पूर्वस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः समुद्रमन्थनं वर्णयित्वा कथाम् इन्द्रस्य त्रैलोक्यराज्ये समापयत्। अयं सर्गः तस्याः एव कथायाः अपरं पार्श्वं दर्शयति — दैत्यमातुः दितेः शोकम्। स्वेषु पुत्रेषु हतेषु सा परमदुःखिता भूत्वा भर्तारं मरीचिपुत्रं कश्यपम् उपगम्य उक्तवती — ‘भगवन्! तव एव महाबलैः पुत्रैः अहं हतपुत्रा कृता। अतः दीर्घेण तपसा अर्जितं शक्रहन्तारं पुत्रम् इच्छामि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — उभयोः पक्षयोः पिता एकः एव कश्यपः; अतः अयं विरोधः न परकीयैः सह, अपि तु सापत्नैः भ्रातृभिः सह।

दितिः पुनः अवदत् — ‘सा अहं स्वयम् एव तपः चरिष्यामि; भवान् केवलं मे गर्भं दातुम् अर्हति। ईश्वरं शक्रहन्तारं पुत्रं मे अनुज्ञातुम् अर्हति।’ अत्र ‘साहं तपश्चरिष्यामि’ इति पदेन सूच्यते यत् दितिः न शापेन न च युद्धेन प्रतीकारम् इच्छति, अपि तु तपसा एव — तत् च स्वयम् एव करिष्यति। ‘ईश्वरम्’ इति पदस्य अर्थः — यः यत् इच्छति तत् कर्तुं समर्थः। तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा महातेजाः मारीचः कश्यपः तां परमदुःखितां दितिं प्रत्युवाच।

कश्यपः अवदत् — ‘एवं भवतु, भद्रं ते। हे तपोधने, शुचिः भव; त्वम् आहवे शक्रहन्तारं पुत्रं जनयिष्यसि। यदि पूर्णं वर्षसहस्रं शुचिः भविष्यसि, तर्हि मत्तः त्रैलोक्यहन्तारं पुत्रं जनयिष्यसि।’ अत्र वरः सशर्तः — शौचम् एव तस्य मूलम्। एषा शर्तः सर्गस्य अन्ते कथायाः वृत्तं परिवर्तयति; यत् वरेण दत्तं, तत् एकस्य दिवसस्य शौचभङ्गेन एव नश्यति।

एवम् उक्त्वा महातेजाः कश्यपः पाणिना तां सम्ममार्ज; ततः ताम् आलभ्य ‘स्वस्ति’ इति उक्त्वा स्वयं तपसे ययौ। इदं मार्जनम् आलम्भनं च गर्भाधानस्य सूचकम्; कविः तत् संक्षेपेण एव कथयति, न विस्तरेण। ‘स्वस्ति’ इति आशीर्वचनम् एव तस्य अन्तिमं वाक्यम्; ततः सः अस्याः कथायाः बहिः गच्छति, न च पुनः आगच्छति।

हे नरश्रेष्ठ, तस्मिन् गते दितिः परमहर्षिता कुशप्लवं नाम तपोवनं समासाद्य सुदारुणं तपः तेपे। तस्यां तपः कुर्वत्यां सहस्राक्षः इन्द्रः स्वयम् एव परया गुणसम्पदा तस्याः परिचर्यां चकार। अत्र विरोधाभासः स्पष्टः — यस्य वधाय तपः क्रियते, सः एव तपस्विनीं सेवते। इन्द्रः हि दितेः भगिन्याः अदितेः पुत्रः; अतः लौकिकदृष्ट्या सः तस्याः भागिनेयः एव।

सहस्राक्षः तस्यै अग्निं कुशान् काष्ठम् अपः फलं मूलं तथा यत् किंचित् अन्यत् कांक्षितम् आसीत् तत् सर्वं न्यवेदयत्। गात्रसंवाहनैः श्रमापनयनैः च शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार। इयं सेवा न केवलं विनयस्य, अपि तु सावधानतायाः अपि सूचिका — सः प्रतीक्षते यदा सा प्रमादं करिष्यति। तथापि कविः तस्य सेवां न निन्दति; ‘परया गुणसम्पदा’ इति सः एव उक्तवान्।

हे रघुनन्दन, दशोने वर्षसहस्रे पूर्णे — अर्थात् सहस्रवर्षात् दश वर्षाणि अवशिष्टानि सति — दितिः परमसंहृष्टा सहस्राक्षम् अब्रवीत् — ‘हे वीर्यवतां वर, मम तपः चरन्त्याः दश एव वर्षाणि अवशिष्टानि। भद्रं ते। ततः त्वं भ्रातरं द्रक्ष्यसे।’ अत्र ‘भ्रातरम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — दितिः स्वयम् एव तं जनिष्यमाणं पुत्रम् इन्द्रस्य भ्रातृत्वेन परिचाययति, न तु शत्रुत्वेन।

‘हे पुत्र, यं पुत्रं त्वत्कृते अहम् अयाचे, सः जयोत्सुकः भविष्यति; तम् अहं शमयिष्यामि, त्वयि च सौभ्रात्रं स्थापयिष्यामि। ततः हे पुत्र, विज्वरः त्वं तेन सह त्रैलोक्यविजयं भोक्ष्यसि। हे सुरश्रेष्ठ, मया याचितेन तव महात्मना पित्रा वर्षसहस्रान्ते सुतं प्रति मह्यं वरः दत्तः।’ अत्र दितेः वैरं मृदुतां गच्छति; सा इन्द्रं ‘पुत्र’ इति सम्बोधयति, स्वयम् एव तम् आश्वासयति च। अयं पञ्चदशः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे न विद्यते; सः प्रचलितपाठस्य एव विशेषः।

इति उक्त्वा दितिः तत्र एव, दिनेश्वरे मध्यम् आकाशं प्राप्ते सति, निद्रया अपहृता अभवत्; सा देवी पादौ शीर्षतः कृत्वा सुष्वाप। शिरःस्थाने पादौ, पादयोः च केशाः — इदम् एव शौचभङ्गस्य लक्षणम्, यत् कश्यपेन निषिद्धम् आसीत्। ‘निद्रया अपहृता’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एषः न इच्छाकृतः प्रमादः, अपि तु दैवेन एव नीतः।

ताम् अशुचिं — पादयोः कृतमूर्धजां, शिरःस्थाने कृतपादां — दृष्ट्वा शक्रः जहास मुमोद च। दशवर्षशतानि प्रतीक्षमाणः सः तम् एव छिद्रं लब्धवान्; तस्य हासः तस्य दीर्घप्रतीक्षायाः फलम्। ‘जहास च मुमोद च’ इति द्वे क्रिये — प्रथमा बाह्या, द्वितीया आन्तरा; ताभ्यां कविः तस्य चित्तस्य द्वैविध्यं दर्शयति।

पुरंदरः तस्याः शरीरविवरं प्रविवेश; परमात्मवान् सः, हे राम, गर्भं सप्तधा चिच्छेद। ‘परमात्मवान्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् इन्द्रः न भयेन किंतु आत्मसंयमेन एव इदं कृतवान् — यत् कर्तव्यं मन्यते तत् सः निर्विकारः करोति। ‘सप्तधा’ इति सङ्ख्या अग्रिमस्य सर्गस्य बीजम्; एते एव सप्त खण्डाः मरुद्गणाः भविष्यन्ति।

शतपर्वणा वज्रेण भिद्यमानः सः गर्भः सुस्वरं रुरोद; हे राम, तेन शब्देन दितिः अबुध्यत। ‘मा रुदः मा रुदः’ इति शक्रः गर्भं प्रति अभ्यभाषत; तथापि महातेजाः वासवः रुदन्तम् अपि तं बिभेद। अत्र करुणा क्रूरता च एकत्र दृश्येते — सः रोदनं निवारयति, किन्तु भेदनं न निवारयति। एतत् एव वाक्यम् अग्रिमे सर्गे ‘मा रुदः’ इति मरुच्छब्दस्य निर्वचनं भविष्यति।

‘न हन्तव्यं न हन्तव्यम्’ इति एव दितिः अब्रवीत्। ततः शक्रः मातुः वचनगौरवात् एव तस्याः उदरात् निष्पपात। अत्र द्रष्टव्यम् — यः वज्रेण गर्भं भिनत्ति, सः एव मातृवचनेन निवर्तते; अतः तस्य निवृत्तिः न शक्तेः अभावात्, अपि तु गुरुजनवचनस्य गौरवात् एव।

ततः वज्रसहितः शक्रः प्राञ्जलिः भूत्वा दितिम् अभ्यभाषत — ‘हे देवि, त्वम् अशुचिः, पादयोः कृतमूर्धजा सुप्ता आसीः। तत् अन्तरं लब्ध्वा अहम् आहवे शक्रहन्तारं तं सप्तधा अभिन्दम्। हे देवि, तत् मे त्वं क्षन्तुम् अर्हसि।’ वज्रं हस्ते, अञ्जलिः च बद्धः — एतत् एव चित्रम् अस्य सर्गस्य अन्तिमम्। एवम् अयं सर्गः अपराधनिवेदनेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे दितिः तान् सप्त खण्डान् मरुद्गणत्वेन देवलोके स्थापयितुम् इन्द्रं याचिष्यते, ततः च विशालानगर्याः कथा आरप्स्यते।

గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు సముద్రమథనాన్ని వర్ణించి, ఇంద్రుని త్రైలోక్యరాజ్యంతో కథను ముగించాడు. ఈ సర్గ అదే కథ యొక్క మరొక పార్శ్వాన్ని చూపుతుంది: దైత్యుల తల్లి అయిన దితి శోకాన్ని. తన కుమారులు హతులు కాగా ఆమె పరమ దుఃఖంతో భర్త, మరీచి పుత్రుడు అయిన కశ్యపుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఇలా అంది: ‘భగవాన్, మీ మహాబలవంతులైన కుమారులే నన్ను పుత్రులను పోగొట్టుకున్నదానిగా చేశారు. కాబట్టి దీర్ఘమైన తపస్సుతో సంపాదించిన, శక్రుని సంహరించగల పుత్రుని కోరుతున్నాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి: రెండు పక్షాలకూ తండ్రి ఒక్కడే, కశ్యపుడు; కాబట్టి ఈ విరోధం పరాయివారితో కాదు, సవతి సోదరులతోనే.

దితి మళ్ళీ అంది: ‘నేనే స్వయంగా తపస్సు చేస్తాను; మీరు నాకు గర్భాన్ని ప్రసాదిస్తే చాలు. ఈశ్వరుడైన, శక్రుని సంహరించగల పుత్రుని నాకు అనుగ్రహించండి.’ ఇక్కడ ‘సాహం తపశ్చరిష్యామి’ (నేనే తపస్సు చేస్తాను) అనే మాటతో దితి శాపంతోగానీ యుద్ధంతోగానీ కాక తపస్సుతోనే ప్రతీకారం కోరుతోందని, అది కూడా తానే స్వయంగా చేస్తుందని సూచింపబడుతుంది. ‘ఈశ్వరమ్’ అనే పదానికి అర్థం: తాను ఏది కోరుకుంటే అది చేయగల సమర్థుడు. ఆమె ఆ మాట విని మహాతేజస్సుగల మారీచుడు కశ్యపుడు పరమ దుఃఖితురాలైన ఆ దితికి ఇలా బదులిచ్చాడు.

కశ్యపుడు అన్నాడు: ‘అలాగే కానీ, నీకు శుభమగుగాక. తపోధనా, శుచిగా ఉండు; యుద్ధంలో శక్రుని సంహరించే పుత్రుని నీవు కంటావు. పూర్తిగా వెయ్యి సంవత్సరాలు శుచిగా ఉంటే, నా వల్ల ముల్లోకాలనూ జయించగల పుత్రుని కంటావు.’ ఇక్కడ వరం షరతుతో కూడినది: శౌచమే దానికి మూలం. ఈ షరతే సర్గ చివరలో కథాగతిని మార్చివేస్తుంది; వరంతో ఇవ్వబడినది ఒక్క రోజు శౌచభంగంతోనే నశిస్తుంది.

ఇలా చెప్పి మహాతేజస్సుగల కశ్యపుడు ఆమెను చేతితో నిమిరాడు; తరువాత ఆమెను స్పృశించి ‘స్వస్తి’ అని చెప్పి తాను తపస్సుకు వెళ్ళిపోయాడు. ఈ నిమరడం, స్పృశించడం గర్భాధానాన్ని సూచిస్తాయి; కవి దానిని సంక్షిప్తంగానే చెబుతాడు, విస్తరించడు. ‘స్వస్తి’ అనే ఆశీర్వచనమే అతని చివరి మాట; ఆ తరువాత అతడు ఈ కథ నుండి బయటకు వెళ్ళిపోతాడు, మళ్ళీ తిరిగి రాడు.

నరశ్రేష్ఠా, అతడు వెళ్ళిపోయాక దితి పరమ హర్షంతో కుశప్లవం అనే తపోవనానికి చేరి అతి దారుణమైన తపస్సు చేసింది. ఆమె తపస్సు చేస్తుండగా సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రుడు స్వయంగా గొప్ప సద్గుణసంపదతో ఆమెకు పరిచర్య చేశాడు. ఇక్కడ విరోధాభాసం స్పష్టం: ఎవని వధకోసం తపస్సు చేయబడుతోందో, అతడే ఆ తపస్విని సేవిస్తున్నాడు. ఇంద్రుడు దితి సోదరి అయిన అదితి కుమారుడు; కాబట్టి లోకదృష్టిలో అతడు ఆమెకు మేనల్లుడే.

సహస్రాక్షుడు ఆమెకు అగ్నిని, దర్భలను, సమిధలను, నీటిని, పండ్లను, దుంపలను, ఇంకా ఆమె కోరిన మరేదైనా సమర్పించాడు. శరీరాన్ని ఒత్తడంతో, అలసట తీర్చడంతో శక్రుడు అన్ని వేళలా దితికి పరిచర్య చేశాడు. ఈ సేవ కేవలం వినయానికే కాదు, జాగరూకతకు కూడా సూచకం: ఆమె ఎప్పుడు ప్రమాదం (పొరపాటు) చేస్తుందా అని అతడు వేచి చూస్తున్నాడు. అయినా కవి అతని సేవను నిందించడు; ‘పరయా గుణసంపదా’ (గొప్ప సద్గుణసంపదతో) అని అతడే చెప్పాడు.

రఘునందనా, వెయ్యి సంవత్సరాలకు పది తక్కువ పూర్తి కాగా, అంటే వెయ్యేళ్ళలో పది సంవత్సరాలు మిగిలి ఉండగా, దితి పరమ సంతోషంతో సహస్రాక్షునితో అంది: ‘వీర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడా, తపస్సు చేస్తున్న నాకు ఇంక పది సంవత్సరాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. నీకు శుభమగుగాక. ఆ తరువాత నీవు నీ సోదరుని చూస్తావు.’ ఇక్కడ ‘భ్రాతరమ్’ (సోదరుని) అనే పదం ముఖ్యమైనది: పుట్టబోయే ఆ పుత్రుని దితి తానే ఇంద్రునికి సోదరునిగా పరిచయం చేస్తోంది, శత్రువుగా కాదు.

‘నాయనా, నీ కోసం నేను ఏ పుత్రుని యాచించానో, అతడు జయోత్సాహంతో ఉంటాడు; అతనిని నేను శాంతపరుస్తాను, నీ పట్ల సౌభ్రాత్రాన్ని నెలకొల్పుతాను. అప్పుడు, నాయనా, నీవు నిశ్చింతగా అతనితో కలిసి త్రైలోక్యవిజయాన్ని అనుభవిస్తావు. సురశ్రేష్ఠా, నేను యాచించగా మహాత్ముడైన నీ తండ్రి వెయ్యి సంవత్సరాల చివర పుత్రుని గురించి నాకు వరమిచ్చాడు.’ ఇక్కడ దితి వైరం మృదువుగా మారుతుంది; ఆమె ఇంద్రుని ‘పుత్రా’ అని సంబోధిస్తుంది, తానే అతనికి ధైర్యం చెబుతుంది. ఈ పదిహేనవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది వల్గేట్ ప్రత్యేకతే.

ఇలా చెప్పి దితి అక్కడే, సూర్యుడు ఆకాశమధ్యానికి చేరినప్పుడు, నిద్రకు లోనైంది; ఆ దేవి పాదాలను తలవైపు ఉంచి నిద్రించింది. తలవైపు పాదాలు, పాదాలవైపు జుట్టు: ఇదే కశ్యపుడు నిషేధించిన శౌచభంగ లక్షణం. ‘నిద్రయా అపహృతా’ (నిద్రచేత అపహరింపబడింది) అనే పదంతో ఇది ఇష్టపూర్వకంగా చేసిన పొరపాటు కాదని, దైవమే ఆమెను అలా నడిపించిందని కవి సూచిస్తున్నాడు.

పాదాల వైపు జుట్టు, తలవైపు పాదాలు ఉంచుకొని అశుచిగా ఉన్న ఆమెను చూసి శక్రుడు నవ్వాడు, సంతోషించాడు. పది వందల సంవత్సరాలు ఎదురుచూస్తున్న అతనికి సరిగ్గా ఆ రంధ్రమే (అవకాశమే) దొరికింది; అతని నవ్వు అతని దీర్ఘ నిరీక్షణ ఫలం. ‘జహాస చ ముమోద చ’ (నవ్వాడు, సంతోషించాడు) అనే రెండు క్రియలు: మొదటిది బాహ్యం, రెండవది ఆంతరం; వాటితో కవి అతని చిత్తంలోని ద్వైవిధ్యాన్ని చూపుతున్నాడు.

పురందరుడు ఆమె శరీరరంధ్రంలోకి ప్రవేశించాడు; రామా, పరమ ఆత్మనిగ్రహం గల అతడు గర్భాన్ని ఏడు భాగాలుగా ఛేదించాడు. ‘పరమాత్మవాన్’ అనే పదంతో ఇంద్రుడు దీన్ని భయంతో కాక ఆత్మసంయమంతోనే చేశాడని కవి సూచిస్తున్నాడు: తాను కర్తవ్యమని భావించినదాన్ని అతడు నిర్వికారంగా చేస్తాడు. ‘సప్తధా’ (ఏడు విధాలుగా) అనే సంఖ్య తరువాతి సర్గకు బీజం; ఈ ఏడు ఖండాలే మరుద్గణాలు అవుతాయి.

నూరు కణుపులు గల వజ్రంతో ఛేదింపబడుతున్న ఆ గర్భం పెద్ద గొంతుతో ఏడ్చింది; రామా, ఆ శబ్దంతో దితి మేల్కొంది. ‘ఏడవకు, ఏడవకు’ అని శక్రుడు గర్భంతో అన్నాడు; అయినా మహాతేజస్సుగల వాసవుడు ఏడుస్తున్నదానిని కూడా ఛేదించాడు. ఇక్కడ కరుణా క్రూరత్వమూ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి: అతడు ఏడుపును ఆపుతాడు, కానీ ఛేదించడం ఆపడు. ఈ మాటే (‘మా రుదః’, ఏడవకు) తరువాతి సర్గలో ‘మరుత్’ అనే పదానికి నిర్వచనం అవుతుంది.

‘చంపవద్దు, చంపవద్దు’ అని దితి అంది. అప్పుడు శక్రుడు తల్లి మాటపై గౌరవంతోనే ఆమె ఉదరం నుండి బయటకు వచ్చాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: వజ్రంతో గర్భాన్ని ఛేదించేవాడే తల్లి మాటకు వెనుదిరుగుతాడు; కాబట్టి అతడు వెనుదిరగడం శక్తి లేకపోవడం వల్ల కాదు, పెద్దల మాటపై ఉన్న గౌరవం వల్లనే.

తరువాత వజ్రం చేతబట్టిన శక్రుడు చేతులు జోడించి దితితో అన్నాడు: ‘దేవీ, నీవు అశుచిగా, పాదాల వైపు జుట్టు ఉంచుకొని నిద్రించావు. ఆ అవకాశాన్ని పొంది, యుద్ధంలో శక్రుని చంపగల అతనిని నేను ఏడు భాగాలుగా ఛేదించాను. దేవీ, దానిని నీవు క్షమించాలి.’ చేతిలో వజ్రం, జోడించిన చేతులు: ఇదే ఈ సర్గ చివరి చిత్రం. ఈ విధంగా ఈ సర్గ అపరాధ నివేదనతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో దితి ఆ ఏడు ఖండాలను మరుద్గణాలుగా దేవలోకంలో నెలకొల్పమని ఇంద్రుని యాచిస్తుంది, ఆ తరువాత విశాలానగర కథ ప్రారంభమవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் பாற்கடல் கடைதலை வர்ணித்து, இந்திரன் மூவுலகையும் ஆள்வதோடு கதையை முடித்தார். இந்தச் சர்க்கம் அதே கதையின் மறுபக்கத்தைக் காட்டுகிறது: தைத்தியர்களின் தாயான திதியின் துயரம். தன் மைந்தர்கள் கொல்லப்பட்டதால் பெருந்துயர் அடைந்த அவள், மரீசியின் மகனான தன் கணவர் காசியபரை அணுகிச் சொன்னாள்: ‘பகவானே, உமது பெரும் வலிமை படைத்த மைந்தர்களாலேயே நான் மைந்தர்களை இழந்தவளாக்கப்பட்டேன். ஆகவே நீண்ட தவத்தால் பெறப்படும், இந்திரனைக் கொல்லும் ஒரு மகனை விரும்புகிறேன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: இரு தரப்புக்கும் தந்தை ஒருவரே, காசியபர்; ஆகவே இந்தப் பகை அந்நியர்களுடன் அல்ல, மாற்றாந்தாய் வழிச் சகோதரர்களுடனேயே.

திதி மீண்டும் சொன்னாள்: ‘நானே தவம் செய்வேன்; நீர் எனக்குக் கருவை மட்டும் அளிக்க வேண்டும். ஆற்றல் மிக்க, இந்திரனைக் கொல்லும் மகனை எனக்கு அருள வேண்டும்.’ இங்கே ‘ஸாஹம் தபச்சரிஷ்யாமி’ (நானே தவம் செய்வேன்) என்ற சொல்லால், திதி சாபத்தாலோ போராலோ அன்றித் தவத்தாலேயே பழிதீர்க்க விரும்புகிறாள் என்பதும், அதையும் தானே செய்வாள் என்பதும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. ‘ஈச்வரம்’ என்ற சொல்லின் பொருள்: தான் விரும்பியதைச் செய்யும் ஆற்றல் உடையவன். அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பேரொளி படைத்த மரீசியின் மகனான காசியபர் பெருந்துயர் அடைந்திருந்த அந்தத் திதிக்கு மறுமொழி சொன்னார்.

காசியபர் சொன்னார்: ‘அப்படியே ஆகட்டும், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும். தவச்செல்வியே, தூய்மையாக இரு; போரில் இந்திரனைக் கொல்லும் மகனைப் பெறுவாய். முழுமையாக ஆயிரம் ஆண்டுகள் நீ தூய்மையாக இருந்தால், என்னிடமிருந்து மூவுலகையும் அழிக்கும் மகனைப் பெறுவாய்.’ இங்கே வரம் நிபந்தனைக்கு உட்பட்டது: தூய்மையே அதன் அடிப்படை. இந்த நிபந்தனையே சர்க்கத்தின் இறுதியில் கதையின் போக்கை மாற்றுகிறது; வரத்தால் அளிக்கப்பட்டது ஒரே ஒரு நாளின் தூய்மைக் குறைவால் அழிந்துவிடுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுப் பேரொளி படைத்த காசியபர் அவளைக் கையால் தடவினார்; பிறகு அவளைத் தொட்டு ‘ஸ்வஸ்தி’ (நலம் உண்டாகட்டும்) என்று சொல்லிவிட்டுத் தாமும் தவம் செய்யச் சென்றார். இந்தத் தடவுதலும் தொடுதலும் கருவூட்டலைக் குறிப்பவை; கவிஞர் அதைச் சுருக்கமாகவே சொல்கிறார், விரிவாக அல்ல. ‘ஸ்வஸ்தி’ என்ற வாழ்த்துச் சொல்லே அவரது இறுதிச் சொல்; அதன்பின் அவர் இந்தக் கதையிலிருந்து வெளியேறுகிறார், மீண்டும் வருவதில்லை.

மனிதருள் சிறந்தவனே, அவர் சென்றதும் திதி பெருமகிழ்ச்சி அடைந்து, குசப்லவம் என்ற தவவனத்தை அடைந்து மிகக் கடுமையான தவம் செய்தாள். அவள் தவம் செய்துகொண்டிருக்கையில், ஆயிரம் கண்களை உடைய இந்திரன் தானே மிகச் சிறந்த பண்புகளுடன் அவளுக்குப் பணிவிடை செய்தான். இங்கே முரண் தெளிவாகத் தெரிகிறது: யாரைக் கொல்வதற்காகத் தவம் செய்யப்படுகிறதோ, அவனே தவம் செய்பவளுக்குப் பணிவிடை செய்கிறான். இந்திரன் திதியின் சகோதரியான அதிதியின் மகன்; ஆகவே உலகியல் நோக்கில் அவன் அவளுக்குச் சகோதரியின் மகனே.

ஆயிரம் கண்ணன் அவளுக்கு நெருப்பு, தர்ப்பை, விறகு, நீர், பழம், கிழங்கு, அவ்வாறே அவள் விரும்பிய வேறு எதையும் கொண்டுவந்து அளித்தான். உடலைப் பிடித்துவிடுவதாலும் களைப்பைப் போக்குவதாலும் இந்திரன் எல்லாக் காலங்களிலும் திதிக்குப் பணிவிடை செய்தான். இந்தச் சேவை பணிவை மட்டுமன்றி, விழிப்பையும் குறிக்கிறது: அவள் எப்போது தவறு செய்வாள் என்று அவன் காத்திருக்கிறான். ஆயினும் கவிஞர் அவனது சேவையை இகழவில்லை; ‘பரயா குணஸம்பதா’ (மிகச் சிறந்த பண்புகளுடன்) என்று அவரே சொன்னார்.

ரகுநந்தனா, ஆயிரம் ஆண்டுகளில் பத்துக் குறைவாக நிறைவுற்றபோது, அதாவது ஆயிரம் ஆண்டுகளில் பத்து ஆண்டுகள் மட்டுமே எஞ்சியிருந்தபோது, திதி பெருமகிழ்ச்சியுடன் ஆயிரம் கண்ணனிடம் சொன்னாள்: ‘வீரர்களுள் சிறந்தவனே, நான் செய்யும் தவத்தில் பத்து ஆண்டுகளே எஞ்சியுள்ளன. உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும். அதன்பின் நீ ஒரு சகோதரனைக் காண்பாய்.’ இங்கே ‘ப்ராதரம்’ (சகோதரனை) என்ற சொல் முக்கியமானது: பிறக்கவிருக்கும் அந்த மகனைத் திதி தானே இந்திரனுக்குச் சகோதரனாக அறிமுகப்படுத்துகிறாள், பகைவனாக அல்ல.

‘மகனே, உன் பொருட்டு நான் வேண்டிப் பெற்ற மகன் வெற்றிக்கு ஆவலுடையவனாக இருப்பான்; அவனை நான் அமைதிப்படுத்தி, உன்னிடம் சகோதர அன்பை நிலைநாட்டுவேன். பிறகு மகனே, கவலையற்றவனாக நீ அவனுடன் சேர்ந்து மூவுலக வெற்றியை அனுபவிப்பாய். தேவர்களுள் சிறந்தவனே, நான் வேண்டிக்கொண்டதால் மகாத்மாவான உன் தந்தை ஆயிரம் ஆண்டுகளின் முடிவில் மகனைப் பற்றிய வரத்தை எனக்கு அளித்தார்.’ இங்கே திதியின் பகை மென்மையடைகிறது; அவள் இந்திரனை ‘மகனே’ என்று விளித்து, தானே அவனைத் தேற்றுகிறாள். இந்தப் பதினைந்தாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது வல்கேட்டின் தனிச்சிறப்பே.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுத் திதி அங்கேயே, பகலவன் வானத்தின் நடுவை அடைந்தபோது, உறக்கத்தால் கவரப்பட்டாள்; அந்தத் தேவி தலை இருக்க வேண்டிய இடத்தில் கால்களை வைத்து உறங்கினாள். தலையிருக்கும் இடத்தில் கால்கள், கால்களிருக்கும் இடத்தில் கூந்தல்: இதுவே காசியபர் தடுத்திருந்த தூய்மைக் குறைவின் அடையாளம். ‘நித்ரயா அபஹ்ருதா’ (உறக்கத்தால் கவரப்பட்டாள்) என்ற சொல்லால், இது விரும்பிச் செய்த தவறு அல்ல, விதியால் நேர்ந்ததே என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார்.

கால்களின் பக்கம் கூந்தலையும் தலையிருக்கும் இடத்தில் கால்களையும் வைத்துத் தூய்மையற்ற நிலையில் இருந்த அவளைக் கண்டு இந்திரன் சிரித்தான், மகிழ்ந்தான். ஆயிரம் ஆண்டுகள் காத்திருந்த அவன் அந்தத் துளையையே பெற்றான்; அவனது சிரிப்பு அவனது நீண்ட காத்திருப்பின் பயன். ‘ஜஹாஸ ச முமோத ச’ (சிரித்தான், மகிழ்ந்தான்) என்ற இரு வினைகளுள் முதலாவது வெளிப்படையானது, இரண்டாவது உள்ளார்ந்தது; அவற்றால் கவிஞர் அவன் மனத்தின் இருநிலையைக் காட்டுகிறார்.

புரந்தரன் அவளுடைய உடலின் துளைக்குள் நுழைந்தான்; ராமா, தன்னை முழுதும் அடக்கியவனான அவன் கருவை ஏழாகப் பிளந்தான். ‘பரமாத்மவான்’ (தன்னை முழுதும் அடக்கியவன்) என்ற சொல்லால், இந்திரன் அச்சத்தால் அன்றித் தன்னடக்கத்தோடேயே இதைச் செய்தான் என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார்: கடமை என்று கருதுவதை அவன் சலனமின்றிச் செய்கிறான். ‘ஏழாக’ என்ற எண்ணிக்கை அடுத்த சர்க்கத்தின் விதை; இந்த ஏழு துண்டுகளே மருத் கணங்களாகப் போகின்றன.

நூறு கணுக்களை உடைய வஜ்ரத்தால் பிளக்கப்பட்டபோது அந்தக் கரு உரத்த குரலில் அழுதது; ராமா, அந்த ஒலியால் திதி விழித்தாள். ‘மா ருத:, மா ருத:’ (அழாதே, அழாதே) என்று இந்திரன் கருவிடம் சொன்னான்; ஆயினும் பேரொளி படைத்த வாசவன் அழுதுகொண்டிருந்த அதையும் பிளந்தான். இங்கே இரக்கமும் கொடுமையும் ஒருசேரக் காணப்படுகின்றன: அவன் அழுகையைத் தடுக்கிறான், ஆனால் பிளப்பதைத் தடுக்கவில்லை. இதே சொல்லே அடுத்த சர்க்கத்தில் ‘மா ருத:’ என்பதிலிருந்து ‘மருத்’ என்ற சொல்லின் பெயர்க் காரணமாக அமையும்.

‘கொல்லாதே, கொல்லாதே’ என்றே திதி சொன்னாள். அப்போது தாயின் சொல்லுக்கு அளித்த மதிப்பால் மட்டுமே இந்திரன் அவளுடைய வயிற்றிலிருந்து வெளியே வந்தான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: வஜ்ரத்தால் கருவைப் பிளப்பவனே தாயின் சொல்லால் பின்வாங்குகிறான்; ஆகவே அவன் பின்வாங்குவது ஆற்றல் இல்லாததால் அல்ல, பெரியோரின் சொல்லுக்கு அளிக்கும் மதிப்பாலேயே.

பிறகு வஜ்ரத்துடன் இருந்த இந்திரன் கைகூப்பித் திதியிடம் சொன்னான்: ‘தேவி, நீ தூய்மையற்றவளாக, கால்களின் பக்கம் கூந்தலை வைத்து உறங்கினாய். அந்த இடைவெளியைப் பெற்று, போரில் இந்திரனைக் கொல்லவிருந்த அவனை நான் ஏழாகப் பிளந்தேன். தேவி, அதை நீ எனக்கு மன்னிக்க வேண்டும்.’ கையில் வஜ்ரம், அதோடு கூப்பிய கைகள்: இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதிச் சித்திரம். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் குற்றத்தை ஒப்புக்கொள்வதோடு முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் திதி அந்த ஏழு துண்டுகளையும் மருத் கணங்களாகத் தேவலோகத்தில் நிலைநிறுத்தும்படி இந்திரனை வேண்டுவாள்; பிறகு விசாலா நகரின் கதை தொடங்கும்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸಮುದ್ರಮಥನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಇಂದ್ರನ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ಕಥೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೈತ್ಯರ ತಾಯಿಯಾದ ದಿತಿಯ ಶೋಕವನ್ನು. ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಹತರಾದಾಗ ಅವಳು ಪರಮ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಮರೀಚಿಪುತ್ರನಾದ ಪತಿ ಕಶ್ಯಪನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಭಗವನ್! ನಿನ್ನದೇ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಪುತ್ರರಿಂದ ನಾನು ಪುತ್ರಹೀನಳಾದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ, ಶಕ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ತಂದೆ ಒಬ್ಬನೇ, ಕಶ್ಯಪ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿರೋಧ ಪರಕೀಯರೊಡನೆ ಅಲ್ಲ, ಸವತಿಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ಸಹೋದರರೊಡನೆಯೇ.

ದಿತಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ನನಗೆ ಗರ್ಭವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ಸಾಕು. ಸಮರ್ಥನಾದ, ಶಕ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ನನಗೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಹಂ ತಪಶ್ಚರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನೇ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ದಿತಿ ಶಾಪದಿಂದಾಗಲೀ ಯುದ್ಧದಿಂದಾಗಲೀ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ — ಅದನ್ನೂ ತಾನೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಈಶ್ವರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ತಾನು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾದವನು. ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮರೀಚಿಪುತ್ರ ಕಶ್ಯಪನು ಪರಮ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ಆ ದಿತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

ಕಶ್ಯಪನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ತಪೋಧನೆಯೇ, ಶುಚಿಯಾಗಿರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೀನು ಹಡೆಯುವೆ. ಪೂರ್ಣ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ನೀನು ಶುಚಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹಡೆಯುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವರವು ಷರತ್ತಿನದು — ಶುಚಿತ್ವವೇ ಅದರ ಮೂಲ. ಈ ಷರತ್ತೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ; ವರದಿಂದ ಕೊಟ್ಟುದು ಒಂದೇ ದಿನದ ಶೌಚಭಂಗದಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕಶ್ಯಪನು ಕೈಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ನೇವರಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಅವಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ‘ಸ್ವಸ್ತಿ’ (ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಾನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಈ ನೇವರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ ಗರ್ಭಾಧಾನದ ಸೂಚಕ; ಕವಿ ಅದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಸ್ತಿ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನವೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು; ಅನಂತರ ಅವನು ಈ ಕಥೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ದಿತಿ ಪರಮ ಹರ್ಷಿತಳಾಗಿ ಕುಶಪ್ಲವ ಎಂಬ ತಪೋವನವನ್ನು ಸೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ಅವಳು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಅವಳ ಪರಿಚರ್ಯೆ ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಯಾರ ವಧೆಗಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನೇ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ದಿತಿಯ ಸಹೋದರಿ ಅದಿತಿಯ ಮಗ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಸೋದರಳಿಯನೇ.

ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಅವಳಿಗೆ ಅಗ್ನಿ, ದರ್ಭೆ, ಸಮಿತ್ತು, ನೀರು, ಹಣ್ಣು, ಗೆಡ್ಡೆ ಹಾಗೂ ಬೇಕಾದ ಇನ್ನೇನಾದರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒದಗಿಸಿದನು. ಮೈ ಒತ್ತುವುದರಿಂದಲೂ ಆಯಾಸ ಪರಿಹರಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಶಕ್ರನು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ದಿತಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸೇವೆ ಕೇವಲ ವಿನಯದ್ದಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯದ್ದೂ ಹೌದು — ಅವಳು ಯಾವಾಗ ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡುವಳೆಂದು ಅವನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಕವಿ ಅವನ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಪರಯಾ ಗುಣಸಂಪದಾ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ) ಎಂದು ಅವನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ರಘುನಂದನನೇ, ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ — ಅಂದರೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದಾಗ — ದಿತಿ ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ವೀರ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಇನ್ನು ಹತ್ತೇ ವರ್ಷಗಳು ಉಳಿದಿವೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಆಮೇಲೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ಕಾಣುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭ್ರಾತರಮ್’ (ಸಹೋದರನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹುಟ್ಟಲಿರುವ ಆ ಪುತ್ರನನ್ನು ದಿತಿ ತಾನೇ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಶತ್ರುವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಹೋದರನಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ನಾನು ಬೇಡಿದ ಪುತ್ರನು ಜಯೋತ್ಸುಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ನಾನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸೌಭ್ರಾತ್ರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆಮೇಲೆ ಮಗನೇ, ನೀನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನೊಡನೆ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆ. ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಬೇಡಿದಾಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕುರಿತು ನನಗೆ ವರವನ್ನಿತ್ತನು.’ ಇಲ್ಲಿ ದಿತಿಯ ವೈರ ಮೃದುವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ‘ಮಗನೇ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ, ತಾನೇ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ (ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ) ವಿಶೇಷ ಮಾತ್ರ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಿತಿ ಅಲ್ಲೇ, ಸೂರ್ಯನು ನಡುಬಾನಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶಳಾದಳು; ಆ ದೇವಿ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಕಡೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದಳು. ತಲೆಯ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲುಗಳು, ಕಾಲುಗಳ ಕಡೆ ಕೂದಲು — ಇದೇ ಶೌಚಭಂಗದ ಲಕ್ಷಣ, ಕಶ್ಯಪನು ನಿಷೇಧಿಸಿದ್ದುದು. ‘ನಿದ್ರಯಾ ಅಪಹೃತಾ’ (ನಿದ್ರೆ ಅವಳನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇದು ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಮಾದವಲ್ಲ, ದೈವವೇ ಹಾಗೆ ನಡೆಸಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಲುಗಳ ಕಡೆ ಕೂದಲನ್ನೂ ತಲೆಯ ಕಡೆ ಕಾಲುಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅಶುಚಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಶಕ್ರನು ನಕ್ಕನು, ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ರಂಧ್ರ (ಅವಕಾಶ) ದೊರೆಯಿತು; ಅವನ ನಗು ಅವನ ದೀರ್ಘ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯ ಫಲ. ‘ಜಹಾಸ ಚ ಮುಮೋದ ಚ’ (ನಕ್ಕನು, ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ಮೊದಲನೆಯದು ಬಾಹ್ಯ, ಎರಡನೆಯದು ಆಂತರಿಕ; ಅವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಎರಡು ಮುಖಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪುರಂದರನು ಅವಳ ಶರೀರರಂಧ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಪರಮ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಅವನು, ರಾಮ, ಗರ್ಭವನ್ನು ಏಳು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಪರಮಾತ್ಮವಾನ್’ (ಪರಮ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಇದನ್ನು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವುದನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ವಿಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪ್ತಧಾ’ (ಏಳು ಭಾಗ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ; ಈ ಏಳು ತುಂಡುಗಳೇ ಮರುದ್ಗಣಗಳಾಗಲಿವೆ.

ನೂರು ಗಂಟುಗಳುಳ್ಳ ವಜ್ರದಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಗರ್ಭವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತಿತು; ರಾಮ, ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿತಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಳು. ‘ಅಳಬೇಡ, ಅಳಬೇಡ’ (ಮಾ ರುದಃ) ಎಂದು ಶಕ್ರನು ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು; ಆದರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಾಸವನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನೂ ಸೀಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಕ್ರೌರ್ಯವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅವನು ಅಳುವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೀಳುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ‘ಮಾ ರುದಃ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಮರುತ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ನಿರ್ವಚನವಾಗಲಿದೆ.

‘ಕೊಲ್ಲಬೇಡ, ಕೊಲ್ಲಬೇಡ’ ಎಂದೇ ದಿತಿ ಹೇಳಿದಳು. ಆಗ ತಾಯಿಯ ಮಾತಿನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಶಕ್ರನು ಅವಳ ಉದರದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಜ್ರದಿಂದ ಗರ್ಭವನ್ನು ಸೀಳುವವನೇ ತಾಯಿಯ ಮಾತಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದುದು ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಗುರುಜನರ ಮಾತಿನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ.

ಅನಂತರ ವಜ್ರಸಹಿತನಾದ ಶಕ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ದಿತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವಿ, ನೀನು ಅಶುಚಿಯಾಗಿ, ಕಾಲುಗಳ ಕಡೆ ಕೂದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದೆ. ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಅವನನ್ನು ಏಳು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಸೀಳಿದೆ. ದೇವಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಜ್ರ, ಜೋಡಿಸಿದ ಕೈಗಳು — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಅಪರಾಧ ನಿವೇದನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಿತಿ ಆ ಏಳು ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಮರುದ್ಗಣಗಳಾಗಿ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿಯ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ സമുദ്രമഥനം വർണിച്ച് ഇന്ദ്രന്റെ ത്രൈലോക്യരാജ്യത്തിൽ കഥ അവസാനിപ്പിച്ചു. ഈ സർഗം അതേ കഥയുടെ മറുവശം കാണിക്കുന്നു: ദൈത്യന്മാരുടെ അമ്മയായ ദിതിയുടെ ദുഃഖം. തന്റെ പുത്രന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ അവൾ ഭർത്താവും മരീചിപുത്രനുമായ കശ്യപനെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, അങ്ങയുടെതന്നെ മഹാബലന്മാരായ പുത്രന്മാർ എന്നെ പുത്രരില്ലാത്തവളാക്കി. അതിനാൽ ദീർഘമായ തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ, ശക്രനെ കൊല്ലാൻ കഴിവുള്ള ഒരു പുത്രനെ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഇരുപക്ഷത്തിനും പിതാവ് ഒരാൾതന്നെ, കശ്യപൻ; അതിനാൽ ഈ വിരോധം അന്യരോടല്ല, സപത്നീപുത്രന്മാരായ സഹോദരന്മാരോടാണ്.

ദിതി വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘ആ ഞാൻതന്നെ തപസ്സു ചെയ്തുകൊള്ളാം; അങ്ങ് എനിക്കു ഗർഭം നൽകിയാൽ മാത്രം മതി. സമർഥനും ശക്രനെ കൊല്ലുന്നവനുമായ ഒരു പുത്രനെ എനിക്ക് അനുവദിച്ചുതരേണമേ.’ ഇവിടെ ‘സാഹം തപശ്ചരിഷ്യാമി’ (ആ ഞാൻ തപസ്സു ചെയ്യും) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദിതി ശാപംകൊണ്ടോ യുദ്ധംകൊണ്ടോ അല്ല, തപസ്സുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പ്രതികാരം ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്നും അത് സ്വയം ചെയ്യുമെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഈശ്വരം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം: താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു ചെയ്യാൻ സമർഥനായവൻ. അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ മരീചിപുത്രൻ കശ്യപൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ ആ ദിതിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു.

കശ്യപൻ പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ, നിനക്കു മംഗളം. തപോധനേ, ശുദ്ധിയോടെയിരിക്കുക; യുദ്ധത്തിൽ ശക്രനെ കൊല്ലുന്ന പുത്രനെ നീ പ്രസവിക്കും. മുഴുവൻ ആയിരം വർഷം നീ ശുദ്ധിയോടെയിരുന്നാൽ, എന്നിൽനിന്ന് ത്രിലോകങ്ങളെയും ജയിക്കുന്ന ഒരു പുത്രനെ നീ പ്രസവിക്കും.’ ഇവിടെ വരം ഉപാധിയോടുകൂടിയതാണ്: ശുദ്ധിതന്നെയാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ഈ ഉപാധിയാണ് സർഗാന്ത്യത്തിൽ കഥയുടെ ഗതി മാറ്റുന്നത്; വരംകൊണ്ടു നൽകപ്പെട്ടത് ഒരു ദിവസത്തെ ശുദ്ധിഭംഗംകൊണ്ടുതന്നെ നശിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ കശ്യപൻ കൈകൊണ്ട് അവളെ തലോടി; പിന്നീട് അവളെ സ്പർശിച്ച് ‘സ്വസ്തി’ (നന്മ വരട്ടെ) എന്നു പറഞ്ഞ് സ്വയം തപസ്സിനു പോയി. ഈ തലോടലും സ്പർശനവും ഗർഭാധാനത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; കവി അതു വിസ്തരിക്കാതെ ചുരുക്കി മാത്രം പറയുന്നു. ‘സ്വസ്തി’ എന്ന ആശീർവചനമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനവാക്ക്; പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഈ കഥയിൽനിന്നു പുറത്തുപോകുന്നു, വീണ്ടും വരുന്നില്ല.

നരശ്രേഷ്ഠാ, അദ്ദേഹം പോയപ്പോൾ ദിതി അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ കുശപ്ലവം എന്ന തപോവനത്തിലെത്തി അതികഠിനമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു. അവൾ തപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രൻ സ്വയംതന്നെ ഉത്തമമായ ഗുണസമ്പത്തോടെ അവളെ പരിചരിച്ചു. ഇവിടെ വിരോധാഭാസം വ്യക്തമാണ്: ആരെ കൊല്ലാനാണോ തപസ്സു ചെയ്യുന്നത്, അവൻതന്നെ ആ തപസ്വിനിയെ സേവിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രനാകട്ടെ ദിതിയുടെ സഹോദരിയായ അദിതിയുടെ പുത്രനാണ്; അതിനാൽ ലൗകികദൃഷ്ടിയിൽ അവൻ അവളുടെ സഹോദരീപുത്രൻതന്നെ.

സഹസ്രാക്ഷൻ അവൾക്ക് അഗ്നി, ദർഭ, വിറക്, ജലം, ഫലം, കിഴങ്ങ്, മറ്റെന്തെല്ലാം ആവശ്യപ്പെട്ടുവോ അതെല്ലാം എത്തിച്ചുകൊടുത്തു. ശരീരം തിരുമ്മിയും ക്ഷീണം അകറ്റിയും ശക്രൻ എല്ലാ സമയത്തും ദിതിയെ പരിചരിച്ചു. ഈ സേവ വിനയത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, ജാഗ്രതയുടെയും സൂചനയാണ്: അവൾ എപ്പോൾ പിഴവു വരുത്തുമെന്ന് അവൻ കാത്തിരിക്കുന്നു. എങ്കിലും കവി അവന്റെ സേവയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; ‘പരയാ ഗുണസമ്പദാ’ (ഉത്തമമായ ഗുണസമ്പത്തോടെ) എന്ന് അദ്ദേഹംതന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

രഘുനന്ദനാ, പത്തു കുറഞ്ഞ ആയിരം വർഷം തികഞ്ഞപ്പോൾ, അതായത് ആയിരം വർഷത്തിൽ പത്തു വർഷം ബാക്കിയുള്ളപ്പോൾ, ദിതി അത്യന്തം സന്തോഷിച്ച് സഹസ്രാക്ഷനോടു പറഞ്ഞു: ‘വീര്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, തപസ്സു ചെയ്യുന്ന എനിക്ക് ഇനി പത്തു വർഷം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ. നിനക്കു മംഗളം. അതിനുശേഷം നീ നിന്റെ സഹോദരനെ കാണും.’ ഇവിടെ ‘ഭ്രാതരം’ (സഹോദരനെ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ്: ജനിക്കാനിരിക്കുന്ന ആ പുത്രനെ ദിതി സ്വയംതന്നെ ഇന്ദ്രന്റെ സഹോദരനായിട്ടാണ് പരിചയപ്പെടുത്തുന്നത്, ശത്രുവായിട്ടല്ല.

‘മകനേ, നിനക്കുവേണ്ടി ഞാൻ യാചിച്ച പുത്രൻ വിജയോത്സുകനായിരിക്കും; ഞാൻ അവനെ ശാന്തനാക്കും, നിന്നോടു സൗഹാർദപൂർണമായ സാഹോദര്യം സ്ഥാപിക്കും. പിന്നീട്, മകനേ, ഉത്കണ്ഠയില്ലാതെ നീ അവനോടൊപ്പം ത്രൈലോക്യവിജയം അനുഭവിക്കും. സുരശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ യാചിച്ചപ്പോൾ മഹാത്മാവായ നിന്റെ പിതാവ് ആയിരം വർഷത്തിനൊടുവിൽ ഒരു പുത്രനെ നൽകാമെന്ന് എനിക്കു വരം തന്നു.’ ഇവിടെ ദിതിയുടെ വൈരം മൃദുവായിത്തീരുന്നു; അവൾ ഇന്ദ്രനെ ‘മകനേ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു, സ്വയംതന്നെ അവനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അത് വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം സവിശേഷതയാണ്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദിതി, സൂര്യൻ ആകാശമധ്യത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, അവിടെത്തന്നെ ഉറക്കത്തിന് അടിപ്പെട്ടു; ആ ദേവി കാലുകൾ തലയുടെ സ്ഥാനത്തുവച്ച് ഉറങ്ങി. തലയിരിക്കേണ്ടിടത്ത് കാലുകളും കാലിരിക്കേണ്ടിടത്ത് മുടിയും: ഇതുതന്നെയാണ് കശ്യപൻ വിലക്കിയിരുന്ന ശുദ്ധിഭംഗത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ‘നിദ്രയാ അപഹൃതാ’ (ഉറക്കത്താൽ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട്, ഇത് മനഃപൂർവമായ പിഴവല്ല, ദൈവംതന്നെ നയിച്ചതാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അശുദ്ധയായി, കാലിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മുടിയും തലയുടെ സ്ഥാനത്ത് കാലുമായി കിടക്കുന്ന അവളെ കണ്ട് ശക്രൻ ചിരിക്കുകയും സന്തോഷിക്കുകയും ചെയ്തു. ആയിരം വർഷം കാത്തിരുന്ന അവന് ആ പഴുതുതന്നെ കിട്ടി; അവന്റെ ചിരി ആ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പിന്റെ ഫലമാണ്. ‘ജഹാസ ച മുമോദ ച’ (ചിരിച്ചു, സന്തോഷിച്ചു) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകൾ: ആദ്യത്തേത് ബാഹ്യം, രണ്ടാമത്തേത് ആന്തരം; അവയിലൂടെ കവി അവന്റെ മനസ്സിന്റെ ഇരട്ടഭാവം കാണിക്കുന്നു.

പുരന്ദരൻ അവളുടെ ശരീരരന്ധ്രത്തിലൂടെ ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചു; പരമമായ ആത്മസംയമമുള്ള അവൻ, രാമാ, ഗർഭത്തെ ഏഴായി മുറിച്ചു. ‘പരമാത്മവാൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട്, ഇന്ദ്രൻ ഇതു ചെയ്തത് ഭയംകൊണ്ടല്ല, ആത്മസംയമത്തോടെയാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: കർത്തവ്യമെന്നു കരുതുന്നത് അവൻ നിർവികാരനായി ചെയ്യുന്നു. ‘ഏഴായി’ എന്ന സംഖ്യ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിത്താണ്; ഈ ഏഴു ഖണ്ഡങ്ങൾതന്നെയാണ് മരുദ്ഗണങ്ങളായിത്തീരുന്നത്.

നൂറു മുട്ടുകളുള്ള വജ്രംകൊണ്ട് പിളർക്കപ്പെടുമ്പോൾ ആ ഗർഭം ഉറക്കെ കരഞ്ഞു; രാമാ, ആ ശബ്ദംകൊണ്ട് ദിതി ഉണർന്നു. ‘കരയരുതേ, കരയരുതേ’ (മാ രുദഃ) എന്ന് ശക്രൻ ഗർഭത്തോടു പറഞ്ഞു; എങ്കിലും മഹാതേജസ്വിയായ വാസവൻ കരയുന്ന അതിനെയും പിളർന്നു. ഇവിടെ കരുണയും ക്രൂരതയും ഒരുമിച്ചു കാണാം: അവൻ കരച്ചിൽ തടയുന്നു, പക്ഷേ പിളർക്കൽ നിർത്തുന്നില്ല. ഈ വാക്കുതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ‘മാ രുദഃ’ എന്നതിൽനിന്ന് ‘മരുത്’ എന്ന പേരിന്റെ നിർവചനമാകുന്നത്.

‘കൊല്ലരുത്, കൊല്ലരുത്’ എന്നു ദിതി പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ അമ്മയുടെ വാക്കിനോടുള്ള ബഹുമാനംകൊണ്ടുമാത്രം ശക്രൻ അവളുടെ ഉദരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വജ്രംകൊണ്ട് ഗർഭം പിളർക്കുന്നവൻതന്നെ അമ്മയുടെ വാക്കുകൊണ്ട് പിന്തിരിയുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ പിന്മാറ്റം ശക്തിയില്ലായ്മകൊണ്ടല്ല, ഗുരുജനങ്ങളുടെ വാക്കിനോടുള്ള ബഹുമാനംകൊണ്ടുതന്നെയാണ്.

പിന്നീട് വജ്രവുമായി ശക്രൻ കൈകൂപ്പി ദിതിയോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവീ, അങ്ങ് അശുദ്ധയായി, കാലിന്റെ സ്ഥാനത്തു മുടിയുമായി ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു. ആ പഴുതു കിട്ടിയപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ ശക്രനെ കൊല്ലാനിരുന്ന അവനെ ഞാൻ ഏഴായി പിളർന്നു. ദേവീ, അതിന് അങ്ങ് എന്നോടു ക്ഷമിക്കേണമേ.’ കൈയിൽ വജ്രം, കൂപ്പിയ കൈകൾ: ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനചിത്രം. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അപരാധം ഏറ്റുപറച്ചിലോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ ഏഴു ഖണ്ഡങ്ങളെ മരുദ്ഗണങ്ങളായി ദേവലോകത്തു സ്ഥാപിക്കാൻ ദിതി ഇന്ദ്രനോട് അപേക്ഷിക്കും; അതിനുശേഷം വിശാലാനഗരിയുടെ കഥ ആരംഭിക്കും.

In the last sarga Viśvāmitra described the churning of the ocean and ended the tale with Indra ruling the three worlds. This sarga shows the other side of that same story: the grief of Diti, mother of the daityas. With her sons killed, she was overcome with sorrow and went to her husband Kaśyapa, son of Marīci, and said: "My lord, your own mighty sons have robbed me of mine. So I want a son who can kill Śakra, a son won by long austerity." Notice that Kaśyapa is the father of both sides, so this is not a quarrel with strangers but with half-brothers.

Diti went on: "I will practise the austerity myself; you need only give me the child. Grant me a mighty son who will be the slayer of Śakra." By saying she would do the austerity herself, Diti shows she seeks redress not by curse or by war but by austerity alone, and by her own effort. By "mighty" she means one able to do whatever he wishes. Hearing her, the splendid Kaśyapa, son of Marīci, answered the grieving Diti.

Kaśyapa said: "So be it, and bless you. Keep yourself pure, lady rich in austerity, and you will bear a son who will kill Śakra in battle. If you remain pure for a full thousand years, you will bear from me a son able to destroy the three worlds." The boon comes with a condition, and purity is its root. That condition turns the course of the story at the end of the sarga: what the boon gave is lost through a single lapse of purity.

So saying, the splendid Kaśyapa stroked her with his hand, touched her, wished her well and went away to his own austerities. The stroking and touching signify the conceiving of the child, which the poet tells briefly, without detail. His blessing is his last word; he then leaves the story and does not come back.

When he had gone, best of men, Diti was overjoyed. She went to the forest of penance called Kuśaplava and performed an austerity of terrible severity. While she practised it, thousand-eyed Indra himself waited on her with the finest service. The paradox is plain: the very one for whose death the austerity was being done served the ascetic. Indra was the son of Aditi, Diti's sister, so by ordinary reckoning he was her nephew.

The thousand-eyed god brought her fire, kuśa grass, firewood, water, fruit and roots, and whatever else she wanted. Massaging her limbs and relieving her weariness, Śakra attended on Diti at every hour. This service shows not only courtesy but watchfulness: he was waiting for the moment she would slip. Yet the poet does not condemn his service; he himself called it the finest.

When the thousand years were complete but for ten, Diti, greatly pleased, said to the thousand-eyed god: "Bravest of the brave, only ten years of my austerity remain. Bless you; after that you will see your brother." "Your brother" is an important word: Diti herself introduces the son to be born as Indra's brother, not his enemy.

"My child, the son I asked for on your account will be eager for conquest, but I will calm him and bring about brotherly love between you. Then, my son, free of all anxiety, you will enjoy the conquest of the three worlds together with him. For at my asking, best of gods, your great father granted me the boon of a son at the end of a thousand years." Here Diti's hostility softens; she calls Indra "my son" and comforts him herself.

Having said this, Diti fell asleep right there, just as the sun reached the middle of the sky. Sleep carried the goddess off, and she lay with her feet where her head should have been. Feet at the head and hair at the feet: this was the breach of purity that Kaśyapa had forbidden. "Sleep carried her off" suggests that this was no deliberate carelessness but something brought on by fate.

When Śakra saw her unclean, her hair fallen at her feet and her feet where her head should be, he laughed and rejoiced. After waiting a thousand years he had found exactly the opening he wanted, and his laughter was the fruit of that long wait. Laughed and rejoiced are two actions, one outward and one inward, and through them the poet shows both sides of his mind.

Indra, sacker of cities, entered the opening of her body and, master of himself, cut the embryo into seven, Rāma. "Master of himself" suggests that Indra did this not out of fear but with self-command, doing unmoved what he thought had to be done. The number seven is the seed of the next sarga, for these seven pieces will become the hosts of the Maruts.

Split by the hundred-jointed thunderbolt, the embryo cried out loudly, and at that Diti woke. "Do not cry! Do not cry!" Śakra said to it, yet for all its crying the splendid Vāsava went on cutting it. Pity and cruelty are seen together here: he tries to stop its weeping, but not his cutting. These very words, "do not cry", will in the next sarga explain the name of the Maruts.

"It must not be killed! It must not be killed!" was all Diti could say, and out of respect for his mother's word Śakra came out of her womb. Notice that the one who cuts the embryo with a thunderbolt turns back at a mother's word; his stopping came not from lack of power but from respect for the word of an elder.

Then Śakra, thunderbolt in hand, folded his palms and said to Diti: "Goddess, you lay asleep unclean, with your hair about your feet. Finding that opening, I split into seven the one who was to kill Śakra in battle. Goddess, you must forgive me for it." The thunderbolt in his hand and his palms folded together make the final picture of the sarga. So it ends with a confession of wrong; in the next sarga Diti will ask Indra to give those seven pieces a place in heaven as the hosts of the Maruts, and then the story of the city of Viśālā will begin.