पूर्वस्मिन् सर्गे इन्द्रः दितेः गर्भं वज्रेण सप्तधा अभिनत्, ततः च प्राञ्जलिः क्षमां प्रार्थितवान्। अस्मिन् सर्गे कथा ततः एव प्रवर्तते। सप्तधा कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता जाता; तथापि सा दुराधर्षं सहस्राक्षं प्रति न रोषवचनम्, अपि तु सानुनयं वाक्यम् अब्रवीत्। सा वदति — ‘मम एव अपराधात् अयं गर्भः सप्तधा शकलीकृतः; हे देवेश, हे बलसूदन, अत्र तव कोऽपि अपराधः नास्ति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — दितिः स्वयम् अशुचिः सती सुप्ता आसीत्, तत् च सा स्मरति; अतः पुत्रनाशे अपि सा परस्मिन् दोषं न आरोपयति। एषः एव कोपस्य शमनोपायः, यतः यत्र अपराधः स्वीक्रियते तत्र वैरं न वर्धते। ‘परमदुःखिता’ इति च ‘सानुनयम्’ इति पदे एकस्मिन् एव श्लोके स्थिते — शोकः अन्तरे, माधुर्यं तु वचने।

दितिः शोकं त्यक्त्वा प्रार्थनाम् आरभते — ‘मम गर्भविपर्यये त्वया कृतं प्रियम् इच्छामि; इमे सप्त खण्डाः सप्तानां मरुतां स्थानपालाः तव सकाशे भवन्तु। हे पुत्रक, इमे सप्त वातस्कन्धाः इति दिवि चरन्तु; मम आत्मजाः दिव्यरूपाः ‘मारुताः’ इति विख्याताः भवन्तु। तेषु एकः ब्रह्मलोकं चरतु, अपरः इन्द्रलोकम्; तृतीयः महायशाः ‘दिव्यवायुः’ इति ख्यातः अन्तरिक्षे वहतु।’ अत्र दितेः प्रज्ञा दृश्यते — या विपत्तिः जाता, ताम् एव सा देवकार्ये परिणमयति। सप्त वातस्कन्धाः — आवहः प्रवहः संवहः उद्वहः विवहः परिवहः परावहः इति — गीताप्रेस-टिप्पण्यां नामतः उक्ताः; तेषु सप्त सप्त गणाः इति एकोनपञ्चाशत् मरुतः भवन्ति। अत्र ‘सप्तानां मरुताम्’ इति पदेन सप्त गणाः उच्यन्ते, न तु सप्त एव देवाः; प्रतिगणे सप्त इति गणनया एकोनपञ्चाशत् मरुतः प्रसिद्धाः।

‘हे सुरश्रेष्ठ, अवशिष्टाः चत्वारः गणाः तव शासनात् कालेन दिशः सञ्चरिष्यन्ति; भद्रं ते। त्वया एव कृतेन नाम्ना ते ‘मारुताः’ इति विश्रुताः भविष्यन्ति।’ अत्र नामनिर्वचनम् अनुसन्धेयम् — गर्भं भिन्दन्तम् इन्द्रं प्रति गर्भस्थः बालः रुरोद, इन्द्रः च ‘मा रुदः, मा रुदः’ इति अवदत्; तेन एव वाक्येन ‘मरुत्’ इति नाम सिद्धम्। एवं यत् वचनं वधाय उक्तम्, तत् एव नामकरणाय परिणतम्। अनेन कवेः कौशलं प्रकाशते — शापः अपि वरत्वेन परिणमते इति। ‘भद्रं ते’ इति पदं दितिः इन्द्रं प्रति पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते; तेन ज्ञायते यत् सा शत्रुत्वं परित्यज्य वात्सल्यम् एव अवलम्बते।

तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः बलसूदनः प्राञ्जलिः सन् इदं वाक्यम् उवाच — ‘यथा त्वया उक्तं तत् सर्वम् एव भविष्यति, अत्र संशयः नास्ति; भद्रं ते, तव आत्मजाः देवरूपाः सन्तः विचरिष्यन्ति।’ अत्र इन्द्रस्य विनयः द्रष्टव्यः — यः शत्रुनाशाय प्रविष्टः, सः एव अधुना प्राञ्जलिः मातरम् अनुनयति। एवं तौ मातापुत्रौ तपोवने निश्चयं कृत्वा परस्परं प्रसन्नौ जातौ। ‘सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः’ इति वचनेन इन्द्रः न केवलं क्षमां प्राप्नोति, अपि तु मातुः सङ्कल्पं स्वकीयम् आज्ञारूपेण स्वीकरोति। एवम् एकस्मिन् एव संवादे वैरं मैत्रीरूपेण परिणतम्; सप्त खण्डाः च देवगणत्वं प्राप्ताः।

तौ कृतार्थौ सन्तौ त्रिदिवं जग्मतुः — इति अस्माभिः श्रुतम्, इति विश्वामित्रः वदति। ततः सः रामं सम्बोधयति — ‘हे काकुत्स्थ, एषः एव सः देशः यत्र पुरा महेन्द्रः अध्युषितः, यत्र च सः तपःसिद्धां दितिम् एवं परिचचार।’ एवं विश्वामित्रः स्थलपुराणं समाप्य वंशकथाम् आरभते — ‘हे नरव्याघ्र, इक्ष्वाकोः परमधार्मिकः पुत्रः आसीत्।’ अत्र कथायाः द्वे सूत्रे संयुज्येते — दैवी कथा मानुषीं राजवंशकथां प्रति नयति। ‘इति नः श्रुतम्’ इति पदेन विश्वामित्रः स्वयं साक्षी न, अपि तु परम्परया आगतां कथां कथयति इति सूचयति — एषा वाल्मीकेः कथाकथनरीतिः। ‘एष देशः’ इति च देशदर्शनेन कथा उत्थापिता, यतः तौ रामलक्ष्मणौ तत्र एव उपविष्टौ आस्ताम्।

सः इक्ष्वाकुपुत्रः अलम्बुषायाम् उत्पन्नः ‘विशालः’ इति विश्रुतः; तेन एव अस्मिन् स्थाने ‘विशाला’ इति पुरी कृता। विशालस्य सुतः महाबलः हेमचन्द्रः; हेमचन्द्रात् अनन्तरः सुचन्द्रः इति विख्यातः। सुचन्द्रस्य तनयः धूम्राश्वः इति विश्रुतः; धूम्राश्वस्य तनयः च सृञ्जयः समपद्यत। अत्र स्मर्तव्यम् — विश्वामित्रः रामलक्ष्मणौ सिद्धाश्रमात् मिथिलां नयन् मार्गे एतां विशालां प्राप्तवान्; अतः नगर्याः इतिहासकथनम् अतिथिधर्मानुसारि उपक्रमः। वंशकथने प्रत्येकं राजा ‘इति विश्रुतः’, ‘इति विख्यातः’ इति पदैः निर्दिष्टः; एतेन कीर्तिः एव राज्ञां परमं धनम् इति सूच्यते।

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान् प्रतापवान् सहदेवः; सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः कुशाश्वः। कुशाश्वस्य महातेजाः प्रतापवान् सोमदत्तः; सोमदत्तस्य पुत्रः ‘काकुत्स्थः’ इति विश्रुतः। तस्य पुत्रः महातेजाः सम्प्रति एषः एव इमां पुरीम् आवसति — परमप्रख्यः दुर्जयः सुमतिः नाम। अत्र ‘काकुत्स्थ’ इति नाम द्विः प्रयुक्तम् — एकः वैशालिकः राजा, अपरः च रामः स्वयम्; उभयोः मूलं तु इक्ष्वाकुवंशे एव। नामानि — विशालः, हेमचन्द्रः, सुचन्द्रः, धूम्राश्वः, सृञ्जयः, सहदेवः, कुशाश्वः, सोमदत्तः, काकुत्स्थः, सुमतिः — एवं दश पुरुषाः क्रमेण गणिताः।

इक्ष्वाकोः प्रसादेन सर्वे वैशालिकाः नृपाः दीर्घायुषः महात्मानः वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः च भवन्ति। ततः विश्वामित्रः वदति — ‘अद्य इह एकां रजनीं वयं सुखं स्वप्स्यामः; श्वः प्रभाते हे नरश्रेष्ठ, त्वं जनकं द्रष्टुम् अर्हसि।’ अनेन वाक्येन मिथिलाप्रवेशस्य, धनुर्भङ्गस्य, सीतापरिणयस्य च सम्पूर्णा कथा सूच्यते। एषः सर्गः तस्याः महत्याः कथायाः द्वारम् उद्घाटयति। ‘इक्ष्वाकोः प्रसादेन’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — वैशालिकाः रामस्य एव पूर्वपुरुषस्य अनुग्रहेण समृद्धाः; अतः रामस्य तत्र आतिथ्यं स्वजनगृहे इव।

महातेजाः नरवरश्रेष्ठः महायशाः सुमतिः विश्वामित्रम् उपागतं श्रुत्वा प्रत्यागच्छत्। सोपाध्यायः सबान्धवः सः परमां पूजां कृत्वा प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रम् अब्रवीत् — ‘हे मुने, धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि; यतः मम विषये भवान् सम्प्राप्तः, दर्शनं च दत्तम्। मत्तः धन्यतरः कोऽपि नास्ति।’ एवं सर्गः अतिथिपूजया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सुमतिना सह संवादः, मिथिलागमनं, गौतमाश्रमदर्शनम्, अहल्याशापकथा च वर्ण्यन्ते। अत्र राज्ञः विनयः द्रष्टव्यः — सः न मुनिम् आह्वयति, अपि तु स्वयम् एव प्रत्युद्गच्छति; एषः एव शास्त्रोक्तः अतिथिसत्कारक्रमः — प्रत्युद्गमनम्, पूजा, कुशलप्रश्नः, प्रियवचनम् इति।

గత సర్గలో ఇంద్రుడు దితి గర్భాన్ని వజ్రంతో ఏడు భాగాలుగా ఛేదించి, ఆ తరువాత చేతులు జోడించి క్షమాపణ వేడుకున్నాడు. ఈ సర్గలో కథ అక్కడినుండే సాగుతుంది. గర్భం ఏడు భాగాలు కాగా దితి పరమ దుఃఖితురాలైంది; అయినా ఎదిరించలేని సహస్రాక్షునితో ఆమె కోపంతో కాక అనునయంతో కూడిన మాట పలికింది. ఆమె అంటోంది: ‘నా అపరాధం వల్లనే ఈ గర్భం ఏడు ముక్కలైంది; దేవేశా, బలసూదనా, ఇందులో నీ అపరాధం ఏమీ లేదు.’ ఇక్కడ గమనించాలి: దితి తానే అశుచిగా ఉండి నిద్రించింది, అది ఆమె గుర్తుంచుకుంది; కాబట్టి పుత్రనాశనం జరిగినా ఆమె ఇతరునిపై దోషం మోపదు. కోపాన్ని శమింపజేసే ఉపాయం ఇదే, ఎందుకంటే అపరాధం ఒప్పుకున్నచోట వైరం పెరగదు. ‘పరమదుఃఖితా’ (పరమ దుఃఖితురాలు), ‘సానునయమ్’ (అనునయంతో) అనే పదాలు ఒకే శ్లోకంలో ఉన్నాయి: శోకం లోపల, మాధుర్యం మాటలో.

దితి శోకాన్ని విడిచి ప్రార్థన మొదలుపెడుతుంది: ‘నా గర్భం విపరీతమైన ఈ స్థితిలో నీవు నాకు ప్రియమైనది చేయాలని కోరుతున్నాను; ఈ ఏడు ఖండాలు ఏడుగురు మరుత్తులకు స్థానపాలకులై నీ సన్నిధిలో ఉండుగాక. నాయనా, ఇవి ఏడు వాతస్కంధాలుగా ఆకాశంలో సంచరించుగాక; దివ్యరూపులైన నా పుత్రులు “మారుతులు” అని ప్రసిద్ధులగుదురుగాక. వారిలో ఒకడు బ్రహ్మలోకంలో సంచరించుగాక, మరొకడు ఇంద్రలోకంలో; మూడవవాడు మహాయశస్వి “దివ్యవాయువు” అని ప్రసిద్ధుడై అంతరిక్షంలో వీచుగాక.’ ఇక్కడ దితి ప్రజ్ఞ కనిపిస్తుంది: ఏ విపత్తు సంభవించిందో, దానినే ఆమె దేవకార్యంగా మార్చివేస్తుంది. ఏడు వాతస్కంధాలు, అంటే ఆవహం, ప్రవహం, సంవహం, ఉద్వహం, వివహం, పరివహం, పరావహం అనేవి, గీతాప్రెస్ టిప్పణిలో పేర్లతో చెప్పబడ్డాయి; వాటిలో ఒక్కొక్కదానిలో ఏడేసి గణాలు, ఇలా నలభై తొమ్మిది మరుత్తులు అవుతారు. ఇక్కడ ‘సప్తానాం మరుతామ్’ (ఏడు మరుత్తుల) అనే పదంతో ఏడు గణాలు చెప్పబడుతున్నాయి, ఏడుగురు దేవతలు మాత్రమే కాదు; ఒక్కొక్క గణంలో ఏడుగురు అనే లెక్కతో నలభై తొమ్మిది మరుత్తులు ప్రసిద్ధులు.

‘సురశ్రేష్ఠా, మిగిలిన నాలుగు గణాలు నీ ఆజ్ఞతో కాలానుగుణంగా దిక్కులలో సంచరిస్తాయి; నీకు శుభమగుగాక. నీవే పెట్టిన పేరుతో వారు “మారుతులు” అని విఖ్యాతులవుతారు.’ ఇక్కడ నామనిర్వచనాన్ని గమనించాలి: గర్భాన్ని ఛేదిస్తున్న ఇంద్రుని ఎదుట గర్భస్థ శిశువు ఏడ్చాడు, ఇంద్రుడు ‘మా రుదః, మా రుదః’ (ఏడవకు, ఏడవకు) అన్నాడు; ఆ మాటతోనే ‘మరుత్’ అనే పేరు సిద్ధించింది. ఈ విధంగా వధ కోసం పలికిన మాటే నామకరణంగా పరిణమించింది. దీనితో కవి కౌశలం ప్రకాశిస్తుంది: శాపం కూడా వరంగా పరిణమిస్తుంది. ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభమగుగాక) అనే పదాన్ని దితి ఇంద్రునితో మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగిస్తుంది; దానివల్ల ఆమె శత్రుత్వాన్ని విడిచి వాత్సల్యాన్నే ఆశ్రయించిందని తెలుస్తుంది.

ఆమె ఆ మాట విని సహస్రాక్షుడు, పురందరుడు, బలసూదనుడు అయిన ఇంద్రుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: ‘నీవు చెప్పినదంతా అలాగే జరుగుతుంది, ఇందులో సందేహం లేదు; నీకు శుభమగుగాక, నీ పుత్రులు దేవరూపులై సంచరిస్తారు.’ ఇక్కడ ఇంద్రుని వినయం చూడదగినది: శత్రునాశనం కోసం ప్రవేశించినవాడే ఇప్పుడు చేతులు జోడించి తల్లిని అనునయిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా ఆ తల్లీకొడుకులు తపోవనంలో నిశ్చయం చేసుకొని పరస్పరం ప్రసన్నులయ్యారు. ‘సర్వమేతద్యథోక్తం తే భవిష్యతి న సంశయః’ (నీవు చెప్పినదంతా అలాగే జరుగుతుంది, సందేహం లేదు) అనే మాటతో ఇంద్రుడు క్షమను పొందడమే కాక, తల్లి సంకల్పాన్ని తన ఆజ్ఞగా స్వీకరిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా ఒకే సంవాదంలో వైరం మైత్రిగా పరిణమించింది; ఏడు ఖండాలూ దేవగణత్వాన్ని పొందాయి.

వారిద్దరూ కృతార్థులై స్వర్గానికి వెళ్ళారు, ఇలా మేము విన్నాము అని విశ్వామిత్రుడు చెబుతున్నాడు. తరువాత అతడు రాముని సంబోధిస్తాడు: ‘కాకుత్స్థా, పూర్వం మహేంద్రుడు నివసించినదీ, తపస్సిద్ధి పొందిన దితికి అతడు అలా పరిచర్య చేసినదీ ఈ దేశమే.’ ఈ విధంగా విశ్వామిత్రుడు స్థలపురాణాన్ని ముగించి వంశకథను ప్రారంభిస్తాడు: ‘నరవ్యాఘ్రా, ఇక్ష్వాకునకు పరమధార్మికుడైన ఒక కుమారుడు ఉండేవాడు.’ ఇక్కడ కథలోని రెండు సూత్రాలు కలుస్తాయి: దైవకథ మానవ రాజవంశ కథవైపు నడిపిస్తుంది. ‘ఇతి నః శ్రుతమ్’ (ఇలా మేము విన్నాము) అనే పదంతో విశ్వామిత్రుడు తానే సాక్షి కాదని, పరంపరగా వచ్చిన కథను చెబుతున్నాడని సూచిస్తున్నాడు; ఇది వాల్మీకి కథాకథన పద్ధతి. ‘ఏష దేశః’ (ఈ దేశమే) అనడంతో దేశాన్ని చూపడం ద్వారా కథ లేవదీయబడింది, ఎందుకంటే రామలక్ష్మణులు అక్కడే కూర్చొని ఉన్నారు.

ఇక్ష్వాకునకు అలంబుస అనే ఆమెయందు పుట్టిన ఆ పుత్రుడు ‘విశాలుడు’ అని విఖ్యాతుడు; అతడే ఈ స్థలంలో ‘విశాల’ అనే పురిని నిర్మించాడు. విశాలుని కుమారుడు మహాబలుడైన హేమచంద్రుడు; హేమచంద్రుని తరువాత సుచంద్రుడు అని ప్రసిద్ధుడు. సుచంద్రుని కుమారుడు ధూమ్రాశ్వుడు అని విఖ్యాతుడు; ధూమ్రాశ్వునికి కుమారుడు సృంజయుడు పుట్టాడు. ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి: విశ్వామిత్రుడు రామలక్ష్మణులను సిద్ధాశ్రమం నుండి మిథిలకు తీసుకువెళుతూ దారిలో ఈ విశాలకు చేరాడు; కాబట్టి నగర ఇతిహాసాన్ని చెప్పడం అతిథిధర్మానికి అనుగుణమైన ఉపక్రమం. వంశకథనంలో ప్రతి రాజూ ‘ఇతి విశ్రుతః’, ‘ఇతి విఖ్యాతః’ (అని ప్రసిద్ధుడు) అనే పదాలతో నిర్దేశింపబడ్డాడు; దీనివల్ల కీర్తియే రాజులకు పరమధనమని సూచింపబడుతుంది.

సృంజయుని కుమారుడు శ్రీమంతుడు, ప్రతాపవంతుడు అయిన సహదేవుడు; సహదేవుని కుమారుడు పరమధార్మికుడైన కుశాశ్వుడు. కుశాశ్వుని కుమారుడు మహాతేజస్వి, ప్రతాపవంతుడు అయిన సోమదత్తుడు; సోమదత్తుని కుమారుడు ‘కాకుత్స్థుడు’ అని విఖ్యాతుడు. అతని కుమారుడు, మహాతేజస్వి, పరమ ప్రఖ్యాతుడు, జయింపరానివాడు అయిన సుమతి అనే రాజే ప్రస్తుతం ఈ పురిలో నివసిస్తున్నాడు. ఇక్కడ ‘కాకుత్స్థ’ అనే పేరు రెండుసార్లు ప్రయోగింపబడింది: ఒకడు వైశాలిక రాజు, మరొకడు స్వయంగా రాముడు; ఇద్దరి మూలమూ ఇక్ష్వాకువంశమే. పేర్లు: విశాలుడు, హేమచంద్రుడు, సుచంద్రుడు, ధూమ్రాశ్వుడు, సృంజయుడు, సహదేవుడు, కుశాశ్వుడు, సోమదత్తుడు, కాకుత్స్థుడు, సుమతి; ఈ విధంగా పది మంది పురుషులు వరుసగా లెక్కింపబడ్డారు.

ఇక్ష్వాకుని అనుగ్రహం వల్ల వైశాలిక రాజులందరూ దీర్ఘాయుష్మంతులు, మహాత్ములు, వీర్యవంతులు, మిక్కిలి ధార్మికులు అవుతారు. తరువాత విశ్వామిత్రుడు అంటాడు: ‘ఈ రోజు ఇక్కడ ఒక రాత్రి మనం సుఖంగా నిద్రిద్దాం; రేపు ప్రభాతవేళ, నరశ్రేష్ఠా, నీవు జనకుని చూడాలి.’ ఈ మాటతో మిథిలాప్రవేశం, ధనుర్భంగం, సీతాపరిణయం అనే సంపూర్ణ కథ సూచింపబడుతుంది. ఈ సర్గ ఆ మహాకథకు ద్వారాన్ని తెరుస్తుంది. ‘ఇక్ష్వాకోః ప్రసాదేన’ (ఇక్ష్వాకుని అనుగ్రహం వల్ల) అనే పదం ముఖ్యమైనది: వైశాలికులు రాముని పూర్వపురుషుని అనుగ్రహంతోనే సమృద్ధిమంతులయ్యారు; కాబట్టి అక్కడ రామునికి జరిగే ఆతిథ్యం సొంతవారి ఇంట్లోలాంటిదే.

మహాతేజస్వి, నరవరశ్రేష్ఠుడు, మహాయశస్వి అయిన సుమతి విశ్వామిత్రుడు వచ్చాడని విని ఎదురువెళ్ళాడు. ఉపాధ్యాయులతో, బంధువులతో కలిసి అతడు పరమ పూజ చేసి, చేతులు జోడించి కుశలప్రశ్నలు అడిగి విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు: ‘మునీ, నేను ధన్యుడను, అనుగ్రహింపబడినవాడను; ఎందుకంటే మీరు నా రాజ్యానికి విచ్చేసి దర్శనమిచ్చారు. నాకంటే ధన్యుడు మరొకడు లేడు.’ ఈ విధంగా సర్గ అతిథిపూజతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సుమతితో సంవాదం, మిథిలాగమనం, గౌతమాశ్రమ దర్శనం, అహల్యాశాప కథ వర్ణింపబడతాయి. ఇక్కడ రాజు వినయం చూడదగినది: అతడు మునిని పిలిపించుకోడు, తానే ఎదురువెళతాడు; ఎదురువెళ్ళడం, పూజ, కుశలప్రశ్న, ప్రియవచనం అనే ఇదే శాస్త్రోక్తమైన అతిథిసత్కార క్రమం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் இந்திரன் திதியின் கருவை வஜ்ரத்தால் ஏழாகப் பிளந்து, பின்னர் கைகூப்பி மன்னிப்பு வேண்டினான். இந்தச் சர்க்கத்தில் கதை அங்கிருந்தே தொடர்கிறது. கரு ஏழாகப் பிளக்கப்பட்டதால் திதி பெருந்துயர் அடைந்தாள்; ஆயினும் எவராலும் எதிர்க்க முடியாத ஆயிரம் கண்ணனிடம் அவள் சினச் சொல் பேசவில்லை, இணக்கமான சொல்லையே சொன்னாள். அவள் சொல்கிறாள்: ‘என் குற்றத்தாலேயே இந்தக் கரு ஏழு துண்டுகளாக்கப்பட்டது; தேவர்களின் ஈசனே, பலனைக் கொன்றவனே, இதில் உன் குற்றம் எதுவுமில்லை.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: திதி தானே தூய்மையற்ற நிலையில் உறங்கினாள், அதை அவள் நினைவுகூர்கிறாள்; ஆகவே மகனை இழந்தபோதும் அவள் பிறர் மீது பழி சுமத்தவில்லை. சினத்தைத் தணிக்கும் வழி இதுவே, ஏனெனில் குற்றம் ஒப்புக்கொள்ளப்படும் இடத்தில் பகை வளர்வதில்லை. ‘பரமது:கிதா’ (பெருந்துயர் அடைந்தவள்), ‘ஸானுநயம்’ (இணக்கத்துடன்) ஆகிய இரு சொற்களும் ஒரே சுலோகத்தில் உள்ளன: துயரம் உள்ளே, இனிமை சொல்லில்.

திதி துயரத்தைக் கைவிட்டு வேண்டுகோளைத் தொடங்குகிறாள்: ‘என் கரு சிதைந்த இந்நிலையில் உன்னால் ஒரு நன்மை செய்யப்பட வேண்டும் என்று விரும்புகிறேன்; இந்த ஏழு துண்டுகளும் ஏழு மருத்துக்களின் இடங்களைக் காப்பவர்களாக உன் அருகில் இருக்கட்டும். மகனே, இவை ஏழு வாயு மண்டலங்களாக வானில் சஞ்சரிக்கட்டும்; தெய்வ வடிவம் கொண்ட என் மைந்தர்கள் ‘மாருதர்’ என்று புகழ் பெறட்டும். அவர்களுள் ஒருவன் பிரம்மலோகத்தில் சஞ்சரிக்கட்டும், மற்றொருவன் இந்திரலோகத்தில்; பெரும் புகழ் படைத்த மூன்றாமவன் ‘திவ்ய வாயு’ என்று பெயர் பெற்று இடைவெளியில் வீசட்டும்.’ இங்கே திதியின் அறிவு தெரிகிறது: நேர்ந்த பேரிடரையே அவள் தேவர் பணியாக மாற்றுகிறாள். ஆவஹம், பிரவஹம், சம்வஹம், உத்வஹம், விவஹம், பரிவஹம், பராவஹம் என்ற ஏழு வாயு மண்டலங்களும் கீதா பிரஸ் குறிப்புரையில் பெயருடன் சொல்லப்பட்டுள்ளன; அவற்றில் ஒவ்வொன்றிலும் ஏழு ஏழு கணங்கள் என்பதால் நாற்பத்தொன்பது மருத்துக்கள் ஆகின்றனர். இங்கே ‘ஸப்தானாம் மருதாம்’ (ஏழு மருத்துக்கள்) என்ற சொல்லால் ஏழு கணங்கள் குறிக்கப்படுகின்றன, ஏழு தேவர்கள் மட்டுமல்ல; ஒவ்வொரு கணத்திலும் ஏழு என்ற கணக்கில் நாற்பத்தொன்பது மருத்துக்கள் புகழ்பெற்றவர்கள்.

‘தேவர்களுள் சிறந்தவனே, எஞ்சிய நான்கு கணங்களும் உன் ஆணைப்படி காலப்போக்கில் திசைகளில் சஞ்சரிப்பார்கள்; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும். நீயே இட்ட பெயரால் அவர்கள் ‘மாருதர்’ என்று புகழ்பெறுவார்கள்.’ இங்கே பெயர்க் காரணத்தை ஆராய வேண்டும்: கருவைப் பிளந்துகொண்டிருந்த இந்திரனை நோக்கிக் கருவிலிருந்த குழந்தை அழுதது; இந்திரன் ‘மா ருத:, மா ருத:’ (அழாதே, அழாதே) என்று சொன்னான்; அந்தச் சொல்லாலேயே ‘மருத்’ என்ற பெயர் அமைந்தது. இவ்வாறு கொல்வதற்காகச் சொல்லப்பட்ட சொல்லே பெயர் சூட்டுவதாக மாறியது. இதனால் கவிஞரின் திறமை வெளிப்படுகிறது: சாபமும் வரமாக மாறுகிறது. ‘பத்ரம் தே’ (உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்) என்ற சொல்லைத் திதி இந்திரனிடம் மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்துகிறாள்; அதனால் அவள் பகைமையைக் கைவிட்டுத் தாய்ப்பாசத்தையே பற்றிக்கொள்கிறாள் என்று அறியப்படுகிறது.

அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ஆயிரம் கண்ணனும் புரந்தரனும் பலனைக் கொன்றவனுமான இந்திரன் கைகூப்பி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘நீ சொன்னபடியே எல்லாம் நடக்கும், இதில் ஐயமில்லை; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும், உன் மைந்தர்கள் தேவ வடிவம் கொண்டு சஞ்சரிப்பார்கள்.’ இங்கே இந்திரனின் பணிவைக் காண வேண்டும்: பகைவனை அழிக்க உள்ளே புகுந்தவனே இப்போது கைகூப்பித் தாயைச் சமாதானப்படுத்துகிறான். இவ்வாறு தாயும் மகனுமான அவ்விருவரும் தவவனத்தில் முடிவு செய்து ஒருவருக்கொருவர் மனம் மகிழ்ந்தனர். ‘ஸர்வமேதத்யதோக்தம் தே பவிஷ்யதி ந ஸம்சய:’ (நீ சொன்னபடியே எல்லாம் நடக்கும், இதில் ஐயமில்லை) என்ற சொல்லால் இந்திரன் மன்னிப்பைப் பெறுவது மட்டுமன்றி, தாயின் விருப்பத்தைத் தன் ஆணையாகவே ஏற்றுக்கொள்கிறான். இவ்வாறு ஒரே உரையாடலில் பகை நட்பாக மாறியது; ஏழு துண்டுகளும் தேவகணங்கள் ஆயின.

அவ்விருவரும் தம் நோக்கம் நிறைவேறியவர்களாக விண்ணுலகுக்குச் சென்றனர் என்று நாம் கேட்டிருக்கிறோம் என்கிறார் விசுவாமித்திரர். பிறகு அவர் ராமனை விளிக்கிறார்: ‘காகுத்ஸ்தா, முன்பு மகேந்திரன் தங்கியிருந்ததும், தவத்தில் சித்தி பெற்ற திதிக்கு அவன் இவ்வாறு பணிவிடை செய்ததுமான இடம் இதுவே.’ இவ்வாறு விசுவாமித்திரர் தலபுராணத்தை முடித்து வம்சக் கதையைத் தொடங்குகிறார்: ‘மனிதருள் புலியே, இக்ஷ்வாகுவுக்கு மிகுந்த அறநெறி உடைய ஒரு மகன் இருந்தான்.’ இங்கே கதையின் இரு இழைகள் இணைகின்றன: தெய்வக் கதை மனித அரச வம்சக் கதைக்கு இட்டுச் செல்கிறது. ‘இதி ந: ச்ருதம்’ (என்று நாம் கேட்டிருக்கிறோம்) என்ற சொல்லால், விசுவாமித்திரர் தாமே சாட்சி அல்லர், மரபு வழியாக வந்த கதையையே சொல்கிறார் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது; இது வால்மீகியின் கதை சொல்லும் முறை. ‘ஏஷ தேச:’ (இந்த இடமே) என்பதில் இடத்தைக் காட்டுவதால் கதை எழுப்பப்படுகிறது, ஏனெனில் ராமனும் லக்ஷ்மணனும் அங்கேயே அமர்ந்திருந்தனர்.

அலம்புஷையிடம் பிறந்த இக்ஷ்வாகுவின் அந்த மகன் ‘விசாலன்’ என்று புகழ்பெற்றவன்; அவனாலேயே இந்த இடத்தில் ‘விசாலா’ என்ற நகரம் அமைக்கப்பட்டது. விசாலனின் மகன் பெரும் வலிமை படைத்த ஹேமசந்திரன்; ஹேமசந்திரனுக்குப் பின் சுசந்திரன் என்று புகழ்பெற்றவன். சுசந்திரனின் மகன் தூம்ராசுவன் என்று புகழ்பெற்றவன்; தூம்ராசுவனின் மகனாகச் சிருஞ்ஜயன் பிறந்தான். இங்கே நினைவில் கொள்ள வேண்டியது: விசுவாமித்திரர் ராம லக்ஷ்மணர்களைச் சித்தாசிரமத்திலிருந்து மிதிலைக்கு அழைத்துச் செல்லும் வழியில் இந்த விசாலாவை அடைந்தார்; ஆகவே நகரின் வரலாற்றைச் சொல்வது விருந்தோம்பல் நெறிக்கு ஏற்ற தொடக்கம். வம்சத்தை விவரிக்கையில் ஒவ்வொரு அரசனும் ‘என்று புகழ்பெற்றவன்’, ‘என்று பெயர்பெற்றவன்’ என்ற சொற்களால் குறிப்பிடப்படுகிறான்; இதனால் புகழே அரசர்களின் மேலான செல்வம் என்று குறிப்பிடப்படுகிறது.

சிருஞ்ஜயனின் மகன் செல்வமும் வீரமும் மிக்க சகதேவன்; சகதேவனின் மகன் மிகுந்த அறநெறி உடைய குசாசுவன். குசாசுவனின் மகன் பேரொளியும் வீரமும் மிக்க சோமதத்தன்; சோமதத்தனின் மகன் ‘காகுத்ஸ்தன்’ என்று புகழ்பெற்றவன். அவனுடைய மகன், பேரொளி படைத்த, மிகுந்த புகழுடைய, வெல்லுதற்கரிய சுமதி என்பவனே இப்போது இந்த நகரில் வாழ்கிறான். இங்கே ‘காகுத்ஸ்தன்’ என்ற பெயர் இருமுறை பயன்படுகிறது: ஒருவன் வைசாலிக அரசன், மற்றவன் ராமனே; இருவரின் வேரும் இக்ஷ்வாகு வம்சத்திலேயே. விசாலன், ஹேமசந்திரன், சுசந்திரன், தூம்ராசுவன், சிருஞ்ஜயன், சகதேவன், குசாசுவன், சோமதத்தன், காகுத்ஸ்தன், சுமதி என்று பத்துத் தலைமுறையினர் வரிசையாக எண்ணப்பட்டுள்ளனர்.

இக்ஷ்வாகுவின் அருளால் வைசாலிக அரசர்கள் அனைவரும் நீண்ட ஆயுள் உடையவர்களாக, மகாத்மாக்களாக, வீரம் மிக்கவர்களாக, அறநெறி தவறாதவர்களாக இருக்கின்றனர். பிறகு விசுவாமித்திரர் சொல்கிறார்: ‘இன்று இங்கே ஓர் இரவு நாம் இனிதாக உறங்குவோம்; மனிதருள் சிறந்தவனே, நாளை விடியலில் நீ ஜனகரைக் காண்பாய்.’ இந்தச் சொல்லால் மிதிலைக்குள் நுழைதல், வில்லை முறித்தல், சீதையை மணத்தல் ஆகிய முழுக் கதையும் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கம் அந்தப் பெரும் கதையின் வாயிலைத் திறக்கிறது. ‘இக்ஷ்வாகோ: ப்ரஸாதேன’ (இக்ஷ்வாகுவின் அருளால்) என்ற சொல் முக்கியமானது: வைசாலிகர்கள் ராமனின் முன்னோருடைய அருளாலேயே செழித்தவர்கள்; ஆகவே அங்கே ராமனுக்கு அளிக்கப்படும் விருந்தோம்பல் சொந்தக்காரர் வீட்டில் பெறுவது போன்றது.

பேரொளி படைத்த, மனிதருள் சிறந்தோரில் சிறந்த, பெரும் புகழுடைய சுமதி, விசுவாமித்திரர் வந்திருப்பதைக் கேட்டு எதிர்கொண்டு வந்தான். புரோகிதர்களுடனும் உறவினர்களுடனும் வந்த அவன் மிகச் சிறந்த வழிபாடு செய்து, கைகூப்பி நலம் விசாரித்து, விசுவாமித்திரரிடம் சொன்னான்: ‘முனிவரே, நான் பேறு பெற்றவன், அருள் பெற்றவன்; ஏனெனில் தேவரீர் என் நாட்டுக்கு வந்து காட்சியும் அளித்தீர். என்னைவிடப் பேறு பெற்றவர் எவருமில்லை.’ இவ்வாறு சர்க்கம் விருந்தினரை வழிபடுவதோடு முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் சுமதியுடன் உரையாடல், மிதிலைக்குச் செல்லுதல், கௌதமரின் ஆசிரமத்தைக் காணுதல், அகலிகையின் சாபக் கதை ஆகியவை வர்ணிக்கப்படுகின்றன. இங்கே அரசனின் பணிவைக் காண வேண்டும்: அவன் முனிவரைத் தன்னிடம் வரவழைக்கவில்லை, தானே எதிர்கொண்டு செல்கிறான்; எதிர்கொண்டு செல்லுதல், வழிபாடு, நலம் விசாரித்தல், இனிய சொல் என்பதே சாஸ்திரங்கள் சொல்லும் விருந்தோம்பல் முறை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ದಿತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಏಳು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಸೀಳಿ, ಅನಂತರ ಕೈಮುಗಿದು ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭವು ಏಳು ಭಾಗವಾದಾಗ ದಿತಿ ಪರಮ ದುಃಖಿತಳಾದಳು; ಆದರೂ ಅವಳು ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಗೆ ರೋಷದ ಮಾತನ್ನಲ್ಲ, ಅನುನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು. ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ: ‘ನನ್ನದೇ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಈ ಗರ್ಭ ಏಳು ತುಂಡಾಯಿತು; ದೇವೇಶನೇ, ಬಲಸೂದನನೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಅಪರಾಧ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದಿತಿ ತಾನು ಅಶುಚಿಯಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪುತ್ರನಾಶವಾದರೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ದೋಷ ಹೊರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕೋಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ಉಪಾಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಲ್ಲಿ ವೈರ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಮದುಃಖಿತಾ’ (ಪರಮ ದುಃಖಿತೆ) ಮತ್ತು ‘ಸಾನುನಯಮ್’ (ಅನುನಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿವೆ — ಶೋಕ ಒಳಗೆ, ಮಾಧುರ್ಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ.

ದಿತಿ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ: ‘ನನ್ನ ಗರ್ಭವು ಹೀಗೆ ವಿಪರೀತವಾದಾಗ ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಈ ಏಳು ತುಂಡುಗಳು ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಮರುತ್ತುಗಳ ಸ್ಥಾನಪಾಲಕರಾಗಲಿ. ಮಗನೇ, ಇವರು ಏಳು ವಾತಸ್ಕಂಧಗಳಾಗಿ (ವಾಯುಮಂಡಲಗಳಾಗಿ) ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ; ದಿವ್ಯರೂಪರಾದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ‘ಮಾರುತರು’ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಲಿ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಇಂದ್ರಲೋಕದಲ್ಲಿ; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಮೂರನೆಯವನು ‘ದಿವ್ಯವಾಯು’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತನಾಗಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬೀಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ದಿತಿಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬಂದ ವಿಪತ್ತನ್ನೇ ಅವಳು ದೇವಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಏಳು ವಾತಸ್ಕಂಧಗಳು — ಆವಹ, ಪ್ರವಹ, ಸಂವಹ, ಉದ್ವಹ, ವಿವಹ, ಪರಿವಹ, ಪರಾವಹ — ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಸಹಿತ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಒಂದೊಂದರಲ್ಲೂ ಏಳೇಳು ಗಣಗಳು, ಹೀಗೆ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮರುತ್ತುಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಪ್ತಾನಾಂ ಮರುತಾಮ್’ (ಏಳು ಮರುತ್ತುಗಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಏಳು ಗಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಳೇ ದೇವತೆಗಳನ್ನಲ್ಲ; ಪ್ರತಿ ಗಣದಲ್ಲಿ ಏಳು ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮರುತ್ತುಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಗಣಗಳು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನೀನೇ ಇಟ್ಟ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅವರು ‘ಮಾರುತರು’ ಎಂದು ವಿಶ್ರುತರಾಗುವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಬೇಕು — ಗರ್ಭವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕುರಿತು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಿಶು ಅತ್ತಿತು, ಇಂದ್ರನು ‘ಮಾ ರುದಃ, ಮಾ ರುದಃ’ (ಅಳಬೇಡ, ಅಳಬೇಡ) ಎಂದನು; ಆ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ‘ಮರುತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ವಧೆಗಾಗಿ ಆಡಿದ ಮಾತೇ ನಾಮಕರಣವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಶಾಪವೂ ವರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ದಿತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ಅವಳು ಶತ್ರುತ್ವವನ್ನು ತೊರೆದು ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನೂ ಬಲಸೂದನನೂ ಆದ ಪುರಂದರನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ದೇವರೂಪರಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶತ್ರುನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಒಳಹೊಕ್ಕವನೇ ಈಗ ಕೈಮುಗಿದು ತಾಯಿಯನ್ನು ಅನುನಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಆ ತಾಯಿ-ಮಗ ಇಬ್ಬರೂ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು. ‘ಸರ್ವಮೇತದ್ಯಥೋಕ್ತಂ ತೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ನ ಸಂಶಯಃ’ (ನೀನು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಕೇವಲ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ, ತಾಯಿಯ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತನ್ನದೇ ಆಜ್ಞೆಯೆಂಬಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ವೈರ ಮೈತ್ರಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು; ಏಳು ತುಂಡುಗಳೂ ದೇವಗಣಗಳ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದವು.

ಕೃತಾರ್ಥರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು — ಹೀಗೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಹಿಂದೆ ಮಹೇಂದ್ರನು ವಾಸಿಸಿದ, ತಪಸ್ಸಿದ್ಧೆಯಾದ ದಿತಿಯನ್ನು ಹಾಗೆ ಸೇವಿಸಿದ ದೇಶ ಇದೇ.’ ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸ್ಥಳಪುರಾಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ವಂಶಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನಿದ್ದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಎರಡು ಎಳೆಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ — ದೈವೀ ಕಥೆ ಮಾನುಷವಾದ ರಾಜವಂಶದ ಕಥೆಯತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ‘ಇತಿ ನಃ ಶ್ರುತಮ್’ (ಹೀಗೆ ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತಾನು ಸಾಕ್ಷಿಯಲ್ಲ, ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕಥನರೀತಿ. ‘ಏಷ ದೇಶಃ’ (ಇದೇ ದೇಶ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳದರ್ಶನದಿಂದ ಕಥೆ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿದ್ದರು.

ಅಲಂಬುಷೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಪುತ್ರನು ‘ವಿಶಾಲ’ ಎಂದು ವಿಶ್ರುತನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನಿಂದಲೇ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ವಿಶಾಲಾ’ ಎಂಬ ಪುರಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು. ವಿಶಾಲನ ಮಗ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಹೇಮಚಂದ್ರ; ಹೇಮಚಂದ್ರನ ತರುವಾಯ ಸುಚಂದ್ರನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾದವನು. ಸುಚಂದ್ರನ ಮಗ ಧೂಮ್ರಾಶ್ವನೆಂದು ವಿಶ್ರುತನು; ಧೂಮ್ರಾಶ್ವನ ಮಗ ಸೃಂಜಯನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶಾಲೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಗರಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಕಥನವು ಅತಿಥಿಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಪೀಠಿಕೆ. ವಂಶಕಥನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನನ್ನೂ ‘ಇತಿ ವಿಶ್ರುತಃ’, ‘ಇತಿ ವಿಖ್ಯಾತಃ’ (ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕೀರ್ತಿಯೇ ರಾಜರ ಪರಮ ಧನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೃಂಜಯನ ಮಗ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಪ್ರತಾಪಿಯೂ ಆದ ಸಹದೇವ; ಸಹದೇವನ ಮಗ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಕುಶಾಶ್ವ. ಕುಶಾಶ್ವನ ಮಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಿಯೂ ಆದ ಸೋಮದತ್ತ; ಸೋಮದತ್ತನ ಮಗ ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ’ ಎಂದು ವಿಶ್ರುತನು. ಅವನ ಮಗ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಮ ಪ್ರಖ್ಯಾತನೂ ಅಜೇಯನೂ ಆದ ಸುಮತಿ ಎಂಬುವನು ಈಗ ಈ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬನು ವೈಶಾಲಿಕ ರಾಜ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ರಾಮನೇ; ಇಬ್ಬರ ಮೂಲವೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವೇ. ಹೆಸರುಗಳು — ವಿಶಾಲ, ಹೇಮಚಂದ್ರ, ಸುಚಂದ್ರ, ಧೂಮ್ರಾಶ್ವ, ಸೃಂಜಯ, ಸಹದೇವ, ಕುಶಾಶ್ವ, ಸೋಮದತ್ತ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಸುಮತಿ — ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಪುರುಷರನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವೈಶಾಲಿಕ ರಾಜರೂ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಗಳೂ ಮಹಾತ್ಮರೂ ವೀರ್ಯವಂತರೂ ಸುಧಾರ್ಮಿಕರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗೋಣ; ನಾಳೆ ಮುಂಜಾನೆ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಜನಕನನ್ನು ಕಾಣಲಿರುವೆ.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಿಥಿಲಾಪ್ರವೇಶ, ಧನುರ್ಭಂಗ, ಸೀತಾಪರಿಣಯ — ಇವುಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಮಹಾಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕೋಃ ಪ್ರಸಾದೇನ’ (ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ವೈಶಾಲಿಕರು ರಾಮನದೇ ಪೂರ್ವಜನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧರಾದವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿನ ಆತಿಥ್ಯ ಸ್ವಜನರ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಸುಮತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಂದಿರುವನೆಂದು ಕೇಳಿ ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಬಂದನು. ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಬಂದ ಅವನು ಪರಮ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಕುಶಲ ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮುನಿಯೇ, ನಾನು ಧನ್ಯನು, ಅನುಗೃಹೀತನು; ಏಕೆಂದರೆ ತಾವು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ದರ್ಶನವಿತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ನನಗಿಂತ ಧನ್ಯರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮತಿಯೊಡನೆ ಸಂವಾದ, ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಪಯಣ, ಗೌತಮಾಶ್ರಮದ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶಾಪದ ಕಥೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಮುನಿಯನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಕ್ರಮ — ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದು, ಪೂಜೆ, ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಪ್ರಿಯವಚನ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ ദിതിയുടെ ഗർഭം വജ്രംകൊണ്ട് ഏഴായി പിളർന്നു, പിന്നീട് കൈകൂപ്പി ക്ഷമ യാചിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥ അവിടെനിന്നുതന്നെ തുടരുന്നു. ഗർഭം ഏഴായി മുറിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദിതി അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി; എങ്കിലും എതിർക്കാനാവാത്ത സഹസ്രാക്ഷനോട് അവൾ കോപവാക്കല്ല, അനുനയത്തോടെയുള്ള വാക്കാണ് പറഞ്ഞത്. അവൾ പറയുന്നു: ‘എന്റെതന്നെ അപരാധംകൊണ്ടാണ് ഈ ഗർഭം ഏഴു കഷണങ്ങളായത്; ദേവേശാ, ബലസൂദനാ, ഇതിൽ നിനക്ക് ഒരു കുറ്റവുമില്ല.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ദിതി സ്വയം അശുദ്ധയായി ഉറങ്ങിയിരുന്നു, അത് അവൾ ഓർക്കുന്നു; അതിനാൽ പുത്രനാശത്തിലും അവൾ അന്യനിൽ കുറ്റം ആരോപിക്കുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് കോപം ശമിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപായം; അപരാധം സമ്മതിക്കുന്നിടത്ത് വൈരം വളരുന്നില്ല. ‘പരമദുഃഖിതാ’ (അത്യന്തം ദുഃഖിത) എന്നും ‘സാനുനയം’ (അനുനയത്തോടെ) എന്നും ഉള്ള പദങ്ങൾ ഒരേ ശ്ലോകത്തിലാണ്: ദുഃഖം ഉള്ളിൽ, മാധുര്യം വാക്കിൽ.

ദിതി ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച് അപേക്ഷ ആരംഭിക്കുന്നു: ‘എന്റെ ഗർഭം നശിച്ച ഈ അവസ്ഥയിൽ നീ എനിക്ക് ഒരു പ്രിയം ചെയ്യണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഈ ഏഴു ഖണ്ഡങ്ങൾ നിന്റെ അടുക്കൽ ഏഴു മരുത്തുക്കളുടെ സ്ഥാനപാലകരായിത്തീരട്ടെ. കുഞ്ഞേ, ഇവർ ഏഴു വാതസ്കന്ധങ്ങളായി (വായുമണ്ഡലങ്ങളായി) ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കട്ടെ; ദിവ്യരൂപികളായ എന്റെ പുത്രന്മാർ ‘മാരുതന്മാർ’ എന്നു പ്രസിദ്ധരാകട്ടെ. അവരിൽ ഒരാൾ ബ്രഹ്മലോകത്തിലും മറ്റൊരാൾ ഇന്ദ്രലോകത്തിലും സഞ്ചരിക്കട്ടെ; മൂന്നാമൻ മഹായശസ്വിയായി ‘ദിവ്യവായു’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായി അന്തരീക്ഷത്തിൽ വീശട്ടെ.’ ഇവിടെ ദിതിയുടെ പ്രജ്ഞ കാണാം: വന്നുപെട്ട വിപത്തിനെത്തന്നെ അവൾ ദേവകാര്യമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഏഴു വാതസ്കന്ധങ്ങളെ, ആവഹം, പ്രവഹം, സംവഹം, ഉദ്വഹം, വിവഹം, പരിവഹം, പരാവഹം എന്നിങ്ങനെ, ഗീതാപ്രസ് ടിപ്പണിയിൽ പേരെടുത്തു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവയിൽ ഓരോന്നിലും ഏഴേഴു ഗണങ്ങൾ എന്ന കണക്കിൽ നാല്പത്തൊമ്പതു മരുത്തുക്കൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇവിടെ ‘സപ്താനാം മരുതാം’ (ഏഴു മരുത്തുക്കളുടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഏഴു ഗണങ്ങളെയാണ് പറയുന്നത്, ഏഴു ദേവന്മാരെ മാത്രമല്ല; ഓരോ ഗണത്തിലും ഏഴുപേർ എന്ന കണക്കിലാണ് നാല്പത്തൊമ്പതു മരുത്തുക്കൾ പ്രസിദ്ധരായത്.

‘സുരശ്രേഷ്ഠാ, ബാക്കിയുള്ള നാലു ഗണങ്ങൾ നിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് കാലാനുസൃതമായി ദിക്കുകളിൽ സഞ്ചരിക്കും; നിനക്കു മംഗളം. നീതന്നെ നൽകിയ പേരുകൊണ്ട് അവർ ‘മാരുതന്മാർ’ എന്നു പ്രസിദ്ധരാകും.’ ഇവിടെ നാമനിർവചനം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: ഗർഭം പിളർക്കുന്ന ഇന്ദ്രനോട് ഗർഭസ്ഥനായ ശിശു കരഞ്ഞു, ഇന്ദ്രൻ ‘മാ രുദഃ, മാ രുദഃ’ (കരയരുതേ, കരയരുതേ) എന്നു പറഞ്ഞു; ആ വാക്കിൽനിന്നുതന്നെയാണ് ‘മരുത്’ എന്ന പേരുണ്ടായത്. ഇങ്ങനെ വധത്തിനിടയിൽ പറഞ്ഞ വാക്കുതന്നെ നാമകരണമായി മാറി. ഇതിൽ കവിയുടെ കൗശലം തെളിയുന്നു: ശാപംപോലും വരമായി മാറുന്നു. ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്ന പദം ദിതി ഇന്ദ്രനോടു വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിൽനിന്ന് അവൾ ശത്രുത ഉപേക്ഷിച്ച് വാത്സല്യംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നുവെന്ന് അറിയാം.

അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് സഹസ്രാക്ഷനും പുരന്ദരനും ബലസൂദനനുമായ ഇന്ദ്രൻ കൈകൂപ്പി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങു പറഞ്ഞതുപോലെ എല്ലാം സംഭവിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; അങ്ങേക്കു മംഗളം, അങ്ങയുടെ പുത്രന്മാർ ദേവരൂപികളായി സഞ്ചരിക്കും.’ ഇവിടെ ഇന്ദ്രന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: ശത്രുനാശത്തിനായി ഉള്ളിൽ കടന്നവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ കൈകൂപ്പി അമ്മയെ അനുനയിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആ അമ്മയും മകനും തപോവനത്തിൽ തീരുമാനമെടുത്ത് പരസ്പരം പ്രസന്നരായി. ‘സർവമേതദ്യഥോക്തം തേ ഭവിഷ്യതി ന സംശയഃ’ (അങ്ങു പറഞ്ഞതുപോലെ എല്ലാം സംഭവിക്കും, സംശയമില്ല) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രൻ ക്ഷമ നേടുക മാത്രമല്ല, അമ്മയുടെ സങ്കല്പത്തെ സ്വന്തം ആജ്ഞയായി സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ സംവാദത്തിൽ വൈരം മൈത്രിയായി മാറി; ഏഴു ഖണ്ഡങ്ങൾ ദേവഗണങ്ങളായിത്തീർന്നു.

കൃതാർഥരായ അവർ ഇരുവരും സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി, ഇങ്ങനെയാണ് നാം കേട്ടിട്ടുള്ളത്, എന്നു വിശ്വാമിത്രൻ പറയുന്നു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം രാമനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, പണ്ട് മഹേന്ദ്രൻ താമസിച്ചിരുന്നതും തപസ്സിദ്ധയായ ദിതിയെ അവൻ ഇങ്ങനെ പരിചരിച്ചതുമായ ദേശം ഇതുതന്നെ.’ ഇങ്ങനെ വിശ്വാമിത്രൻ സ്ഥലപുരാണം അവസാനിപ്പിച്ച് വംശകഥ ആരംഭിക്കുന്നു: ‘നരവ്യാഘ്രാ, ഇക്ഷ്വാകുവിന് പരമധാർമികനായ ഒരു പുത്രനുണ്ടായിരുന്നു.’ ഇവിടെ കഥയുടെ രണ്ടു ചരടുകൾ കൂട്ടിയിണക്കപ്പെടുന്നു: ദൈവികകഥ മാനുഷികമായ രാജവംശകഥയിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ‘ഇതി നഃ ശ്രുതം’ (ഇങ്ങനെ നാം കേട്ടിരിക്കുന്നു) എന്ന പദംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രൻ താൻ സാക്ഷിയല്ലെന്നും പരമ്പരയായി വന്ന കഥയാണ് പറയുന്നതെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ കഥാകഥനരീതി. ‘ഏഷ ദേശഃ’ (ഇതാണ് ആ ദേശം) എന്ന ദേശദർശനംകൊണ്ടാണ് കഥ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവന്നത്, കാരണം രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അവിടെത്തന്നെ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു.

അലംബുഷയിൽ ജനിച്ച ആ ഇക്ഷ്വാകുപുത്രൻ ‘വിശാലൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു; അവനാണ് ഈ സ്ഥലത്ത് ‘വിശാല’ എന്ന പുരി നിർമിച്ചത്. വിശാലന്റെ പുത്രൻ മഹാബലനായ ഹേമചന്ദ്രൻ; ഹേമചന്ദ്രനു ശേഷം സുചന്ദ്രൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായവൻ. സുചന്ദ്രന്റെ പുത്രൻ ധൂമ്രാശ്വൻ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; ധൂമ്രാശ്വന്റെ പുത്രനായി സൃഞ്ജയൻ ജനിച്ചു. ഇവിടെ ഓർക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ സിദ്ധാശ്രമത്തിൽനിന്ന് മിഥിലയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ വഴിയിലാണ് ഈ വിശാലയിലെത്തിയത്; അതിനാൽ നഗരത്തിന്റെ ചരിത്രം പറയുന്നത് അതിഥിധർമത്തിനു ചേർന്ന ഒരു ആമുഖമാണ്. വംശകഥനത്തിൽ ഓരോ രാജാവിനെയും ‘ഇതി വിശ്രുതഃ’ (എന്നു പ്രസിദ്ധൻ), ‘ഇതി വിഖ്യാതഃ’ (എന്നു വിഖ്യാതൻ) എന്നീ പദങ്ങളോടെ പറയുന്നു; കീർത്തിതന്നെയാണ് രാജാക്കന്മാരുടെ പരമധനം എന്ന് ഇതുകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

സൃഞ്ജയന്റെ പുത്രൻ ശ്രീമാനും പ്രതാപവാനുമായ സഹദേവൻ; സഹദേവന്റെ പുത്രൻ പരമധാർമികനായ കുശാശ്വൻ. കുശാശ്വന്റെ പുത്രൻ മഹാതേജസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ സോമദത്തൻ; സോമദത്തന്റെ പുത്രൻ ‘കാകുത്സ്ഥൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ. അവന്റെ പുത്രനാണ് ഇപ്പോൾ ഈ പുരിയിൽ വസിക്കുന്ന മഹാതേജസ്വിയും അതിപ്രസിദ്ധനും ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനുമായ സുമതി. ഇവിടെ ‘കാകുത്സ്ഥൻ’ എന്ന പേര് രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു: ഒരാൾ വൈശാലികരാജാവ്, മറ്റേയാൾ രാമൻതന്നെ; ഇരുവരുടെയും മൂലം ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽത്തന്നെ. വിശാലൻ, ഹേമചന്ദ്രൻ, സുചന്ദ്രൻ, ധൂമ്രാശ്വൻ, സൃഞ്ജയൻ, സഹദേവൻ, കുശാശ്വൻ, സോമദത്തൻ, കാകുത്സ്ഥൻ, സുമതി എന്നിങ്ങനെ പത്തു തലമുറകളെ ക്രമമായി എണ്ണിയിരിക്കുന്നു.

ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ട് എല്ലാ വൈശാലികരാജാക്കന്മാരും ദീർഘായുസ്സുള്ളവരും മഹാത്മാക്കളും വീര്യവാന്മാരും ധർമിഷ്ഠരുമാണ്. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രൻ പറയുന്നു: ‘ഇന്ന് ഇവിടെ ഒരു രാത്രി നമുക്കു സുഖമായി ഉറങ്ങാം; നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ, നരശ്രേഷ്ഠാ, നീ ജനകനെ കാണാൻ പോകണം.’ ഈ വാക്കുകൊണ്ട് മിഥിലാപ്രവേശം, ധനുർഭംഗം, സീതാപരിണയം എന്നിവയുടെ കഥ മുഴുവൻ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗം ആ മഹത്തായ കഥയിലേക്കുള്ള വാതിൽ തുറക്കുന്നു. ‘ഇക്ഷ്വാകോഃ പ്രസാദേന’ (ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ട്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ്: രാമന്റെതന്നെ പൂർവപുരുഷന്റെ അനുഗ്രഹംകൊണ്ടാണ് വൈശാലികർ സമൃദ്ധരായത്; അതിനാൽ രാമന് അവിടത്തെ ആതിഥ്യം സ്വജനങ്ങളുടെ വീട്ടിലെന്നപോലെയാണ്.

വിശ്വാമിത്രൻ എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്നു കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയും നരശ്രേഷ്ഠരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹായശസ്വിയുമായ സുമതി അദ്ദേഹത്തെ എതിരേൽക്കാൻ വന്നു. പുരോഹിതന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി അവൻ പരമമായ പൂജ ചെയ്ത് കൈകൂപ്പി കുശലം ചോദിച്ച് വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘മുനേ, ഞാൻ ധന്യനാണ്, അനുഗൃഹീതനാണ്; കാരണം അങ്ങ് എന്റെ രാജ്യത്തു വന്നെത്തി, ദർശനം നൽകി. എന്നെക്കാൾ ധന്യനായി മറ്റാരുമില്ല.’ ഇങ്ങനെ സർഗം അതിഥിപൂജയോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമതിയുമായുള്ള സംവാദം, മിഥിലയിലേക്കുള്ള യാത്ര, ഗൗതമാശ്രമദർശനം, അഹല്യാശാപകഥ എന്നിവ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: അവൻ മുനിയെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്നില്ല, സ്വയം എതിരേൽക്കാൻ ചെല്ലുന്നു; എതിരേൽപ്പ്, പൂജ, കുശലപ്രശ്നം, പ്രിയവചനം എന്നതാണ് ശാസ്ത്രം പറയുന്ന അതിഥിസത്കാരക്രമം.

In the last sarga Indra split Diti's embryo into seven with his thunderbolt and then, with folded hands, asked her forgiveness. The story continues from there. With her unborn child cut into seven, Diti was stricken with grief, yet she spoke to the unassailable thousand-eyed god not in anger but in words meant to make peace: "It was through my own fault that this child of mine was split into seven. The fault is none of yours, lord of the gods, slayer of Bala." Diti remembers that she herself had fallen asleep unclean, and so, even at the loss of her son, she lays the blame on no one else. That is how anger is calmed, for where a fault is owned, enmity does not grow. Deep grief and gentle words stand together in one verse: sorrow within, sweetness in speech.

Putting her grief aside, Diti made her request: "In this undoing of my womb I would have a kindness from you. Let these seven, in your service, become the guardians of the stations of the Maruts, seven times seven. Let them range the sky as the seven tracts of the wind, my child, and let these sons of mine, divine in form, be famed as the Maruts. Let one of them move through Brahmā's world and another through Indra's, and let the third, of great fame, blow through the middle air as the Divine Wind." Here Diti's wisdom shows: she turns the very disaster that befell her into service to the gods. "Seven" means seven hosts, not seven gods only, and at seven in each host the Maruts are famed as forty-nine.

"The remaining four, best of gods, shall at your command range the quarters in their season, and bless you. By the very name you yourself gave them they shall be known as the Maruts." The name must be traced back: as Indra split the embryo, the child in the womb cried, and Indra said, "Mā rudaḥ, do not cry," and from those words the name Marut comes. So words spoken while killing became words of naming, and the poet's skill appears in turning a curse into a blessing. Diti's repeated "bless you" to Indra shows she has given up enmity and taken up a mother's affection.

Hearing her, thousand-eyed Purandara, slayer of Bala, joined his palms and said: "All this will be just as you have said; there is no doubt of it. Bless you; your sons will move about in the form of gods." Indra's humility is worth seeing: the one who entered her to destroy an enemy now with folded hands conciliates a mother. So mother and son made their resolve there in the forest of penance and were reconciled. With his promise Indra not only won forgiveness but accepted his mother's wish as a command of his own. So in a single conversation enmity turned into friendship, and the seven pieces became hosts of gods.

"And the two of them, their purposes fulfilled, went to heaven, so we have heard," said Viśvāmitra. Then he turned to Rāma: "This, Kākutstha, is the very land where great Indra once lived, and where he waited upon Diti in this way when she was perfected in her austerity." Having finished the story of the place, Viśvāmitra began the story of its kings: "Ikṣvāku, tiger among men, had a most righteous son." Here two threads of the story are joined, and the tale of the gods leads into the history of a human royal line. "So we have heard" shows that Viśvāmitra is not a witness himself but tells a story handed down, which is Vālmīki's way of telling. And "this land" raises the story from what lies before their eyes, since Rāma and Lakṣmaṇa were seated in that very place.

"That son of Ikṣvāku, born of Alambuṣā, was renowned as Viśāla, and it was he who built the city of Viśālā on this spot. Viśāla's son was mighty Hemacandra, and after Hemacandra came the one known as Sucandra. Sucandra's son was renowned as Dhūmrāśva, and Dhūmrāśva's son was Sṛñjaya." We should remember that Viśvāmitra reached Viśālā on the road from the Siddhāśrama to Mithilā, so telling the city's history was a fitting preface in keeping with the duties of a guest. Each king is introduced as "renowned" or "well known", suggesting that fame is a king's greatest wealth.

"Sṛñjaya's son was the illustrious and valiant Sahadeva, and Sahadeva's son was the most righteous Kuśāśva. Kuśāśva's son was the mighty and valiant Somadatta, and Somadatta's son was the one known as Kākutstha. His son, of great splendour, is the very man who lives in this city now: Sumati by name, most renowned and hard to conquer." The name Kākutstha appears twice here, once for a king of Viśālā and once for Rāma himself, and both go back to the line of Ikṣvāku. So ten generations are counted in order: Viśāla, Hemacandra, Sucandra, Dhūmrāśva, Sṛñjaya, Sahadeva, Kuśāśva, Somadatta, Kākutstha and Sumati.

"By the grace of Ikṣvāku all the kings of Viśālā are long-lived, great-souled, valiant and thoroughly righteous. Here we shall sleep in comfort this one night, and tomorrow at dawn, best of men, you shall go to see Janaka." These words point ahead to the whole story of the entry into Mithilā, the breaking of the bow and the marriage to Sītā; this sarga opens the door to that great story. "By the grace of Ikṣvāku" matters too: the kings of Viśālā flourished by the favour of Rāma's own ancestor, so Rāma's welcome there was like a welcome in the house of kin.

Sumati of great splendour, foremost of kings and of great fame, heard that Viśvāmitra had come and went out to meet him. With his priest and his kinsmen he paid him the highest honour, and with joined palms asked after his welfare and said: "I am blessed and favoured, sage, that you have come into my realm and let me see you. There is no one more blessed than I." So the sarga ends with the honouring of a guest; the next will tell of the talk with Sumati, the journey to Mithilā, the sight of Gautama's hermitage and the story of Ahalyā's curse. Notice the king's humility: he does not summon the sage but goes out himself to meet him. That is the proper order of receiving a guest: going out to meet him, honouring him, asking after his welfare and speaking kindly.