಹೂಗಳು ಧ್ವಂಸವಾದ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ದಧಿವಕ್ತ್ರನೆಂಬ ಕಪಿಯು ಕೋಪದಿಂದ ಆ ಕಪಿಗಳನ್ನು ತಡೆದನು. ದಧಿವಕ್ತ್ರ ಎಂಬುದು ದಧಿಮುಖನದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. ವನದ ರಕ್ಷಕನೂ ವೃದ್ಧ ವಾನರವೀರನೂ ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅವನು, ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ಮದಿಸಿದ್ದ ಅವರಿಂದ ಗದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ವಾನರರಿಂದ ವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟನು. ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರನ್ನು ಹಿಂಜರಿಯದೆ ಅಂಗೈಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ಕೆಲವರೊಡನೆ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಜಗಳವಾಡಿದನು, ಕೆಲವರನ್ನಾದರೋ ಸಾಮದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳಿಂದ — ಮಾತು, ದಂಡ, ಕಲಹ ಮತ್ತು ಸಾಮ — ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಮದದಿಂದಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಅವರಿಂದ ಅವನೇ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು; ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದ ಅವರು ದೋಷವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವನನ್ನು ಎಳೆದಾಡಿದರು. ಆ ಕಪಿಗಳು ಮದದಿಂದ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಪರಚುತ್ತಾ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚುತ್ತಾ, ಅಂಗೈ-ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ಅರೆಜೀವ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಸುತ್ತಲೂ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ಬರಿದುಮಾಡಿದರು — ವನದಲ್ಲಿ ಉಪಭೋಗಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ರಾಜನ ಸೋದರಮಾವನಿಗೆ ಆದ ಇಂತಹ ಅವಮಾನವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಥೆಯ ಬೀಜ. ‘ಅನವೇಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಮ್’ (ದೋಷವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು, ಮದದಿಂದ ಅವರ ವಿವೇಕ ನಾಶವಾಯಿತು, ರಾಜಾಪರಾಧದ ಭಯವೂ ಮರೆತುಹೋಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಧಿಮುಖನು ವೃದ್ಧನು, ಒಬ್ಬಂಟಿ; ಅನೇಕ ಬಲಶಾಲಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಅವನು ಹೋರಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ಆದರೆ ಅವನ ಪರಾಭವವೂ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಕವಿಯು ವಾನರರ ಮದವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರ ಹರ್ಷದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಿವಾದವು ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಅಂಗದರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಯವರೆಗೆ ಹೋಗುವುದು; ಅಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಇದರಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಊಹಿಸುವನು.

ജാംബവാന്റെ വാക്ക് അംഗദൻ മുതലായ വീരന്മാരും മഹാകപിയായ ഹനുമാനും സ്വീകരിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അംഗദൻ ലങ്കയിൽ ചെന്നു സ്വയം സീതയെ കൊണ്ടുവരാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; ജാംബവാനാകട്ടെ ‘രാമന്റെ മനസ്സ് എങ്ങനെയോ, അതനുസരിച്ചു കാര്യസിദ്ധി കാണുക’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവനെ വിലക്കി; ആ വാക്ക് എല്ലാവരും അംഗീകരിച്ചു. പിന്നെ വായുപുത്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, പ്രീതരായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠരും മഹേന്ദ്രപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽനിന്നു കുതിച്ചുയർന്നു പാഞ്ഞു. മേരുവിനും മന്ദരത്തിനും തുല്യരും മദിച്ച മഹാഗജങ്ങളെപ്പോലുള്ളവരും മഹാകായരും മഹാബലരുമായ അവർ ആകാശത്തെ മൂടുന്നതുപോലെ സഞ്ചരിച്ചു. ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ബഹുമാനിക്കപ്പെടുന്നവനും ആത്മസംയമിയും മഹാവേഗമുള്ളവനുമായ ഹനുമാനെ അവർ ഇമവെട്ടാത്ത നോട്ടങ്ങളാൽ ചുമന്നുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു — ഈ ഉപമയിലൂടെ അവരുടെ കൃതജ്ഞതയും ആദരവും പ്രകടമാകുന്നു. രാഘവന്റെ കാര്യം നിറവേറ്റുന്നതും പരമമായ യശസ്സും മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ച്, ലക്ഷ്യം സാധിച്ചവരായ അവർ കർമസിദ്ധികളാൽ ഉയർന്നുനിന്നു. എല്ലാവരും രാമനോടു പ്രിയവാർത്ത പറയാൻ ഉത്സുകരായിരുന്നു; എല്ലാവരും യുദ്ധത്തെ അഭിനന്ദിക്കുന്നവരായിരുന്നു; എല്ലാവരും രാവണനോടു പകരംവീട്ടാൻ ഉറച്ച ലക്ഷ്യമുള്ളവരും മനസ്വികളുമായിരുന്നു. ‘എല്ലാവരും’ എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട്, ഈ ഹർഷത്തിൽ ഒരു വാനരനും വേറിട്ടുനിന്നില്ലെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. മുമ്പ് ഇതേ വാനരന്മാർ പ്രായോപവേശത്തിന് ഒരുങ്ങിയിരുന്നു; ഇന്നു കാര്യസിദ്ധിയാൽ അവരുടെ മനസ്സുകൾ പൂർണമായും മാറിയിരിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിലെ മദവിലാസത്തിന്റെ മൂലവും ഇവിടെത്തന്നെ കാണാം — ദീർഘമായ ഭയത്തിനുശേഷം ലഭിച്ച ഹർഷം പെട്ടെന്നു കവിഞ്ഞൊഴുകി. സമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിലുള്ള പർവതമാണു മഹേന്ദ്രം; അവിടെനിന്നാണു ഹനുമാൻ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചത്, അവിടേക്കുതന്നെയാണ് അവൻ മടങ്ങിവന്നതും. ഇന്നു കൂട്ടം മുഴുവൻ അവിടെനിന്നുതന്നെ കിഷ്കിന്ധ ലക്ഷ്യമാക്കി വടക്കോട്ടു പുറപ്പെട്ടു. അവരുടെ നടപ്പും ആനകളുടെ മദഗതിപോലെ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ ബലവും മഹിമയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൂതങ്ങൾ ഹനുമാനെ സൽക്കരിക്കുന്നത്, അവന്റെ പരാക്രമം വാനരന്മാർ മാത്രമല്ല, ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും മറ്റും പ്രശംസിക്കുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു.

ആകാശത്തിലൂടെ പാഞ്ഞുപോയ ആ വനവാസികൾ നന്ദനവനത്തിനു തുല്യമായ, ലക്ഷക്കണക്കിനു മരങ്ങളുള്ള ഒരു വനത്തിലെത്തി. മധുവനം എന്നു പേരുള്ള അതു സുഗ്രീവനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതും എല്ലാ ജീവികൾക്കും കയ്യേറാൻ കഴിയാത്തതും എല്ലാ ജീവികളുടെയും മനസ്സു കവരുന്നതുമായിരുന്നു. ദധിമുഖൻ എന്നു പേരുള്ള മഹാവീരനായ ഒരു കപി ആ വനം എന്നും കാത്തുപോന്നു — അവൻ കപിമുഖ്യനും മഹാത്മാവുമായ സുഗ്രീവന്റെ മാതുലനായിരുന്നു. അങ്ങനെ വനത്തിന്റെ ഉടമ രാജാവ്, കാവൽക്കാരൻ രാജാവിന്റെ മാതുലൻ — ഇതു തുടർന്നുള്ള കലഹത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരേന്ദ്രന്റെ മനസ്സിനു പ്രിയപ്പെട്ട ആ മഹാവനത്തിലെത്തിയ ആ വാനരന്മാർ അത്യന്തം ഉത്കടരായി — അതായത് മധു കുടിക്കാൻ അത്യധികം ഉത്കണ്ഠയുള്ളവരായി. പിന്നെ ഹർഷംപൂണ്ട, തേൻനിറമുള്ള ആ വാനരന്മാർ വലിയ മധുവനം കണ്ട് കുമാരനായ അംഗദനോടു മധു ചോദിച്ചു. കുമാരനായ അംഗദനും ജാംബവാൻ മുതലായ വൃദ്ധകപികളുടെ സമ്മതം വാങ്ങി അവർക്കു മധു ഭക്ഷിക്കാൻ അനുവാദം നൽകി. ഇവിടെ അംഗദന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — യുവരാജാവായിട്ടും വൃദ്ധരുടെ അനുമതിയില്ലാതെ അവൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല. വാനരന്മാരുടെ അപേക്ഷയും മര്യാദയോടെയാണ്, ബലാൽക്കാരമായല്ല. എന്നാൽ രാജാവിന്റെ വനത്തിൽ യുവരാജാവ് അനുമതി നൽകുന്നു എന്നതിൽനിന്ന് അധികാരത്തിന്റെ ഒരു ചോദ്യം ഉയരുന്നു; അതാണു തുടർന്നു ദധിമുഖന്റെ ക്രോധത്തിനു കാരണമാകുന്നത്. ‘മധുവനം’ എന്ന പേരുതന്നെ അതിന്റെ സവിശേഷത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെ തേനീച്ചകളും തേനും സമൃദ്ധമാണ്. മധുവനം വെറുമൊരു ഉദ്യാനമല്ല, രാജകീയസമ്പത്താണ് — തുടർന്നു ദധിമുഖൻ പറയുന്നതുപോലെ, അതു സുഗ്രീവനു പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു കിട്ടിയ വനമാണ്. അതിനാൽ അതിന്റെ ഉപഭോഗത്തിനു രാജാവിന്റെ അനുമതി ആവശ്യമാണ്. വാനരന്മാരാകട്ടെ കാര്യസിദ്ധിയാൽ ഉത്സാഹഭരിതരായി, യുവരാജാവിന്റെ അനുമതി മതിയെന്നു കരുതുന്നു. വനം സംരക്ഷിതമാണെന്നു കവി ഇവിടെ മുൻകൂട്ടി രണ്ടുവട്ടം പറയുന്നു; അതുകൊണ്ടു വായനക്കാരൻ വരാനിരിക്കുന്ന തർക്കം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. ദീർഘമായ ഉപവാസത്തിനും അധ്വാനത്തിനുംശേഷം വാനരന്മാരുടെ വിശപ്പും സ്വാഭാവികമാണ്.

ബുദ്ധിമാനായ ബാലിപുത്രൻ കുമാരൻ അനുവാദം നൽകിയപ്പോൾ ആ വാനരന്മാർ തേനീച്ചകൾ നിറഞ്ഞ മരങ്ങളിലേക്കു കയറി. സുഗന്ധമുള്ള കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവരെല്ലാവരും അത്യാഹ്ലാദത്തിലായി, മദോന്മത്തരുമായി. അനുമതി ലഭിച്ച്, അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായ ആ വനവാസികൾ ആനന്ദത്തോടെ അങ്ങിങ്ങു നൃത്തം ചെയ്തു. ഇതിനുശേഷം കവി ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ അവരുടെ മദവിലാസം വർണിക്കുന്നു. ചിലർ പാടുന്നു, ചിലർ പൊട്ടിച്ചിരിക്കുന്നു, ചിലർ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, ചിലർ നമസ്കരിക്കുന്നു; ചിലർ വീഴുന്നു, ചിലർ ചുറ്റിനടക്കുന്നു, ചിലർ ചാടുന്നു, ചിലർ പുലമ്പുന്നു. ചിലർ പരസ്പരം താങ്ങിനിൽക്കുന്നു, ചിലർ പരസ്പരം വാക്കേറ്റം നടത്തുന്നു, അതായത് തർക്കിക്കുന്നു; ചിലർ മരത്തിൽനിന്നു മരത്തിലേക്ക് ഓടുന്നു, ചിലർ മരത്തുമ്പിൽനിന്നു നിലത്തു വീഴുന്നു. വേഗം കൂടിയ ചിലർ നിലത്തുനിന്നു വലിയ മരങ്ങളുടെ തുമ്പുകളിലേക്കു ചാടിക്കയറുന്നു. പാടുന്നവന്റെ അടുക്കലേക്കു മറ്റൊരുവൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു ചെല്ലുന്നു; ചിരിക്കുന്നവന്റെ അടുക്കലേക്കു മറ്റൊരുവൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ടു ചെല്ലുന്നു; കുത്തുന്നവന്റെ അടുക്കലേക്കു മറ്റൊരുവൻ അലറിക്കൊണ്ടു ചെല്ലുന്നു — ഇങ്ങനെ ആ കപിസൈന്യം ആകെ കലങ്ങിമറിഞ്ഞു. അവിടെ മദിക്കാത്തവനായി ആരുമില്ലായിരുന്നു, അഹങ്കരിക്കാത്തവനായി ആരുമില്ലായിരുന്നു. ‘ചിലർ’ എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടു കവി ദൃശ്യത്തിന്റെ ബഹുരൂപതയും ചാഞ്ചല്യവും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. വിപരീതഭാവങ്ങളുടെ ജോടികൾ — പാടുന്നവന്റെ അടുക്കൽ ചിരിക്കുന്നവൻ, ചിരിക്കുന്നവന്റെ അടുക്കൽ കരയുന്നവൻ — മദത്തിന്റെ പൊരുത്തക്കേടു കാണിക്കുന്നു. ഈ വർണന ഹാസ്യരസപ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ പിന്നിൽ ദീർഘമായ അധ്വാനത്തിന്റെയും ആശങ്കയുടെയും അവസാനവും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്തു മൂലത്തിൽ ഉപജാതിവൃത്തങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അവയുടെ താളം ദ്രുതമാണ്; അതുകൊണ്ടു വാനരന്മാരുടെ ചാഞ്ചല്യം കേൾക്കാനും കഴിയുന്നു. വാനരസ്വഭാവത്തിന്റെ ഈ ചിത്രം ലോകാനുഭവത്തിൽനിന്ന് എടുത്തതാണ് — മദിച്ച മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റവും അതുപോലെതന്നെ. കവി നിന്ദിക്കുന്നില്ല, ഹർഷത്തോടെ ചിത്രീകരിക്കുകമാത്രം ചെയ്യുന്നു; രാമകാര്യസിദ്ധിയുടെ ഉത്സവമാണിത്. ‘മദോന്മത്തർ’ എന്ന പദം ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ ആ വനം ഭക്ഷിച്ചുതീർക്കപ്പെടുന്നതും ഇലകളും പൂക്കളും നശിപ്പിക്കപ്പെട്ട മരങ്ങളും കണ്ട് ദധിവക്ത്രൻ എന്നു പേരുള്ള കപി കോപത്തോടെ ആ കപികളെ തടഞ്ഞു. ദധിവക്ത്രൻ എന്നതു ദധിമുഖന്റെതന്നെ മറ്റൊരു പേരാണ്. വനത്തിന്റെ കാവൽക്കാരനും വൃദ്ധനായ വാനരവീരനുമായ ഉഗ്രതേജസ്വിയായ അവൻ, മദിച്ചുകയറിയ അവരാൽ ശകാരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും, വാനരന്മാരിൽനിന്നു വനത്തെ രക്ഷിക്കാൻ വീണ്ടും മനസ്സുവച്ചു. ചിലരോട് അവൻ ഭയമില്ലാതെ കടുത്ത വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; മറ്റുചിലരെ മടിക്കാതെ ഉള്ളംകൈകൊണ്ട് അടിച്ചു; ചിലരോട് അടുത്തുചെന്നു കലഹിച്ചു; ചിലരെയാകട്ടെ സാന്ത്വനത്തോടെ സമീപിച്ചു. ഇങ്ങനെ നാല് ഉപായങ്ങളാൽ — വാക്ക്, ദണ്ഡം, കലഹം, സാന്ത്വനം — അവൻ അവരെ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ മദത്താൽ തടുക്കാനാവാത്ത വേഗമുള്ള അവരാൽ ബലമായി അവൻതന്നെ തടയപ്പെട്ടു; ആക്രമിക്കുന്നതിൽ ഭയം കൈവിട്ട അവർ, അതിലെ ദോഷം നോക്കാതെ, അവനെ വലിച്ചിഴച്ചു. ആ കപികൾ മദത്താൽ ആ കപിയെ നഖങ്ങൾകൊണ്ടു മാന്തിയും പല്ലുകൾകൊണ്ടു കടിച്ചും ഉള്ളംകൈകൾകൊണ്ടും കാലുകൾകൊണ്ടും അടിച്ച് അർധമൃതനാക്കിയും, ആ മഹാവനം നാലുപാടും ശൂന്യമാക്കി — വനത്തിൽ ഭോഗ്യമായി ഒന്നും ശേഷിച്ചില്ല. രാജമാതുലന് ഏറ്റ ഈ അപമാനമാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ കഥയുടെ ബീജം. ‘ദോഷം നോക്കാതെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, മദത്താൽ അവരുടെ വിവേകം നഷ്ടപ്പെട്ടുവെന്നും രാജാപരാധത്തിന്റെ ഭയംപോലും മറന്നുപോയെന്നും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദധിമുഖൻ വൃദ്ധനും ഏകനുമാണ്; അനേകം ബലവാന്മാരോടും അവൻ പോരാടുന്നതിനാൽ അവന്റെ കർത്തവ്യനിഷ്ഠ പ്രശംസനീയമാണ്. എന്നാൽ അവന്റെ പരാജയവും അനിവാര്യമാണ്. കവി വാനരന്മാരുടെ മദത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അവരുടെ ഹർഷത്തിന്റെ കാരണം മറക്കുന്നുമില്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ തർക്കം ഹനുമാന്റെയും അംഗദന്റെയും അനുമതിയിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ചു സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽവരെ എത്തും; അവിടെ സുഗ്രീവൻ ഇതിൽനിന്നുതന്നെ കാര്യസിദ്ധി അനുമാനിക്കും.

The forest-dwellers, with Aṅgada at their head, the other heroes and the great monkey Hanumān too, accepted Jāmbavān's counsel. In the previous sarga Aṅgada had wanted to go to Laṅkā and bring Sītā back himself, but Jāmbavān had checked him, telling him to see the task through as Rāma intended, and all of them agreed. Then all those bulls among monkeys, full of joy and led by the son of the Wind, sprang up from the peak of Mahendra and bounded away. Mahendra, on the northern shore of the ocean, was where Hanumān had leapt from towards Laṅkā and where he had returned; now the whole troop set out from it northward, towards Kiṣkindhā. Huge as Meru and Mandara, moving like great elephants in rut, those vast and mighty monkeys went as though covering the sky; their gait, like that of elephants in rut, shows their strength and dignity. Hanumān, of great speed and master of himself, was honoured by the beings of the air as he went, for his valour was praised not only by monkeys but by gods, gandharvas and the rest; and the monkeys, gazing at him without blinking, seemed to carry him along with their eyes, an image of their gratitude and respect. Their hearts set on accomplishing Rāghava's purpose and on the highest glory, their aims fulfilled and their spirits raised by the success of their task, all of them eager to tell Rāma the good news, all of them delighting in the prospect of battle, all of them resolved on Rāma's revenge on Rāvaṇa, those high-minded monkeys went on. By saying "all of them" three times the poet shows that not one monkey stood apart from this joy. Not long before, these same monkeys had been ready to fast to death; now success had changed their hearts completely. Here too lies the root of the revelry in this sarga: joy won after long fear suddenly overflowed.

Bounding through the sky, the forest-dwellers came to a wood like Indra's Nandana garden, filled with hundreds of thousands of trees. It was the grove called Madhuvana, the Honey Grove, guarded by Sugrīva, a place no creature could violate and one that delighted every creature. Its very name shows what was special about it: bees and honey were everywhere. It was always guarded by the mighty hero Dadhimukha, a monkey who was the maternal uncle of the great Sugrīva, chief of the monkeys. So the grove's owner was the king, and its keeper the king's uncle, which foreshadows how serious the quarrel to come would be. It was not merely a garden but royal property; as Dadhimukha will say, it had come down to Sugrīva from his father and grandfather, and its enjoyment needed the king's permission. When they reached that great wood, so dear to the monkey king's heart, the monkeys grew wild with longing for its honey, and after their long fasting and toil their hunger was natural. Then those monkeys, tawny as honey, seeing the great Madhuvana, joyfully begged the prince Aṅgada for its honey. The prince first obtained the consent of the elders, Jāmbavān and the other monkeys, and then gave them leave to eat it. Aṅgada's humility is worth noting: crown prince though he was, he did nothing without the elders' consent; and the monkeys asked properly, not by force. But the monkeys, excited by their success, thought the crown prince's leave enough, and his granting the use of the king's grove raised a question of authority that would later provoke Dadhimukha's anger. The poet mentions twice beforehand that the grove was guarded, so that the reader is already waiting for the dispute.

Released by the wise prince, Vālin's son, the monkeys climbed the trees swarming with bees. Eating fragrant roots and fruits, they were all delighted and grew wild with intoxication; and having leave, the forest-dwellers, overjoyed and merry, began dancing here and there. Some sang, some laughed, some danced, some bowed; some fell down, some wandered about, some leapt, some babbled. Some leaned on one another, some quarrelled with one another; some ran from tree to tree, some dropped from the treetops to the ground; some, full of energy, sprang from the ground to the tops of great trees. One went laughing up to another who was singing; another went weeping up to one who was laughing; another went roaring up to one who was lashing out. The monkey host was in uproar; there was not one there who was not drunk, not one who was not wild with pride. The poet's "some ... some" again and again paints the variety and restlessness of the scene, and the pairs of opposite moods, laughing at the singer, weeping at the laugher, show how drink jumbles everything; the quick rhythm of his verse lets the reader hear the monkeys' restlessness. The picture is drawn from life, for drunken people behave just so. It is comic, yet behind it one can feel the end of long toil and anxiety; the poet does not condemn but paints it with delight, for this was the celebration of the success of Rāma's cause.

Seeing the grove being devoured and its trees stripped of leaves and flowers, the monkey called Dadhivaktra, which is another name for Dadhimukha, angrily tried to stop them. Though that grey old hero, the keeper of the grove, was abused by the monkeys in their excess, he was fiercely energetic and once more resolved to protect the wood from them. Fearlessly he spoke harshly to some; others he struck hard with his palms; with some he came to blows, and some he tried to win over gently. So he tried every means, words, force, fighting and conciliation, to stop them. But in their drunkenness their rush could not be checked, and when he tried to hold them back by force they threw off all fear of laying hands on him, closed on him together and dragged him about, heedless of the offence; the drink had taken away their judgement, and they forgot even the fear of wronging the king. Scratching him with their nails, biting him with their teeth and beating him half to death with their palms and feet, the monkeys in their drunkenness left that great wood stripped bare on every side, with nothing left to enjoy. Dadhimukha was old and alone, and his devotion to duty, standing up to so many strong opponents, deserves praise, but his defeat was inevitable. The poet does not praise the monkeys' drunkenness, yet he does not forget the reason for their joy. Such an insult to the king's uncle is the seed of the next sarga's story: the dispute will pass through Hanumān's and Aṅgada's permission all the way to Sugrīva, and from it Sugrīva will guess that the task has succeeded.