मुनेः तत् अक्लीबं वचनं श्रुत्वा नरवरात्मजः राघवः प्राञ्जलिः भूत्वा दृढव्रतः प्रत्युवाच। पूर्वसर्गे विश्वामित्रः स्त्रीवधस्य धर्मं दृष्टान्तैः साधितवान्; अत्र रामः तं धर्मं स्वीकरोति। तस्य उत्तरं त्रिभिः हेतुभिः निबद्धम्। प्रथमं — पितुः वचननिर्देशात् पितुः वचनगौरवात् च कौशिकस्य वचनम् अविशङ्कया कर्तव्यम्। द्वितीयं — अयोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना पित्रा दशरथेन अहम् अनुशिष्टः, तस्य वचः न अवज्ञेयम्। तृतीयं — ब्रह्मवादिनः शासनात् तत् पितुः वचः च श्रुत्वा अहं ताटकावधम् उत्तमं करिष्यामि, अत्र संदेहः नास्ति। गोब्राह्मणहितार्थाय अस्य देशस्य हिताय च अप्रमेयस्य तव वचनं कर्तुम् उद्यतः अस्मि। एवं रामः न स्वेच्छया, न च क्रोधेन प्रवर्तते, अपि तु पितुराज्ञया गुरुवचसा लोकहितेन च। एतेन कविः सूचयति यत् क्षत्रियस्य शस्त्रं स्वतन्त्रं न, अपि तु धर्मेण नियन्त्रितम्। ‘अक्लीबम्’ इति पदम् अपि द्रष्टव्यम् — मुनेः वचनं पुंस्त्वं जागरयति, न तु केवलम् आज्ञापयति। ‘दृढव्रतः’ इति विशेषणेन च रामस्य निश्चयः सूचितः; प्राञ्जलित्वेन विनयः, दृढव्रतत्वेन च बलम् — उभयं युगपत् वर्तते। अत्र रामः न पृच्छति, न च विवदते; पूर्वं तु सः शङ्कितवान् आसीत्। शङ्का समाहिता चेत् आज्ञा विलम्बं न सहते — एषा शिष्यस्य रीतिः।

एवम् उक्त्वा अरिंदमः रामः धनुर्मध्ये मुष्टिं बद्ध्वा तीव्रं ज्याघोषम् अकरोत्, दिशः शब्देन नादयन्। तेन शब्देन ताटकावनवासिनः सर्वे वित्रस्ताः; ताटका अपि तेन शब्देन प्रथमं मोहिता, ततः सुसंक्रुद्धा अभवत्। तं शब्दम् अभिनिध्याय क्रोधमूर्च्छिता सा राक्षसी, यतः शब्दः विनिःसृतः, तत्र एव क्रुद्धा अभ्यद्रवत्। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः शत्रुं छलेन न अभियाति, अपि तु ज्याघोषेण तम् आह्वयति। एषः क्षत्रियस्य आचारः — युद्धं प्रथमं सूचयित्वा एव आरभ्यते। अपि च शब्दः एव अत्र प्रथमं शस्त्रम्; अग्रे सः एव शब्दः शब्दवेधित्वेन वधसाधनं भविष्यति। ताटकायाः च प्रतिक्रिया स्वभावं प्रकटयति — भयं तु वनवासिनां जातम्, अस्याः तु क्रोधः एव; या शब्दमात्रेण क्रुध्यति, सा शान्तिं न अर्हति।

क्रुद्धां विकृतां विकृताननां प्रमाणेन अतिवृद्धां तां दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणम् अभाषत — ‘पश्य अस्याः यक्षिण्याः भैरवं दारुणं वपुः; अस्याः दर्शनात् एव भीरूणां हृदयानि भिद्येरन्। एतां दुराधर्षां मायाबलसमन्वितां पश्य; अद्य एनां हृतकर्णाग्रनासिकां कृत्वा विनिवृत्तां करोमि। स्त्रीस्वभावेन रक्षितां हन्तुं न उत्सहे; अस्याः वीर्यं गतिं च हन्यामि — इति मे मतिः।’ मुनिना धर्मः उक्तः, तथापि घृणा अद्यापि रामं बाधते; अतः सः मध्यमं मार्गम् इच्छति — अङ्गच्छेदेन विरूपां कृत्वा निवर्तयितुम्। एतत् आर्यस्य हृदयम् — यत्र वधः शक्यः, तत्र अपि न्यूनतमः दण्डः प्रथमम् आश्रीयते। किन्तु अयं मध्यमः मार्गः न सिध्यति; एतेन कविः दर्शयति यत् दयया शमितुं न शक्यः दोषः अन्ते वधम् एव अपेक्षते। द्रष्टव्यं च यत् रामः लक्ष्मणं प्रति वदति, न मुनिं प्रति — गुरोः आज्ञां न प्रतिवदति, स्वां तु मतिं भ्रातरि निवेदयति।

एवं ब्रुवाणे रामे ताटका क्रोधमूर्च्छिता बाहुम् उद्यम्य गर्जन्ती रामम् एव अभ्यधावत। तदा ब्रह्मर्षिः विश्वामित्रः हुंकारेण ताम् अभिभर्त्स्य ‘राघवयोः स्वस्ति अस्तु, जयः च अस्तु’ इति अभ्यभाषत। सा तु उभौ राघवौ प्रति घोरं रजः उद्धुन्वाना महता रजोमेघेन मुहूर्तं तौ व्यमोहयत्। मुनेः आशीर्वादः अत्र शस्त्रतुल्यः — यत्र धर्मः, तत्र तपसः बलम् अपि सहायं भवति। ताटकायाः प्रथमम् आयुधं तु रजः एव — दृष्टिं हृत्वा सा युध्यते; एषा एव राक्षसानां रीतिः, ये प्रकाशे न, अपि तु मोहे एव जयम् इच्छन्ति। ‘राघवयोः’ इति द्विवचनेन मुनिः उभयोः भ्रात्रोः कल्याणम् इच्छति; लक्ष्मणः अपि अत्र योद्धा एव, न केवलं दर्शकः।

ततः मायां समास्थाय सा सुमहता शिलावर्षेण राघवौ अवाकिरत्; ततः रामः चुक्रोध। सः शरवर्षेण तस्याः महत् शिलावर्षं प्रतिवार्य, उपधावन्त्याः तस्याः करौ पत्रिभिः चिच्छेद। ततः छिन्नभुजां श्रान्तां समीपे परिगर्जन्तीं तां सौमित्रिः क्रोधात् हृतकर्णाग्रनासिकाम् अकरोत्। शिलावर्षस्य प्रतीकारः शरवर्षेण एव कृतः — मायायाः उत्तरं कौशलम्। भ्रातरौ च क्रमेण प्रहरतः — रामः बाहू छिनत्ति, लक्ष्मणः कर्णनासिके; यत् रामः पूर्वम् उक्तवान्, तत् एव लक्ष्मणः साधयति। तथापि सा न विरमति, न च निवर्तते। अत्र च द्रष्टव्यम् — रामः तस्याः करौ एव छिनत्ति, यौ शिलाः क्षिपतः; प्रहारः अपि प्रयोजनानुसारी, न तु क्रोधानुसारी। लक्ष्मणस्य तु क्रोधः स्पष्टम् उक्तः, रामस्य न — अनेन भ्रात्रोः प्रकृतिभेदः सूच्यते।

सा कामरूपधरा अनेकशः रूपाणि कृत्वा स्वमायया तौ मोहयन्ती अन्तर्धानं गता। अश्मवर्षं विमुञ्चन्ती भैरवं सा विचचार; ततः तौ उभौ समन्ततः अश्मवर्षेण कीर्यमाणौ आस्ताम्। छिन्नाङ्गा अपि सा न शान्ता, प्रत्युत अदृश्या भूत्वा अधिकं बाधते। अतः ज्ञायते यत् अस्याः दौष्ट्यं शरीरे न, अपि तु स्वभावे एव निहितम्; एतेन रामस्य पूर्वा मृदुमतिः स्वयम् एव निराकृता भवति। अर्धदण्डः दुष्टं न निवर्तयति, अपि तु गूढतरम् एव करोति।

तत् दृष्ट्वा श्रीमान् गाधिसुतः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे राम, ते घृणया अलम्; एषा पापा दुष्टचारिणी यज्ञविघ्नकरी यक्षी मायया पुनः वर्धेत, तस्मात् पूर्वम् एव एषा वध्यताम्। संध्या प्रवर्तते; संध्याकाले हि रक्षांसि दुर्धर्षाणि भवन्ति।’ मुनिः त्रीन् हेतून् उपन्यस्यति — अस्याः पापाचारः, अस्याः यज्ञविघ्नकर्तृत्वम्, आगामिनी च संध्या। अन्तिमः हेतुः कालविषयः — धर्म्ये अपि युद्धे अवसरः न उपेक्षणीयः। एवं मुनिः रामस्य दयां न निन्दति, अपि तु तस्याः स्थानं न इदम् इति दर्शयति। ‘अलं ते घृणया’ इति वाक्यं पूर्वसर्गस्य ‘घृणा न कार्या’ इत्यस्य प्रतिध्वनिः; तत्र सिद्धान्तः उक्तः, अत्र तु सः एव क्रियाकाले पुनः स्मारितः।

इति उक्तः सः अश्मवृष्ट्या अभिवर्षिणीं तां यक्षीं शब्दवेधित्वं दर्शयन् सायकैः रुरोध। बाणजालेन रुद्धा अपि मायाबलसमन्विता सा विनदन्ती काकुत्स्थं लक्ष्मणं च अभिदुद्राव। वेगेन आपतन्तीम् अशनिम् इव विक्रान्तां तां रामः शरेण उरसि विव्याध; सा पपात ममार च। अदृश्यं शत्रुं शब्देन एव विद्ध्वा रामः शिक्षायाः फलं दर्शयति। वधः च तस्मिन् एव क्षणे कृतः यदा सा स्वयम् आपतति — न पलायमाना हता, न च प्रसुप्ता। अनेन स्त्रीवधस्य यः दोषः आशङ्कितः आसीत्, सः अपि परिहृतः; धर्मरक्षा एव अत्र हेतुः, न वैरम्। एकेन एव बाणेन उरसि विद्धा सा पतति; वधे अपि निष्ठुरता नास्ति — कर्म क्रूरम्, कर्ता तु न क्रूरः।

भीमसंकाशां तां हतां दृष्ट्वा सुरपतिः देवाः च ‘साधु साधु’ इति काकुत्स्थम् अभिपूजयन्। परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरन्दरः संहृष्टाः च सर्वे सुराः विश्वामित्रम् अब्रुवन् — ‘हे कौशिक मुने, ते भद्रम्; अनेन कर्मणा सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाः तोषिताः। अतः राघवे स्नेहं दर्शय। प्रजापतेः कृशाश्वस्य सत्यपराक्रमान् तपोबलभृतः पुत्रान् राघवाय निवेदय। एषः ते पात्रभूतः, तव अनुगमने रतः च; अनेन राजसूनुना सुराणां सुमहत् कर्म कर्तव्यम्।’ देवानां वचनेन द्वे वस्तुनी सिध्यतः। एकं — यः वधः रामेण शङ्कितः आसीत्, सः देवैः एव अनुमोदितः; अतः धर्मनिर्णयः बाह्येन प्रमाणेन अपि स्थिरीकृतः। द्वितीयं — अस्त्रदानस्य बीजम् अत्र निहितम्; न याचितानि अस्त्राणि, अपि तु कर्मणा पात्रत्वं दर्शयित्वा लब्धानि। कृशाश्वपुत्राः हि अस्त्रदेवताः, तपोबलेन धृताः; ते तस्मै एव देयाः यः तान् धर्मे योजयितुं शक्नोति। ‘सुराणां सुमहत् कर्म’ इति पदेन च रावणवधः दूरात् सूचितः — अयं ताटकावधः तस्य महतः कार्यस्य प्रथमं सोपानम् एव। देवाः च स्वयं न याचन्ते रामम्, अपि तु गुरुं प्रार्थयन्ते — शिष्यस्य लाभः गुरुद्वारा एव आगच्छति इति मर्यादा अत्र रक्षिता।

एवम् उक्त्वा हृष्टाः सर्वे सुराः विश्वामित्रं पूजयन्तः विहायसं जग्मुः; ततः संध्या प्रववृते। ततः ताटकावधतोषितः प्रीतः मुनिवरः रामस्य मूर्ध्नि उपाघ्राय इदम् अब्रवीत् — ‘हे शुभदर्शन राम, अद्य रजनीम् इह वसाम; श्वः प्रभाते मम आश्रमपदं गमिष्यामः।’ विश्वामित्रवचः श्रुत्वा हृष्टः दशरथात्मजः तत्र ताटकावने सुखं रजनीम् उवास। तत् वनं तस्मिन् एव अहनि मुक्तशापं रमणीयं च भूत्वा चैत्ररथं वनम् इव विबभ्राज। एवं यक्षसुतां निहत्य सुरसिद्धसंघैः प्रशस्यमानः रामः मुनिना सह तत्र उवास, प्रभातवेलां प्रतिबोध्यमानः। मूर्ध्न्यवघ्राणं पितुः इव स्नेहस्य चिह्नम् — शिष्यः अद्य पुत्रस्थाने स्थितः। वनस्य च शापमोक्षः वधस्य फलं दर्शयति — यत्र दुष्टा हता, तत्र भूमिः एव प्रसीदति। एतेन पूर्वसर्गयोः आरब्धः धर्मविचारः समाप्तिं गच्छति — रक्षकस्य क्रूरम् अपि कर्म लोकं शोभयति। चतुर्विंशे सर्गे वनं घोरं निर्जनं वर्णितम् आसीत्; अत्र तत् एव वनं चैत्ररथोपमं जातम् — एकेन कर्मणा देशस्य रूपम् एव परिवर्तितम्। रामः च न गर्वेण उल्लसति, न च विजयम् उद्घोषयति; सः केवलं शान्तः शेते, प्रभातम् अपेक्षमाणः। अन्तिमः श्लोकः वृत्तान्तरेण निबद्धः, यथा सर्गान्ते प्रायः दृश्यते।

ముని పలికిన ఆ పౌరుషపూరితమైన మాటలు విని నరశ్రేష్ఠుని కుమారుడైన రాఘవుడు చేతులు జోడించి, దృఢవ్రతుడై ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు. మునుపటి సర్గలో విశ్వామిత్రుడు స్త్రీవధలోని ధర్మాన్ని దృష్టాంతాలతో నిరూపించాడు; ఇక్కడ రాముడు ఆ ధర్మాన్ని స్వీకరిస్తున్నాడు. అతని జవాబు మూడు కారణాలతో కూర్చబడింది. మొదటిది — తండ్రి మాట నిర్దేశం వల్లను, తండ్రి మాట పట్ల గౌరవం వల్లను కౌశికుని మాటను సందేహం లేకుండా పాటించాలి. రెండవది — అయోధ్యలో గురువుల మధ్య మహాత్ముడైన తండ్రి దశరథుడు నాకు ఉపదేశించాడు, ఆయన మాటను తిరస్కరించకూడదు. మూడవది — బ్రహ్మవాది అయిన మీ శాసనం వల్ల, తండ్రి మాట విన్నందువల్ల నేను ఉత్తమమైన తాటకావధను చేస్తాను, ఇందులో సందేహం లేదు. గోవుల, బ్రాహ్మణుల హితం కోసం, ఈ దేశపు హితం కోసం అప్రమేయులైన మీ మాటను నెరవేర్చడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను. ఈ విధంగా రాముడు తన ఇచ్ఛతో గానీ, కోపంతో గానీ కాక, తండ్రి ఆజ్ఞతో, గురువు మాటతో, లోకహితంతో ప్రవర్తిస్తున్నాడు. దీనితో కవి సూచించేదేమిటంటే క్షత్రియుని శస్త్రం స్వతంత్రమైనది కాదు, ధర్మంతో నియంత్రించబడినది. ‘అక్లీబం’ (పౌరుషపూరితం) అనే మాట కూడా గమనించదగినది — ముని మాట కేవలం ఆజ్ఞాపించడమే కాదు, పౌరుషాన్ని మేల్కొలుపుతుంది. ‘దృఢవ్రతః’ అనే విశేషణంతో రాముని నిశ్చయం సూచించబడింది; చేతులు జోడించడంలో వినయం, దృఢవ్రతంలో బలం — రెండూ ఏకకాలంలో ఉన్నాయి. ఇక్కడ రాముడు ప్రశ్నించడం లేదు, వాదించడం లేదు; ఇంతకు ముందు మాత్రం అతడు సందేహించాడు. సందేహం తీరితే ఆజ్ఞ ఆలస్యాన్ని సహించదు — ఇదే శిష్యుని పద్ధతి.

ఇలా చెప్పి శత్రుసంహారకుడైన రాముడు విల్లు మధ్యభాగాన్ని పిడికిటితో పట్టుకొని, దిక్కులను శబ్దంతో మారుమ్రోగిస్తూ తీవ్రమైన అల్లెత్రాటి ఘోష చేశాడు. ఆ శబ్దానికి తాటకావనంలో నివసించేవారందరూ భయపడిపోయారు; తాటక కూడా ఆ శబ్దానికి మొదట దిగ్భ్రాంతి చెంది, తరువాత మిక్కిలి కోపించింది. ఆ శబ్దాన్ని గురించి ఆలోచించి క్రోధంతో మూర్ఛితురాలైన ఆ రాక్షసి శబ్దం ఎక్కడినుండి వచ్చిందో అక్కడికే కోపంతో పరుగెత్తింది. ఇక్కడ గమనించాలి — రాముడు శత్రువును మోసంతో ఎదుర్కోడు, అల్లెత్రాటి ఘోషతో పిలుస్తాడు. ఇదే క్షత్రియుని ఆచారం — యుద్ధాన్ని ముందు తెలియజేసి మాత్రమే ప్రారంభించడం. అంతేకాక ఇక్కడ శబ్దమే మొదటి శస్త్రం; ముందు అదే శబ్దం శబ్దవేధిత్వం ద్వారా వధకు సాధనమవుతుంది. తాటక ప్రతిచర్య ఆమె స్వభావాన్ని బయటపెడుతుంది — వనవాసులకు భయం కలిగింది, ఆమెకు మాత్రం కోపమే; కేవలం శబ్దానికే కోపించేది శాంతికి అర్హురాలు కాదు.

కోపించిన, వికృతమైన, వికారమైన ముఖం గల, ప్రమాణంలో అతి పెద్దదైన ఆమెను చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘ఈ యక్షిణి యొక్క భయంకరమైన, దారుణమైన శరీరాన్ని చూడు; ఈమెను చూడగానే భీరువుల హృదయాలు బద్దలవుతాయి. ఎదిరింపరాని, మాయాబలంతో కూడిన ఈమెను చూడు; ఈరోజు ఈమె చెవుల కొనలనూ ముక్కునూ కోసి వెనుదిరిగేలా చేస్తాను. స్త్రీస్వభావం వల్ల రక్షించబడుతున్న ఈమెను చంపడానికి నాకు మనసు రావడం లేదు; ఈమె వీర్యాన్నీ, గమనాన్నీ హరిస్తాను — ఇదే నా ఆలోచన.’ ముని ధర్మాన్ని చెప్పినా, జుగుప్స ఇంకా రాముని బాధిస్తోంది; కాబట్టి అతడు మధ్యమ మార్గాన్ని కోరుకుంటున్నాడు — అవయవాలను ఛేదించి వికృతురాలిని చేసి వెనక్కి మళ్ళించాలని. ఇదే ఆర్యుని హృదయం — వధ సాధ్యమైన చోట కూడా ముందు అతి తక్కువ దండననే ఆశ్రయిస్తాడు. కానీ ఈ మధ్యమ మార్గం ఫలించదు; దీనితో కవి చూపేదేమిటంటే దయతో శమింపజేయలేని దోషం చివరకు వధనే కోరుతుంది. గమనించవలసినది ఏమిటంటే రాముడు లక్ష్మణునితో చెబుతున్నాడు, మునితో కాదు — గురువు ఆజ్ఞకు ఎదురు చెప్పడు, తన ఆలోచనను మాత్రం సోదరునికి తెలియజేస్తాడు.

రాముడు ఇలా పలుకుతుండగా క్రోధమూర్ఛితురాలైన తాటక చేయి ఎత్తి గర్జిస్తూ రాముని మీదకే పరుగెత్తింది. అప్పుడు బ్రహ్మర్షి విశ్వామిత్రుడు హుంకారంతో ఆమెను బెదిరించి ‘రాఘవులిద్దరికీ శుభం కలుగుగాక, జయం కలుగుగాక’ అని పలికాడు. ఆమె మాత్రం ఇద్దరు రాఘవుల మీదకు ఘోరమైన ధూళిని ఎగరగొడుతూ, ఆ గొప్ప ధూళిమేఘంతో క్షణకాలం వారిని దిగ్భ్రమపరచింది. ఇక్కడ ముని ఆశీర్వాదం శస్త్రంతో సమానం — ధర్మం ఉన్న చోట తపోబలం కూడా తోడవుతుంది. తాటక మొదటి ఆయుధం ధూళియే — చూపును హరించి ఆమె యుద్ధం చేస్తుంది; ఇదే రాక్షసుల పద్ధతి, వారు వెలుగులో కాక మోహంలోనే జయాన్ని కోరుకుంటారు. ‘రాఘవయోః’ అనే ద్వివచనంతో ముని ఇద్దరు సోదరుల క్షేమాన్నీ కోరుతున్నాడు; లక్ష్మణుడు కూడా ఇక్కడ యోధుడే, కేవలం ప్రేక్షకుడు కాదు.

తరువాత మాయను ఆశ్రయించి ఆమె అతి గొప్ప రాళ్ళవర్షంతో రాఘవులను ముంచెత్తింది; అప్పుడు రాముడు కోపించాడు. అతడు బాణవర్షంతో ఆమె గొప్ప రాళ్ళవర్షాన్ని అడ్డుకొని, మీదకు పరుగెత్తి వస్తున్న ఆమె చేతులను బాణాలతో ఖండించాడు. తరువాత చేతులు తెగి, అలసిపోయి, దగ్గరలో గర్జిస్తున్న ఆమెను సౌమిత్రి కోపంతో చెవుల కొనలూ ముక్కూ కోసివేశాడు. రాళ్ళవర్షానికి ప్రతీకారం బాణవర్షంతోనే చేయబడింది — మాయకు జవాబు నైపుణ్యం. సోదరులిద్దరూ వరుసగా కొడుతున్నారు — రాముడు బాహువులను ఖండిస్తాడు, లక్ష్మణుడు చెవులనూ ముక్కునూ; రాముడు ముందు చెప్పినదానినే లక్ష్మణుడు నెరవేరుస్తాడు. అయినా ఆమె ఆగలేదు, వెనుదిరగలేదు. ఇక్కడ గమనించాలి — రాముడు రాళ్ళు విసిరే ఆమె చేతులనే ఖండిస్తాడు; దెబ్బ కూడా ప్రయోజనాన్ని అనుసరించేదే, కోపాన్ని అనుసరించేది కాదు. లక్ష్మణుని కోపం స్పష్టంగా చెప్పబడింది, రామునిది కాదు — దీనితో సోదరుల ప్రకృతిభేదం సూచించబడుతోంది.

కోరిన రూపం ధరించగల ఆమె అనేక రూపాలు ధరించి, తన మాయతో వారిని మోహపెడుతూ అదృశ్యమైంది. రాళ్ళవర్షం కురిపిస్తూ ఆమె భయంకరంగా సంచరించింది; అప్పుడు ఆ ఇద్దరూ నలువైపుల నుండి రాళ్ళవర్షంతో కప్పబడ్డారు. అవయవాలు తెగినా ఆమె శాంతించలేదు, పైగా అదృశ్యమై మరింత బాధిస్తోంది. దీనివల్ల తెలిసేదేమిటంటే ఈమె దుష్టత్వం శరీరంలో కాదు, స్వభావంలోనే దాగి ఉంది; దీనితో రాముని మునుపటి మృదువైన ఆలోచన దానంతటదే నిరాకరించబడుతుంది. సగం దండన దుష్టుని వెనుదిప్పదు, పైగా మరింత గూఢంగా చేస్తుంది.

అది చూసి శ్రీమంతుడైన గాధి కుమారుడు ఈ మాటలు అన్నాడు — ‘రామా, నీ జుగుప్స చాలు; పాపి, దుష్ట నడవడిక గలది, యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలిగించేది అయిన ఈ యక్షిణి మాయతో మళ్ళీ బలం పెంచుకోవచ్చు, కాబట్టి అంతకు ముందే ఈమెను చంపు. సంధ్య సమీపిస్తోంది; సంధ్యాకాలంలో రాక్షసులు ఎదిరింపరానివారవుతారు.’ ముని మూడు కారణాలను చూపుతున్నాడు — ఈమె పాపాచారం, ఈమె యజ్ఞవిఘ్నకర్తృత్వం, రాబోయే సంధ్య. చివరి కారణం కాలానికి సంబంధించినది — ధర్మయుద్ధంలో కూడా అవకాశాన్ని ఉపేక్షించకూడదు. ఈ విధంగా ముని రాముని దయను నిందించడు, దాని స్థానం ఇది కాదని చూపుతాడు. ‘అలం తే ఘృణయా’ (నీ జుగుప్స చాలు) అనే వాక్యం మునుపటి సర్గలోని ‘జుగుప్స పెట్టుకోకూడదు’ అనే మాటకు ప్రతిధ్వని; అక్కడ సిద్ధాంతం చెప్పబడింది, ఇక్కడ అదే కార్యసమయంలో మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది.

ఇలా చెప్పబడిన అతడు, రాళ్ళవర్షం కురిపిస్తున్న ఆ యక్షిణిని శబ్దవేధిత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తూ బాణాలతో అడ్డుకున్నాడు. బాణజాలంతో అడ్డగించబడినా మాయాబలంతో కూడిన ఆమె గట్టిగా అరుస్తూ కాకుత్స్థుని మీదకూ లక్ష్మణుని మీదకూ పరుగెత్తింది. పిడుగులా వేగంగా దూకుతూ వస్తున్న ఆ పరాక్రమశాలిని రాముడు బాణంతో వక్షస్థలంలో కొట్టాడు; ఆమె పడిపోయి మరణించింది. కంటికి కనబడని శత్రువును కేవలం శబ్దంతో గురిచూసి కొట్టి రాముడు తన శిక్షణకు ఫలాన్ని చూపుతున్నాడు. ఆమె స్వయంగా మీదకు దూకిన క్షణంలోనే వధ జరిగింది — పారిపోతుండగా చంపబడలేదు, నిద్రిస్తుండగానూ కాదు. దీనితో స్త్రీవధ వల్ల శంకించిన దోషం కూడా పరిహరించబడింది; ఇక్కడ ధర్మరక్షణయే కారణం, వైరం కాదు. ఒక్క బాణంతోనే వక్షస్థలంలో కొట్టబడి ఆమె పడిపోతుంది; వధలో కూడా క్రూరత్వం లేదు — కర్మ క్రూరమైనది, కర్త మాత్రం క్రూరుడు కాదు.

భయంకరంగా కనిపించే ఆమె చంపబడడం చూసి దేవేంద్రుడూ దేవతలూ ‘బాగుంది, బాగుంది’ అని కాకుత్స్థుని పూజించారు. ఎంతో ప్రీతి చెందిన వేయి కన్నుల పురందరుడూ, సంతోషించిన దేవతలందరూ విశ్వామిత్రునితో అన్నారు — ‘కౌశిక మునీ, నీకు శుభం; ఈ కర్మతో ఇంద్రునితో సహా మరుద్గణాలన్నీ సంతుష్టమయ్యాయి. కాబట్టి రాఘవునిపై నీ స్నేహాన్ని చూపు. ప్రజాపతి కృశాశ్వుని కుమారులను — సత్యపరాక్రమం గలవారిని, తపోబలాన్ని ధరించినవారిని — రాఘవునికి సమర్పించు. ఇతడు నీకు తగిన పాత్రుడు, నిన్ను అనుసరించడంలో ఆసక్తి గలవాడు; ఈ రాజకుమారుని ద్వారా దేవతల అతి గొప్ప కార్యం నెరవేరవలసి ఉంది.’ దేవతల మాటలతో రెండు విషయాలు సిద్ధిస్తున్నాయి. ఒకటి — రాముడు శంకించిన వధను దేవతలే ఆమోదించారు; కాబట్టి ధర్మనిర్ణయం బాహ్యమైన ప్రమాణంతో కూడా స్థిరపరచబడింది. రెండు — అస్త్రదానానికి బీజం ఇక్కడ నాటబడింది; అస్త్రాలు యాచించి పొందినవి కావు, కర్మ ద్వారా పాత్రతను చూపి పొందినవి. కృశాశ్వుని కుమారులు అస్త్రదేవతలు, తపోబలంతో ధరించబడినవారు; వారిని ధర్మంలో వినియోగించగలవానికే ఇవ్వాలి. ‘దేవతల అతి గొప్ప కార్యం’ అనే మాటతో రావణవధ దూరం నుండి సూచించబడింది — ఈ తాటకావధ ఆ గొప్ప కార్యానికి మొదటి మెట్టు మాత్రమే. దేవతలు స్వయంగా రాముని అడగరు, గురువును ప్రార్థిస్తారు — శిష్యునికి లాభం గురువు ద్వారానే వస్తుందనే మర్యాద ఇక్కడ కాపాడబడింది.

ఇలా చెప్పి సంతోషించిన దేవతలందరూ విశ్వామిత్రుని పూజిస్తూ ఆకాశమార్గాన వెళ్ళిపోయారు; అప్పుడు సంధ్య మొదలైంది. తరువాత తాటకావధతో సంతుష్టుడై ప్రీతి చెందిన మునిశ్రేష్ఠుడు రాముని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి ఇలా అన్నాడు — ‘శుభదర్శనుడవైన రామా, ఈ రాత్రి ఇక్కడే ఉందాం; రేపు ప్రభాతవేళ నా ఆశ్రమానికి వెళ్దాం.’ విశ్వామిత్రుని మాట విని సంతోషించిన దశరథకుమారుడు ఆ తాటకావనంలో ఆ రాత్రి సుఖంగా గడిపాడు. ఆ అడవి ఆ రోజే శాపవిముక్తమై, రమణీయమై, చైత్రరథ వనంలా ప్రకాశించింది. ఈ విధంగా యక్షుని కుమార్తెను సంహరించి, దేవసిద్ధసమూహాలచే ప్రశంసించబడుతున్న రాముడు మునితో కలిసి అక్కడ నివసించాడు, ప్రభాతవేళ మేల్కొలుపబడుతూ. శిరస్సును ఆఘ్రాణించడం తండ్రి ప్రేమకు చిహ్నం వంటిది — శిష్యుడు ఈరోజు పుత్రుని స్థానంలో నిలిచాడు. అడవికి శాపవిముక్తి కలగడం వధ ఫలాన్ని చూపుతుంది — దుష్టురాలు చంపబడిన చోట భూమియే ప్రసన్నమవుతుంది. దీనితో మునుపటి రెండు సర్గలలో మొదలైన ధర్మవిచారం ముగింపుకు వస్తుంది — రక్షకుని క్రూరమైన కర్మ కూడా లోకాన్ని శోభింపజేస్తుంది. ఇరవై నాలుగవ సర్గలో అడవి ఘోరంగా, నిర్జనంగా వర్ణించబడింది; ఇక్కడ అదే అడవి చైత్రరథంతో సమానమైంది — ఒక్క కర్మతో దేశపు రూపమే మారిపోయింది. రాముడు గర్వంతో ఉప్పొంగడు, విజయాన్ని చాటుకోడు; అతడు కేవలం ప్రశాంతంగా పడుకుంటాడు, ప్రభాతం కోసం ఎదురుచూస్తూ. చివరి శ్లోకం వేరే ఛందస్సులో కూర్చబడింది, సర్గ చివరలో సాధారణంగా కనిపించే విధంగా.

முனிவரின் அந்தத் தளர்ச்சியற்ற சொல்லைக் கேட்டு, மனிதருள் சிறந்தவரின் மைந்தனும் உறுதியான விரதமுடையவனுமான ராகவன் கைகூப்பி மறுமொழி கூறினான். முந்தைய சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரர் பெண்ணைக் கொல்வதன் தர்மத்தை முன்னுதாரணங்களால் நிறுவினார்; இங்கே ராமன் அந்தத் தர்மத்தை ஏற்றுக்கொள்கிறான். அவனுடைய விடை மூன்று காரணங்களால் கட்டமைந்தது. முதலாவது — தந்தையின் சொல்லாணையாலும், தந்தையின் சொல்லுக்குரிய மதிப்பாலும், கௌசிகரின் சொல்லை ஐயமின்றிச் செய்ய வேண்டும். இரண்டாவது — அயோத்தியில் குருமார்களின் நடுவே மகாத்மாவான என் தந்தை தசரதன் எனக்கு அறிவுறுத்தினார்; அவர் சொல்லை அலட்சியம் செய்யலாகாது. மூன்றாவது — பிரம்மவாதியின் ஆணையாலும், தந்தையின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டதனாலும், நான் தாடகை வதம் என்னும் உத்தமமான செயலைச் செய்வேன்; இதில் ஐயமே இல்லை. பசுக்களுக்கும் பிராமணர்களுக்கும் நன்மைக்காகவும், இந்த நாட்டின் நன்மைக்காகவும், அளவிட முடியாத பெருமையுடைய உம் சொல்லைச் செய்ய நான் ஆயத்தமாக இருக்கிறேன். இவ்வாறு ராமன் தன் விருப்பத்தாலோ கோபத்தாலோ செயல்படவில்லை; தந்தையின் ஆணை, குருவின் சொல், உலக நன்மை ஆகியவற்றாலேயே செயல்படுகிறான். இதனால் க்ஷத்திரியனின் ஆயுதம் தன்னிச்சையானதல்ல, தர்மத்தால் கட்டுப்படுத்தப்பட்டது என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். ‘அக்லீபம்’ (தளர்ச்சியற்றது) என்ற சொல்லையும் கவனிக்க வேண்டும் — முனிவரின் சொல் வெறுமனே ஆணையிடுவதில்லை, ஆண்மையை எழுப்புகிறது. ‘த்ருடவிரதன்’ (உறுதியான விரதமுடையவன்) என்ற அடைமொழியால் ராமனின் உறுதி குறிப்பிடப்படுகிறது; கைகூப்புதலில் பணிவு, உறுதியான விரதத்தில் வலிமை — இரண்டும் ஒருசேர இருக்கின்றன. இங்கே ராமன் கேள்வி கேட்பதில்லை, வாதிடுவதும் இல்லை; முன்பு அவன் ஐயம் கொண்டிருந்தான். ஐயம் தீர்ந்துவிட்டால் ஆணை தாமதத்தைப் பொறுப்பதில்லை — இதுவே சீடனின் நெறி.

இவ்வாறு கூறி, பகைவரை அடக்கும் ராமன் வில்லின் நடுவில் கைப்பிடியைப் பற்றி, திசைகளெல்லாம் ஒலிக்கும்படி கூர்மையான நாணொலியை எழுப்பினான். அந்த ஒலியால் தாடகை வனத்தில் வசித்த அனைவரும் நடுங்கினர்; தாடகையும் அந்த ஒலியால் முதலில் திகைத்தாள், பிறகு கடுஞ்சினம் கொண்டாள். அந்த ஒலியைக் கூர்ந்து கேட்டு, கோபத்தால் மயங்கிய அந்த ராட்சசி, ஒலி எங்கிருந்து எழுந்ததோ அங்கேயே சினத்துடன் பாய்ந்தோடினாள். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ராமன் பகைவனை வஞ்சகமாக அணுகவில்லை, நாணொலியால் அறைகூவி அழைக்கிறான். இதுவே க்ஷத்திரியனின் ஒழுக்கம் — போர் முதலில் அறிவிக்கப்பட்ட பிறகே தொடங்கப்படுகிறது. மேலும், இங்கே ஒலியே முதல் ஆயுதம்; பின்னால் அதே ஒலி, ஒலியைக் கொண்டு இலக்கை எய்யும் திறனால், வதத்துக்குக் கருவியாகும். தாடகையின் எதிர்வினையும் அவள் இயல்பை வெளிப்படுத்துகிறது — காட்டில் வாழ்ந்தவர்களுக்கு அச்சம் உண்டானது, இவளுக்கோ கோபம் மட்டுமே; வெறும் ஒலிக்கே சினம் கொள்பவள் அமைதிக்குத் தகுதியற்றவள்.

சினம் கொண்ட, விகாரமான, விகார முகமுடைய, உருவில் மிகப் பெரிதாக வளர்ந்த அவளைக் கண்டு ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘இந்த யக்ஷிணியின் பயங்கரமான, கொடிய உடலைப் பார்; இவளைக் கண்ட மாத்திரத்திலேயே அஞ்சுபவர்களின் இதயங்கள் பிளந்துவிடும். எதிர்க்க அரியவளும் மாயா பலம் உடையவளுமான இவளைப் பார்; இன்று இவளுடைய காதுகளின் நுனிகளையும் மூக்கையும் அறுத்துத் திரும்பி ஓடும்படி செய்கிறேன். பெண் என்ற இயல்பால் காக்கப்பட்டவளைக் கொல்ல எனக்கு மனமில்லை; இவளுடைய வீரியத்தையும் நடமாட்டத்தையும் அழித்துவிடுவேன் — இதுவே என் கருத்து.’ முனிவர் தர்மத்தைச் சொல்லிவிட்டார்; ஆயினும் அருவருப்பு இன்னும் ராமனை வருத்துகிறது; ஆகவே அவன் ஒரு நடுவழியை நாடுகிறான் — உறுப்புகளை அறுத்து விகாரமாக்கித் திருப்பி அனுப்புவது. இதுவே ஆரியனின் இதயம் — கொல்ல முடிந்த இடத்திலும் முதலில் மிகக் குறைந்த தண்டனையையே நாடுவது. ஆனால் இந்த நடுவழி பலிக்கவில்லை; இதனால், இரக்கத்தால் தணிக்க முடியாத தீமை இறுதியில் வதத்தையே வேண்டுகிறது என்று கவி காட்டுகிறார். மேலும் கவனிக்க வேண்டியது, ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் பேசுகிறான், முனிவரிடம் அல்ல — குருவின் ஆணையை அவன் மறுத்துப் பேசவில்லை, தன் கருத்தைச் சகோதரனிடம் தெரிவிக்கிறான்.

ராமன் இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டிருக்கையில், கோபத்தால் மயங்கிய தாடகை கையை உயர்த்திக் கர்ஜித்தவாறு ராமனையே நோக்கிப் பாய்ந்தாள். அப்போது பிரம்மரிஷியான விசுவாமித்திரர் ‘ஹும்’ என்ற ஒலியால் அவளை அதட்டி, ‘ராகவர் இருவருக்கும் நலமும் வெற்றியும் உண்டாகட்டும்’ என்று கூறினார். அவளோ இரு ராகவர்களையும் நோக்கிப் பயங்கரமான புழுதியை வாரி இறைத்து, பெரும் புழுதி மேகத்தால் ஒரு கணம் அவர்களைத் திகைக்கச் செய்தாள். இங்கே முனிவரின் ஆசி ஆயுதத்துக்கு நிகரானது — தர்மம் உள்ள இடத்தில் தவத்தின் வலிமையும் துணையாகிறது. தாடகையின் முதல் ஆயுதமோ புழுதியே — பார்வையைப் பறித்துவிட்டு அவள் போரிடுகிறாள்; வெளிச்சத்தில் அல்ல, மயக்கத்திலேயே வெற்றியை நாடும் ராட்சசர்களின் வழி இதுவே. ‘ராகவர் இருவருக்கும்’ என்ற இருமைச் சொல்லால் முனிவர் இரு சகோதரர்களின் நலத்தையும் விழைகிறார்; லக்ஷ்மணனும் இங்கே போர்வீரனே, வெறும் பார்வையாளன் அல்ல.

பின்னர் மாயையை மேற்கொண்டு அவள் மிகப் பெரிய கல்மழையால் ராகவர்களை மூடினாள்; அப்போது ராமன் சினம் கொண்டான். அவன் அம்புமழையால் அவளுடைய பெரிய கல்மழையைத் தடுத்து, தன்னை நோக்கி ஓடிவந்த அவளுடைய கைகளை இறகுகள் கொண்ட அம்புகளால் வெட்டினான். பிறகு கைகள் அறுபட்டுச் சோர்ந்து, அருகே கர்ஜித்துக்கொண்டிருந்த அவளுடைய காதுநுனிகளையும் மூக்கையும் சுமித்திரையின் மைந்தன் கோபத்துடன் அறுத்தான். கல்மழைக்கு எதிர்வினை அம்புமழையாலேயே செய்யப்பட்டது — மாயைக்கு விடை திறமை. சகோதரர்கள் முறைப்படி தாக்குகின்றனர் — ராமன் கைகளை வெட்டுகிறான், லக்ஷ்மணன் காதுகளையும் மூக்கையும்; ராமன் முன்பு சொன்னதையே லக்ஷ்மணன் நிறைவேற்றுகிறான். ஆயினும் அவள் ஓயவுமில்லை, திரும்பவுமில்லை. இங்கே மேலும் கவனிக்க வேண்டியது — கற்களை எறியும் கைகளை மட்டுமே ராமன் வெட்டுகிறான்; தாக்குதலும் தேவைக்கேற்பவே, கோபத்துக்கேற்ப அல்ல. லக்ஷ்மணனின் கோபம் வெளிப்படையாகச் சொல்லப்படுகிறது, ராமனுடையது அல்ல — இதனால் சகோதரர்களின் இயல்பு வேறுபாடு குறிப்பிடப்படுகிறது.

விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல அவள் பலமுறை பல உருவங்களை எடுத்து, தன் மாயையால் அவர்களை மயக்கியவாறு மறைந்துபோனாள். கல்மழையைப் பொழிந்தவாறு அவள் பயங்கரமாகத் திரிந்தாள்; அப்போது அவ்விருவரும் நாற்புறமும் கல்மழையால் மூடப்பட்டனர். உறுப்புகள் அறுபட்டும் அவள் அடங்கவில்லை; மாறாகக் கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் இருந்து மேலும் வருத்துகிறாள். இதனால், அவளுடைய தீமை உடலில் அல்ல, இயல்பிலேயே பொதிந்துள்ளது என்று அறியப்படுகிறது; இதனால் ராமனின் முந்தைய மென்மையான கருத்து தானாகவே மறுக்கப்படுகிறது. அரைகுறைத் தண்டனை தீயவனைத் திருத்துவதில்லை; அவனை மேலும் மறைவானவனாகவே ஆக்குகிறது.

அதைக் கண்டு, செல்வச் சிறப்புடைய காதியின் மைந்தர் இந்தச் சொல்லைக் கூறினார்: ‘ராமா, உன் அருவருப்பு போதும்; பாவியும் தீய நடத்தையுடையவளும் யாகங்களுக்கு இடையூறு செய்பவளுமான இந்த யக்ஷி மாயையால் மீண்டும் வளர்ந்துவிடுவாள்; அதற்கு முன்பே இவள் கொல்லப்படட்டும். அந்திவேளை நெருங்குகிறது; அந்திவேளையில் ராட்சசர்கள் வெல்ல அரியவர்கள் ஆகிறார்கள்.’ முனிவர் மூன்று காரணங்களை முன்வைக்கிறார் — அவளுடைய பாவ நடத்தை, அவள் யாகங்களுக்கு இடையூறு செய்பவள் என்பது, நெருங்கிவரும் அந்திவேளை. கடைசிக் காரணம் காலத்தைப் பற்றியது — தர்மப் போரிலும் தக்க தருணத்தைப் புறக்கணிக்கலாகாது. இவ்வாறு முனிவர் ராமனின் இரக்கத்தைப் பழிக்கவில்லை; அதற்குரிய இடம் இதுவல்ல என்று காட்டுகிறார். ‘உன் அருவருப்பு போதும்’ என்ற வாக்கியம் முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘அருவருப்புக் கொள்ளத் தேவையில்லை’ என்பதன் எதிரொலி; அங்கே கொள்கை சொல்லப்பட்டது, இங்கே செயல்படும் நேரத்தில் அதுவே மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அவன், கல்மழை பொழிந்துகொண்டிருந்த அந்த யக்ஷியை, ஒலியைக் கொண்டு இலக்கை எய்யும் தன் திறனைக் காட்டி, அம்புகளால் தடுத்து நிறுத்தினான். அம்புவலையால் தடுக்கப்பட்டும், மாயா பலம் கொண்ட அவள் கதறியவாறு காகுத்ஸ்தனையும் லக்ஷ்மணனையும் நோக்கிப் பாய்ந்தாள். இடிபோல வேகமாகப் பாய்ந்துவரும் பராக்கிரமசாலியான அவளை ராமன் அம்பால் மார்பில் துளைத்தான்; அவள் விழுந்து இறந்தாள். கண்ணுக்குப் புலப்படாத பகைவனை ஒலியைக் கொண்டே துளைத்து, ராமன் தன் பயிற்சியின் பலனைக் காட்டுகிறான். வதமும் அவளே பாய்ந்துவரும் அதே கணத்தில்தான் செய்யப்பட்டது — தப்பி ஓடும்போது கொல்லப்படவில்லை, உறங்கும்போதும் அல்ல. இதனால் பெண்ணைக் கொல்வதில் ஐயுறப்பட்ட குற்றமும் நீங்குகிறது; இங்கே காரணம் தர்மத்தைக் காப்பதே, பகையல்ல. ஒரே அம்பால் மார்பில் துளைக்கப்பட்டு அவள் விழுகிறாள்; வதத்திலும் கொடுமை இல்லை — செயல் கொடியது, செய்பவன் கொடியவன் அல்ல.

பயங்கரத் தோற்றமுடைய அவள் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, தேவர் தலைவனும் தேவர்களும் ‘நன்று, நன்று’ என்று காகுத்ஸ்தனைப் போற்றினர். மிக மகிழ்ந்த ஆயிரங்கண்ணனான புரந்தரனும், களிப்புற்ற தேவர்கள் அனைவரும் விசுவாமித்திரரிடம் கூறினர்: ‘கௌசிக முனிவரே, உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; இந்தச் செயலால் இந்திரனோடு கூடிய மருத்கணங்கள் அனைவரும் மகிழ்விக்கப்பட்டோம். ஆகவே ராகவனிடம் உம் அன்பைக் காட்டும். பிரஜாபதியான கிருசாசுவரின், சத்திய பராக்கிரமமுடைய, தவவலிமை தாங்கிய புதல்வர்களை ராகவனுக்கு அளியும். இவன் உமக்குத் தகுதியான பாத்திரம், உம்மைப் பின்பற்றுவதில் ஈடுபாடு உடையவன்; இந்த ராஜகுமாரனால் தேவர்களின் மிகப் பெரிய ஒரு காரியம் நிறைவேற்றப்பட வேண்டியிருக்கிறது.’ தேவர்களின் சொல்லால் இரண்டு காரியங்கள் நிறைவேறுகின்றன. ஒன்று — ராமன் ஐயுற்ற வதம் தேவர்களாலேயே அங்கீகரிக்கப்பட்டது; ஆகவே தர்ம நிர்ணயம் வெளிச்சான்றாலும் உறுதிப்படுத்தப்பட்டது. இரண்டு — அஸ்திரங்களை அளிப்பதற்கான வித்து இங்கே இடப்படுகிறது; அஸ்திரங்கள் கேட்டுப் பெறப்படவில்லை, செயலால் தகுதியைக் காட்டிப் பெறப்பட்டவை. கிருசாசுவரின் புதல்வர்கள் அஸ்திர தேவதைகள், தவவலிமையால் தாங்கப்படுபவை; அவர்களைத் தர்மத்தில் ஈடுபடுத்த வல்லவனுக்கே அவை அளிக்கப்பட வேண்டும். ‘தேவர்களின் மிகப் பெரிய காரியம்’ என்ற சொல்லால் ராவண வதம் தொலைவிலிருந்தே குறிப்பிடப்படுகிறது — இந்தத் தாடகை வதம் அந்தப் பெருங்காரியத்தின் முதல் படியே. தேவர்கள் ராமனிடம் நேரடியாக வேண்டாமல் குருவிடம் வேண்டுகின்றனர் — சீடனுக்கு வரும் பேறு குருவின் வழியாகவே வர வேண்டும் என்ற மரியாதை இங்கே காக்கப்படுகிறது.

இவ்வாறு கூறி, மகிழ்ந்த தேவர்கள் அனைவரும் விசுவாமித்திரரைப் போற்றியவாறு வானில் சென்றனர்; பின்னர் அந்திவேளை வந்தது. தாடகை வதத்தால் மனம் நிறைந்து மகிழ்ந்த முனிசிரேஷ்டர் ராமனின் உச்சியை முகர்ந்து இவ்வாறு சொன்னார்: ‘அழகிய தோற்றமுடைய ராமா, இன்றிரவு இங்கே தங்குவோம்; நாளை விடியற்காலையில் என் ஆசிரமத்துக்குச் செல்வோம்.’ விசுவாமித்திரரின் சொல்லைக் கேட்டு மகிழ்ந்த தசரதன் மைந்தன் அந்தத் தாடகை வனத்தில் அன்றிரவு இன்பமாகத் தங்கினான். அந்தக் காடு அன்றே சாபத்திலிருந்து விடுபட்டு எழில் பெற்று, சைத்ரரதம் என்னும் தேவவனம் போல ஒளிர்ந்தது. இவ்வாறு யக்ஷனின் மகளைக் கொன்று, தேவர்களாலும் சித்தர்களின் கூட்டங்களாலும் போற்றப்பட்ட ராமன், விடியல் வேளையில் எழுப்பப்பட இருந்தவனாய், முனிவரோடு அங்கே தங்கினான். உச்சியை முகர்தல் தந்தையின் அன்பைப் போன்ற ஓர் அடையாளம் — சீடன் இன்று மகனின் இடத்தில் நிற்கிறான். காடு சாபத்திலிருந்து விடுபட்டது வதத்தின் பலனைக் காட்டுகிறது — தீயவள் கொல்லப்பட்ட இடத்தில் நிலமே மகிழ்ந்து தெளிகிறது. இதனால் முந்தைய இரு சர்க்கங்களில் தொடங்கிய தர்ம ஆராய்ச்சி நிறைவடைகிறது — காப்பவனின் கொடிய செயலும் உலகை அழகுபடுத்துகிறது. இருபத்து நான்காம் சர்க்கத்தில் காடு கொடியதாகவும் மனிதரற்றதாகவும் வர்ணிக்கப்பட்டது; இங்கே அதே காடு சைத்ரரதத்துக்கு இணையானதாகிறது — ஒரே செயலால் நாட்டின் உருவமே மாறிவிட்டது. ராமனும் கர்வத்தால் துள்ளுவதில்லை, வெற்றியைப் பறைசாற்றுவதும் இல்லை; அவன் அமைதியாக உறங்குகிறான், விடியலை எதிர்பார்த்தவாறு. சர்க்கத்தின் இறுதியில் பெரும்பாலும் காணப்படுவது போல, கடைசிச் சுலோகம் வேறொரு யாப்பில் அமைந்துள்ளது.

ಮುನಿಯ ಆ ಧೈರ್ಯಭರಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಗನಾದ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು, ದೃಢವ್ರತನಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಉತ್ತರ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ನಿರ್ದೇಶದಿಂದಲೂ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಗೌರವದಿಂದಲೂ ಕೌಶಿಕರ ಮಾತನ್ನು ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಎರಡನೆಯದು — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳ ನಡುವೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತಂದೆ ದಶರಥನು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಬೋಧಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಮೂರನೆಯದು — ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ತಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೂ ತಂದೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರುವುದರಿಂದಲೂ ನಾನು ಉತ್ತಮವಾದ ತಾಟಕಾವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಈ ದೇಶದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅಪ್ರಮೇಯರಾದ ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆ, ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಮತ್ತು ಲೋಕಹಿತದಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಶಸ್ತ್ರ ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕ್ಲೀಬಮ್’ (ಹೇಡಿತನವಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿಯ ಮಾತು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪೌರುಷವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೃಢವ್ರತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕೈಮುಗಿದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ವಿನಯ, ದೃಢವ್ರತದಲ್ಲಿ ಬಲ — ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಾದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಶಂಕಿಸಿದ್ದನು. ಶಂಕೆ ಪರಿಹಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಆಜ್ಞೆ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಶಿಷ್ಯನ ರೀತಿ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅರಿಂದಮನಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲಿನ ನಡುವೆ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಶಬ್ದದಿಂದ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ ತೀವ್ರವಾದ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ತಾಟಕಾವನದ ನಿವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದರು; ತಾಟಕೆಯೂ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮೊದಲು ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡಳು, ಆಮೇಲೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕುಪಿತಳಾದಳು. ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ, ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಕೋಪದಿಂದ ಓಡಿಬಂದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಮೋಸದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಆಚಾರ — ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮೊದಲು ಸೂಚಿಸಿಯೇ ಆರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಬ್ದವೇ ಮೊದಲ ಶಸ್ತ್ರ; ಮುಂದೆ ಅದೇ ಶಬ್ದ ಶಬ್ದವೇಧಿತ್ವದ ಮೂಲಕ ವಧೆಯ ಸಾಧನವಾಗಲಿದೆ. ತಾಟಕೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ — ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು, ಇವಳಿಗಾದರೋ ಕ್ರೋಧವೇ; ಶಬ್ದಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವವಳು ಶಾಂತಿಗೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲ.

ಕೋಪಗೊಂಡ, ವಿಕೃತಳಾದ, ವಿಕೃತ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಯಕ್ಷಿಣಿಯ ಭೀಕರವಾದ ದಾರುಣ ದೇಹವನ್ನು ನೋಡು; ಇವಳನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅಂಜುಬುರುಕರ ಹೃದಯಗಳು ಒಡೆದುಹೋದಾವು. ಎದುರಿಸಲು ಕಷ್ಟಳಾದ, ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇವಳನ್ನು ನೋಡು; ಇಂದು ಇವಳ ಕಿವಿಯ ತುದಿಗಳನ್ನೂ ಮೂಗನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಓಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳಾದ ಇವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ; ಇವಳ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಚಲನೆಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ಇದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.’ ಮುನಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಹೇಸಿಗೆ ಇನ್ನೂ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂಗಚ್ಛೇದದಿಂದ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು. ಇದು ಆರ್ಯನ ಹೃದಯ — ವಧೆ ಸಾಧ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲು ಕನಿಷ್ಠ ದಂಡವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗ ಫಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದಯೆಯಿಂದ ಶಮನಗೊಳ್ಳದ ದೋಷ ಕೊನೆಗೆ ವಧೆಯನ್ನೇ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿಗಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಎದುರುಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ತಾಟಕೆ ತೋಳನ್ನೆತ್ತಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ರಾಮನ ಕಡೆಗೇ ಓಡಿಬಂದಳು. ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೂಂಕಾರದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಗದರಿಸಿ, ‘ರಾಘವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವಳಾದರೋ ರಾಘವರಿಬ್ಬರ ಕಡೆಗೆ ಘೋರವಾದ ಧೂಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾ, ದೊಡ್ಡ ಧೂಳಿನ ಮೋಡದಿಂದ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಅವರನ್ನು ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಳಿಸಿದಳು. ಮುನಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದ ಇಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನ — ಧರ್ಮವಿರುವಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲವೂ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾಟಕೆಯ ಮೊದಲ ಆಯುಧ ಧೂಳೇ — ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಅವಳು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ಮೋಹದಲ್ಲಿಯೇ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಕ್ಷಸರ ರೀತಿಯೇ ಇದು. ‘ರಾಘವಯೋಃ’ ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ಮುನಿ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಧನೇ, ಕೇವಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಲ್ಲ.

ಆಮೇಲೆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವಳು ಭಾರಿ ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿದಳು; ಆಗ ರಾಮನು ಕುಪಿತನಾದನು. ಅವನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಅವಳ ಆ ಭಾರಿ ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ತಡೆದು, ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಎರಡು ಕೈಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ತೋಳುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ದಣಿದಿದ್ದರೂ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಕಿವಿಯ ತುದಿಗಳನ್ನೂ ಮೂಗನ್ನೂ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಬಾಣದ ಮಳೆಯಿಂದಲೇ ಆಯಿತು — ಮಾಯೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೌಶಲ. ಸಹೋದರರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು; ರಾಮನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವಳು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದಿರುಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಕೈಗಳನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಹಾರವೂ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾದುದು, ಕೋಪಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾದುದಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ರಾಮನದನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಸಹೋದರರ ಪ್ರಕೃತಿಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಬೇಕಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಅವಳು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಾಳಿ, ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಭ್ರಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅದೃಶ್ಯಳಾದಳು. ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಭೀಕರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದಳು; ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅಂಗಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವಳು ಶಾಂತಳಾಗಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವಳ ದುಷ್ಟತನ ದೇಹದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಮೃದುವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಧದಂಡ ದುಷ್ಟನನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗೂಢನನ್ನಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಗಾಧಿಸುತರು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಮ, ನಿನ್ನ ಹೇಸಿಗೆ ಸಾಕು; ಪಾಪಿಷ್ಠಳೂ ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಣಿಯೂ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತರುವವಳೂ ಆದ ಈ ಯಕ್ಷಿಣಿ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬೆಳೆದಾಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಇವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ಸಂಧ್ಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತಿದೆ; ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರಾಗುತ್ತಾರಲ್ಲವೇ.’ ಮುನಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ — ಇವಳ ಪಾಪಾಚಾರ, ಇವಳು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತರುವವಳೆಂಬುದು, ಮತ್ತು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಧ್ಯೆ. ಕೊನೆಯ ಕಾರಣ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು — ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಹೀಗೆ ಮುನಿ ರಾಮನ ದಯೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ಇದು ಸ್ಥಳವಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಲಂ ತೇ ಘೃಣಯಾ’ (ನಿನ್ನ ಹೇಸಿಗೆ ಸಾಕು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಘೃಣಾ ನ ಕಾರ್ಯಾ’ (ಹೇಸಿಗೆ ಪಡಬಾರದು) ಎಂಬುದರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ; ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಕಾರ್ಯದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು, ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಯಕ್ಷಿಣಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಶಬ್ದವೇಧಿತ್ವವನ್ನು (ಶಬ್ದವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಹೊಡೆಯುವ ಕೌಶಲವನ್ನು) ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆದನು. ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವಳು ಆರ್ಭಟಿಸುತ್ತಾ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಮೇಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೂ ಎರಗಿದಳು. ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಎದೆಗೆ ರಾಮನು ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ಅವಳು ಬಿದ್ದು ಸತ್ತಳು. ಕಾಣದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಭೇದಿಸಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಶಿಕ್ಷಣದ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಧೆಯನ್ನು ಅವಳು ತಾನೇ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಡಲಾಯಿತು — ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೂ ಅಲ್ಲ, ಮಲಗಿದ್ದಾಗಲೂ ಅಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕಿಸಲಾಗಿದ್ದ ದೋಷವೂ ಪರಿಹಾರವಾಯಿತು; ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯೇ, ವೈರವಲ್ಲ. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅವಳು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ; ವಧೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿಷ್ಠುರತೆಯಿಲ್ಲ — ಕರ್ಮ ಕ್ರೂರ, ಕರ್ತೃ ಕ್ರೂರನಲ್ಲ.

ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ಹತಳಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ದೇವೇಂದ್ರನೂ ದೇವತೆಗಳೂ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಪುರಂದರನೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಕೌಶಿಕ ಮುನಿಗಳೇ, ತಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಈ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ಮರುದ್ಗಣಗಳೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸಿರಿ. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕೃಶಾಶ್ವನ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ತಪೋಬಲವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಪುತ್ರರನ್ನು (ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು) ರಾಘವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿರಿ. ಇವನು ತಮಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನು, ತಮ್ಮನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನು; ಈ ರಾಜಕುಮಾರನಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ಮಹಾಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಬೇಕಾಗಿದೆ.’ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿನಿಂದ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು — ರಾಮನು ಶಂಕಿಸಿದ್ದ ವಧೆಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳೇ ಅನುಮೋದಿಸಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲೂ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ಎರಡು — ಅಸ್ತ್ರದಾನದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ; ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮದಿಂದ ಪಾತ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು. ಕೃಶಾಶ್ವನ ಪುತ್ರರು ಅಸ್ತ್ರದೇವತೆಗಳು, ತಪೋಬಲದಿಂದ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು; ಅವುಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬಲ್ಲವನಿಗೇ ಕೊಡಬೇಕು. ‘ಸುರಾಣಾಂ ಸುಮಹತ್ ಕರ್ಮ’ (ದೇವತೆಗಳ ಮಹಾಕಾರ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣವಧೆ ದೂರದಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಈ ತಾಟಕಾವಧೆ ಆ ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲು. ದೇವತೆಗಳು ತಾವೇ ರಾಮನನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ — ಶಿಷ್ಯನ ಲಾಭ ಗುರುವಿನ ಮೂಲಕವೇ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಪಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು; ಆಮೇಲೆ ಸಂಧ್ಯೆ ಆವರಿಸಿತು. ಆಗ ತಾಟಕಾವಧೆಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ, ಪ್ರೀತರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಮನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಶುಭದರ್ಶನನಾದ ರಾಮ, ಇಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗೋಣ; ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗೋಣ.’ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದಶರಥನ ಮಗನು ಆ ತಾಟಕಾವನದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ಆ ವನ ಅದೇ ದಿನ ಶಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ರಮಣೀಯವಾಗಿ, ಚೈತ್ರರಥ ವನದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಯಕ್ಷಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಂದು, ದೇವ-ಸಿದ್ಧ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ರಾಮನು ಮುನಿಯೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು; ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾಯಿತು. ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು ತಂದೆಯಂತಹ ಸ್ನೇಹದ ಚಿಹ್ನೆ — ಶಿಷ್ಯನು ಇಂದು ಮಗನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ವನದ ಶಾಪಮೋಕ್ಷ ವಧೆಯ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದುಷ್ಟಳು ಹತಳಾದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯೇ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಧರ್ಮವಿಚಾರ ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಕ್ಷಕನ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮವೂ ಲೋಕವನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವನವನ್ನು ಘೋರವಾಗಿ, ನಿರ್ಜನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ವನ ಚೈತ್ರರಥಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ — ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ದೇಶದ ರೂಪವೇ ಬದಲಾಯಿತು. ರಾಮನು ಗರ್ವದಿಂದ ಬೀಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಜಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಬೆಳಗನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ಶಾಂತವಾಗಿ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಬೇರೊಂದು ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

മുനിയുടെ ആ അക്ലീബവചനം കേട്ട് നരശ്രേഷ്ഠന്റെ പുത്രനായ രാഘവൻ കൈകൂപ്പി ദൃഢവ്രതനായി മറുപടി പറഞ്ഞു. മുൻസർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ സ്ത്രീവധത്തിന്റെ ധർമം ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളാൽ സ്ഥാപിച്ചു; ഇവിടെ രാമൻ ആ ധർമം സ്വീകരിക്കുന്നു. അവന്റെ ഉത്തരം മൂന്നു ഹേതുക്കളാൽ ബന്ധിതമാണ്. ഒന്ന് — പിതാവിന്റെ വചനനിർദേശത്താലും പിതൃവചനത്തോടുള്ള ആദരത്താലും കൗശികന്റെ വചനം സംശയമില്ലാതെ അനുസരിക്കണം. രണ്ട് — അയോധ്യയിൽ ഗുരുജനമധ്യത്തിൽവെച്ച് മഹാത്മാവായ പിതാവ് ദശരഥൻ എന്നെ ഉപദേശിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് അവഗണിക്കാവുന്നതല്ല. മൂന്ന് — ബ്രഹ്മവാദിയുടെ ആജ്ഞയാലും പിതാവിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ടതിനാലും ഞാൻ ഉത്തമമായ താടകാവധം ചെയ്യും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. പശുക്കളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ഹിതത്തിനും ഈ ദേശത്തിന്റെ ഹിതത്തിനുമായി അപ്രമേയനായ അങ്ങയുടെ വചനം അനുസരിക്കാൻ ഞാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ സ്വേച്ഛയാലോ ക്രോധത്താലോ അല്ല, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയാലും ഗുരുവചനത്താലും ലോകഹിതത്താലുമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ക്ഷത്രിയന്റെ ആയുധം സ്വതന്ത്രമല്ല, ധർമത്താൽ നിയന്ത്രിതമാണ് എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അക്ലീബം’ എന്ന പദവും ശ്രദ്ധിക്കണം — ഭീരുത്വമില്ലാത്ത മുനിയുടെ വാക്ക് പൗരുഷത്തെ ഉണർത്തുന്നു, ആജ്ഞാപിക്കുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്. ‘ദൃഢവ്രതൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ രാമന്റെ നിശ്ചയം സൂചിതമാകുന്നു; കൈകൂപ്പലിൽ വിനയം, ദൃഢവ്രതത്വത്തിൽ ബലം — രണ്ടും ഒരേസമയം നിലകൊള്ളുന്നു. ഇവിടെ രാമൻ ചോദിക്കുന്നില്ല, തർക്കിക്കുന്നുമില്ല; മുമ്പാകട്ടെ അവൻ ശങ്കിച്ചിരുന്നു. ശങ്ക തീർന്നാൽ ആജ്ഞ താമസം സഹിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് ശിഷ്യന്റെ രീതി.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശത്രുനാശകനായ രാമൻ വില്ലിന്റെ മധ്യത്തിൽ മുഷ്ടി ചുരുട്ടിപ്പിടിച്ച് ദിക്കുകളെ ശബ്ദംകൊണ്ടു മുഴക്കി തീവ്രമായ ഞാണൊലി മുഴക്കി. ആ ശബ്ദത്താൽ താടകാവനവാസികളെല്ലാം ഭയന്നുവിറച്ചു; താടകയും ആ ശബ്ദത്താൽ ആദ്യം അമ്പരന്നു, പിന്നെ അത്യന്തം കുപിതയായി. ആ ശബ്ദം ശ്രദ്ധിച്ച്, ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന ആ രാക്ഷസി ശബ്ദം പുറപ്പെട്ട ഇടത്തേക്കുതന്നെ കോപത്തോടെ പാഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാമൻ ശത്രുവിനെ ചതിയിലൂടെ സമീപിക്കുന്നില്ല, ഞാണൊലിയാൽ അവളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ഇതാണ് ക്ഷത്രിയന്റെ ആചാരം — യുദ്ധം ആദ്യം അറിയിച്ചിട്ടേ ആരംഭിക്കൂ. മാത്രമല്ല, ഇവിടെ ശബ്ദംതന്നെയാണ് ആദ്യത്തെ ആയുധം; പിന്നീട് ആ ശബ്ദംതന്നെ ശബ്ദവേധിത്വത്തിലൂടെ വധസാധനമാകും. താടകയുടെ പ്രതികരണം അവളുടെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — വനവാസികൾക്കു ഭയമുണ്ടായി, ഇവൾക്കോ ക്രോധം മാത്രം; ശബ്ദം കേട്ടമാത്രയിൽ കോപിക്കുന്നവൾ ശാന്തി അർഹിക്കുന്നില്ല.

കുപിതയും വികൃതയും വികൃതമുഖിയും വലിപ്പത്തിൽ അതിഭീമയുമായ അവളെ കണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ യക്ഷിയുടെ ഭയങ്കരവും ദാരുണവുമായ ശരീരം നോക്കൂ; ഇവളെ കാണുന്നമാത്രയിൽത്തന്നെ ഭീരുക്കളുടെ ഹൃദയം പിളരും. ദുർധർഷയും മായാബലമുള്ളവളുമായ ഇവളെ നോക്കൂ; ഇന്ന് ഇവളുടെ ചെവിത്തുമ്പും മൂക്കും മുറിച്ച് ഇവളെ പിന്തിരിപ്പിക്കും. സ്ത്രീസ്വഭാവത്താൽ സംരക്ഷിതയായ ഇവളെ കൊല്ലാൻ എനിക്കു മനസ്സുവരുന്നില്ല; ഇവളുടെ വീര്യവും ഗതിയും നശിപ്പിക്കാം — ഇതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം.’ മുനി ധർമം പറഞ്ഞുവെങ്കിലും അറപ്പ് ഇപ്പോഴും രാമനെ അലട്ടുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ഒരു മധ്യമമാർഗം ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അംഗച്ഛേദത്താൽ വിരൂപയാക്കി പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ. ഇതാണ് ആര്യന്റെ ഹൃദയം — വധം സാധ്യമായിടത്തുപോലും ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ദണ്ഡമാണ് ആദ്യം സ്വീകരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഈ മധ്യമമാർഗം ഫലിക്കുന്നില്ല; ദയകൊണ്ടു ശമിപ്പിക്കാനാവാത്ത ദോഷം ഒടുവിൽ വധംതന്നെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു. രാമൻ മുനിയോടല്ല, ലക്ഷ്മണനോടാണ് പറയുന്നത് എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കണം — ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയെ എതിർക്കുന്നില്ല, തന്റെ അഭിപ്രായം സഹോദരനോടു പങ്കുവെക്കുന്നു.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന താടക കൈ ഉയർത്തി ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് രാമനു നേരെതന്നെ പാഞ്ഞു. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മർഷിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഹുങ്കാരത്താൽ അവളെ ശാസിച്ച് ‘രാഘവന്മാർക്കു സ്വസ്തിയും ജയവും ഉണ്ടാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. അവളോ രണ്ടു രാഘവന്മാർക്കും നേരെ ഘോരമായ പൊടി പറത്തി, വലിയൊരു പൊടിമേഘത്താൽ ഒരു മുഹൂർത്തം അവരെ അമ്പരപ്പിച്ചു. മുനിയുടെ ആശീർവാദം ഇവിടെ ആയുധതുല്യമാണ് — ധർമമുള്ളിടത്ത് തപസ്സിന്റെ ബലവും സഹായമാകുന്നു. താടകയുടെ ആദ്യത്തെ ആയുധമോ പൊടി മാത്രം — കാഴ്ച കവർന്നാണ് അവൾ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്; വെളിച്ചത്തിലല്ല, മോഹത്തിൽ മാത്രം ജയം തേടുന്ന രാക്ഷസരുടെ രീതി ഇതാണ്. ‘രാഘവയോഃ’ എന്ന ദ്വിവചനത്താൽ മുനി രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും മംഗളം ഇച്ഛിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണനും ഇവിടെ യോദ്ധാവുതന്നെയാണ്, വെറും കാഴ്ചക്കാരനല്ല.

പിന്നെ മായ ആശ്രയിച്ച് അവൾ അതിമഹത്തായ ശിലാവർഷത്താൽ രാഘവന്മാരെ മൂടി; അപ്പോൾ രാമൻ കോപിച്ചു. അവൻ ശരവർഷത്താൽ അവളുടെ മഹത്തായ ശിലാവർഷം തടുത്ത്, പാഞ്ഞടുക്കുന്ന അവളുടെ രണ്ടു കൈകളും അമ്പുകളാൽ മുറിച്ചു. പിന്നെ കൈകൾ മുറിഞ്ഞ്, തളർന്ന്, അരികിൽനിന്ന് അലറുന്ന അവളെ സൗമിത്രി കോപത്തോടെ ചെവിത്തുമ്പും മൂക്കും മുറിച്ചവളാക്കി. ശിലാവർഷത്തിനുള്ള പ്രതിവിധി ശരവർഷത്താൽത്തന്നെ ചെയ്തു — മായയ്ക്കുള്ള ഉത്തരം കൗശലം. സഹോദരന്മാർ ക്രമമായി പ്രഹരിക്കുന്നു — രാമൻ കൈകൾ മുറിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണൻ ചെവിയും മൂക്കും; രാമൻ മുമ്പു പറഞ്ഞതുതന്നെ ലക്ഷ്മണൻ നിറവേറ്റുന്നു. എന്നിട്ടും അവൾ അടങ്ങുന്നില്ല, പിന്തിരിയുന്നുമില്ല. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — കല്ലെറിയുന്ന കൈകൾ മാത്രമാണ് രാമൻ മുറിക്കുന്നത്; പ്രഹരവും പ്രയോജനമനുസരിച്ചാണ്, ക്രോധമനുസരിച്ചല്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധം വ്യക്തമായി പറയുന്നു, രാമന്റേതു പറയുന്നില്ല — ഇതിലൂടെ സഹോദരന്മാരുടെ പ്രകൃതിഭേദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള അവൾ അനേകം രൂപങ്ങൾ കൈക്കൊണ്ട്, തന്റെ മായയാൽ അവരെ അമ്പരപ്പിച്ച് അപ്രത്യക്ഷയായി. കല്ലുമഴ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൾ ഭയങ്കരമായി ചുറ്റിനടന്നു; അങ്ങനെ ആ രണ്ടുപേരും എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും കല്ലുമഴയാൽ മൂടപ്പെട്ടു. അംഗങ്ങൾ മുറിഞ്ഞിട്ടും അവൾ ശാന്തയായില്ല; മറിച്ച് അദൃശ്യയായി കൂടുതൽ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിയാം — ഇവളുടെ ദുഷ്ടത ശരീരത്തിലല്ല, സ്വഭാവത്തിൽത്തന്നെയാണ് കുടികൊള്ളുന്നത്; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ മുമ്പത്തെ മൃദുവായ അഭിപ്രായം സ്വയം നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. പാതിശിക്ഷ ദുഷ്ടനെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നില്ല, കൂടുതൽ ഗൂഢനാക്കുകയേയുള്ളൂ.

അതു കണ്ട് ശ്രീമാനായ ഗാധിപുത്രൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, നിന്റെ അറപ്പു മതി; പാപിനിയും ദുഷ്ടചാരിണിയും യജ്ഞവിഘ്നകാരിണിയുമായ ഈ യക്ഷി മായയാൽ വീണ്ടും വളർന്നേക്കാം; അതിനാൽ അതിനുമുമ്പുതന്നെ ഇവൾ വധിക്കപ്പെടട്ടെ. സന്ധ്യ ആഗതമാകുന്നു; സന്ധ്യാസമയത്ത് രാക്ഷസർ ദുർധർഷരാകുമല്ലോ.’ മുനി മൂന്നു ഹേതുക്കൾ നിരത്തുന്നു — ഇവളുടെ പാപാചാരം, ഇവൾ യജ്ഞത്തിനു വിഘ്നം വരുത്തുന്നവളാണെന്നത്, വരാനിരിക്കുന്ന സന്ധ്യ. അവസാനത്തെ ഹേതു കാലവിഷയകമാണ് — ധർമയുദ്ധത്തിലും അവസരം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഇങ്ങനെ മുനി രാമന്റെ ദയയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ സ്ഥാനം ഇതല്ല എന്നു കാണിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘അലം തേ ഘൃണയാ’ (നിന്റെ അറപ്പു മതി) എന്ന വാക്യം മുൻസർഗത്തിലെ ‘ഘൃണാ ന കാര്യാ’ (അറപ്പു തോന്നേണ്ടതില്ല) എന്നതിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്; അവിടെ സിദ്ധാന്തം പറഞ്ഞു, ഇവിടെ അതുതന്നെ കർമത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട അവൻ, കല്ലുമഴ ചൊരിയുന്ന ആ യക്ഷിയെ ശബ്ദവേധിത്വം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അമ്പുകളാൽ തടഞ്ഞു. ശരജാലത്താൽ തടയപ്പെട്ടിട്ടും മായാബലമുള്ള അവൾ അലറിക്കൊണ്ട് കാകുത്സ്ഥന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും നേരെ പാഞ്ഞു. ഇടിമിന്നൽപോലെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന പരാക്രമിയായ അവളെ രാമൻ ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് മാറിൽ എയ്തു; അവൾ വീണു മരിച്ചു. അദൃശ്യയായ ശത്രുവിനെ ശബ്ദം മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി എയ്ത് രാമൻ തന്റെ ശിക്ഷണത്തിന്റെ ഫലം കാണിക്കുന്നു. വധം നടന്നത് അവൾ സ്വയം പാഞ്ഞടുത്ത ആ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ — ഓടിപ്പോകുമ്പോഴല്ല, ഉറങ്ങുമ്പോഴുമല്ല. ഇതിലൂടെ സ്ത്രീവധത്തെക്കുറിച്ച് ആശങ്കിച്ച ദോഷവും പരിഹരിക്കപ്പെട്ടു; ധർമരക്ഷയാണ് ഇവിടെ കാരണം, വൈരമല്ല. ഒരൊറ്റ അമ്പേറ്റ് മാറിൽ മുറിവേറ്റ് അവൾ വീഴുന്നു; വധത്തിലും നിഷ്ഠുരതയില്ല — കർമം ക്രൂരം, കർത്താവോ ക്രൂരനല്ല.

ഭീമരൂപിയായ അവൾ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് ദേവേന്ദ്രനും ദേവന്മാരും ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന് കാകുത്സ്ഥനെ പ്രശംസിച്ചു. അത്യന്തം പ്രസന്നനായ സഹസ്രാക്ഷനായ പുരന്ദരനും ആഹ്ലാദിച്ച എല്ലാ ദേവന്മാരും വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘കൗശികമുനേ, അങ്ങേക്കു മംഗളം; ഈ കർമത്താൽ ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം എല്ലാ മരുദ്ഗണങ്ങളും സന്തുഷ്ടരായി. അതിനാൽ രാഘവനോടു സ്നേഹം കാണിച്ചാലും. പ്രജാപതിയായ കൃശാശ്വന്റെ, സത്യപരാക്രമികളും തപോബലം ധരിക്കുന്നവരുമായ പുത്രന്മാരെ രാഘവനു സമർപ്പിച്ചാലും. ഇവൻ അങ്ങയുടെ പാത്രമാണ്, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കുന്നതിൽ തത്പരനുമാണ്; ഈ രാജകുമാരനാൽ ദേവന്മാരുടെ അതിമഹത്തായ ഒരു കർമം ചെയ്യപ്പെടാനുണ്ട്.’ ദേവന്മാരുടെ വചനത്താൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുന്നു. ഒന്ന് — രാമൻ ശങ്കിച്ചിരുന്ന വധം ദേവന്മാർതന്നെ അംഗീകരിച്ചു; അതിനാൽ ധർമനിർണയം ബാഹ്യപ്രമാണത്താലും ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടു. രണ്ട് — അസ്ത്രദാനത്തിന്റെ വിത്ത് ഇവിടെ ഇട്ടിരിക്കുന്നു; അസ്ത്രങ്ങൾ യാചിച്ചു നേടിയതല്ല, കർമത്താൽ പാത്രത തെളിയിച്ചു നേടിയതാണ്. കൃശാശ്വപുത്രന്മാർ അസ്ത്രദേവതകളാണ്, തപോബലത്താൽ ധരിക്കപ്പെട്ടവർ; അവരെ ധർമത്തിൽ വിനിയോഗിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനു മാത്രമേ നൽകാവൂ. ‘ദേവന്മാരുടെ അതിമഹത്തായ കർമം’ എന്ന പദത്താൽ രാവണവധം ദൂരെനിന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഈ താടകാവധം ആ മഹാകാര്യത്തിന്റെ ആദ്യപടി മാത്രം. ദേവന്മാർ രാമനോടു നേരിട്ടു യാചിക്കുന്നില്ല, ഗുരുവിനോടു പ്രാർഥിക്കുന്നു — ശിഷ്യന്റെ ലാഭം ഗുരുവിലൂടെ മാത്രമേ വരൂ എന്ന മര്യാദ ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെട്ടു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആഹ്ലാദിച്ച ദേവന്മാരെല്ലാം വിശ്വാമിത്രനെ പൂജിച്ച് ആകാശത്തേക്കു പോയി; അപ്പോൾ സന്ധ്യയായി. പിന്നെ താടകാവധത്താൽ സന്തുഷ്ടനും പ്രസന്നനുമായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ രാമന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ശുഭദർശനനായ രാമാ, ഇന്ന് രാത്രി നമുക്ക് ഇവിടെ പാർക്കാം; നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ എന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകാം.’ വിശ്വാമിത്രവചനം കേട്ട് ആഹ്ലാദിച്ച ദശരഥപുത്രൻ ആ താടകാവനത്തിൽ സുഖമായി രാത്രി കഴിച്ചു. ആ വനം അന്നുതന്നെ ശാപമുക്തവും രമണീയവുമായി ചൈത്രരഥവനംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഇങ്ങനെ യക്ഷപുത്രിയെ വധിച്ച്, ദേവസിദ്ധസംഘങ്ങളാൽ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട രാമൻ മുനിയോടൊപ്പം അവിടെ പാർത്തു; പ്രഭാതവേളയിൽ ഉണർത്തപ്പെട്ടു. ശിരസ്സിൽ മുകരുന്നത് പിതാവിന്റേതുപോലുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ അടയാളമാണ് — ശിഷ്യൻ ഇന്ന് പുത്രന്റെ സ്ഥാനത്തു നിൽക്കുന്നു. വനത്തിന്റെ ശാപമോക്ഷം വധത്തിന്റെ ഫലം കാണിക്കുന്നു — ദുഷ്ട വധിക്കപ്പെട്ടിടത്ത് ഭൂമിതന്നെ പ്രസന്നയാകുന്നു. ഇതിലൂടെ മുൻ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ ആരംഭിച്ച ധർമവിചാരം സമാപ്തിയിലെത്തുന്നു — രക്ഷകന്റെ ക്രൂരകർമംപോലും ലോകത്തെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ വനം ഘോരവും നിർജനവുമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇവിടെ അതേ വനം ചൈത്രരഥത്തിനു തുല്യമായി — ഒരൊറ്റ കർമത്താൽ ദേശത്തിന്റെ രൂപംതന്നെ മാറി. രാമൻ ഗർവോടെ ഉല്ലസിക്കുന്നില്ല, വിജയം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നുമില്ല; അവൻ ശാന്തനായി കിടക്കുന്നു, പ്രഭാതം കാത്ത്. സർഗാന്തത്തിൽ സാധാരണ കാണുന്നതുപോലെ അവസാനശ്ലോകം മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു.

When he heard the sage's bold, unfaltering words, Rāghava, son of the best of men, folded his hands and, firm in his resolve, answered. In the previous sarga Viśvāmitra had proved with examples that killing such a woman was right; here Rāma accepts that ruling, and his answer rests on three grounds. First, his father had expressly told him to obey, and out of respect for his father's word he must do what Kauśika said without hesitation. Second, in Ayodhyā, in the presence of his teachers, his great father Daśaratha had instructed him, and that word could not be disregarded. Third, having heard his father's word and now the command of one who expounds the Veda, he would without doubt carry out the excellent deed of killing Tāṭakā. "For the good of cows and brahmins and the welfare of this land," he said, "I stand ready to do what you, whose greatness cannot be measured, have told me." So Rāma acts not by his own whim, nor in anger, but at his father's order, on his teacher's word and for the good of the world, and the poet shows by this that a warrior's weapon is not free but governed by dharma. The sage's speech was "unfaltering", the kind that wakes a man's courage rather than simply giving orders. Folded hands show Rāma's humility and firmness of resolve his strength, and he has both at once. He no longer questions or argues; once a doubt is settled, a command allows no delay, and that is how a pupil behaves.

Having said this, Rāma, subduer of foes, gripped his bow by the middle and twanged the string sharply, filling the directions with the sound. At that sound every creature in Tāṭakā's forest was terrified, and Tāṭakā herself was first bewildered by it and then seized with fury. Fixing on the sound, the rākṣasī, senseless with rage, rushed in anger toward the place it had come from. Notice that Rāma does not steal upon his enemy by trickery but challenges her with the twang of his bow; it is a warrior's code to announce a fight before beginning it. Sound is his first weapon here, and soon, when he shoots by sound alone, it will be the means of her death. Her response reveals her nature: the forest creatures feel fear, but she feels only rage, and one who flies into a fury at a mere sound deserves no peace.

Seeing her enraged, deformed, hideous of face and monstrous in size, Rāma said to Lakṣmaṇa: "Look at the terrible, dreadful body of this yakṣiṇī; the hearts of the timid would burst at the mere sight of her. See how hard she is to overcome, full of the power of illusion. Today I shall send her back with the tips of her ears and her nose cut off. I am not willing to kill her, because being a woman protects her; I mean to destroy her strength and her power to move." The sage had declared what dharma required, yet Rāma's revulsion still troubled him, so he looked for a middle way: to disfigure her and turn her back. That is the heart of a noble man, who even where killing is allowed tries the lightest punishment first. But the middle way will fail, and the poet shows through this that a wickedness mercy cannot tame calls in the end for death. Notice too that Rāma speaks to Lakṣmaṇa, not to the sage: he does not contradict his teacher's command but shares his own thought with his brother.

As Rāma spoke, Tāṭakā, mad with rage, raised her arm and roaring ran straight at him. The brahmarṣi Viśvāmitra rebuked her with a thunderous "hum" and called out, "May it go well with the two Rāghavas, and may they win!" But she raised a dreadful cloud of dust over both of them and for a while blinded and bewildered them with it. The sage's blessing here is as good as a weapon, for where dharma is, the power of austerity also lends its help. Tāṭakā's first weapon was only dust: she fights by stealing her enemy's sight, the way of the rākṣasas, who seek victory not in the light but in confusion. The sage blessed both brothers, for Lakṣmaṇa too is a fighter here, not a spectator.

Then, using her magic, she buried the two Rāghavas under a huge shower of stones, and Rāma grew angry. He checked her great hail of stones with a hail of arrows, and as she ran at him he cut off both her hands with his shafts. Then, as she stood close by, her arms severed, exhausted and roaring, the son of Sumitrā in his anger cut off the tips of her ears and her nose. A shower of stones was answered with a shower of arrows, magic with skill. The brothers struck in turn, Rāma cutting off her arms, Lakṣmaṇa her ears and nose, so that what Rāma had spoken of, Lakṣmaṇa carried out. Still she did not stop or turn back. Notice too that Rāma cut off only the hands that were hurling the stones: his blows follow need, not anger. Lakṣmaṇa's anger is plainly mentioned, Rāma's is not, and in this the difference between the brothers' natures is hinted.

But she could take any shape she liked. Assuming many forms and bewildering them with her magic, she vanished, and ranged about horribly, pouring down a rain of stones until the two were pelted from every side. Maimed as she was, she was not subdued; made invisible, she harassed them all the more. So her wickedness lay not in her body but in her very nature, and Rāma's earlier gentleness was proved wrong by events themselves. Half a punishment does not stop the wicked; it only drives them deeper into hiding.

Seeing this, the illustrious son of Gādhi said: "Enough of your pity, Rāma. She is wicked and evil in her ways, a yakṣī who obstructs sacrifices, and she may grow strong again by her magic. Kill her now, before twilight comes on, for at twilight the rākṣasas become hard to overcome." The sage gives three reasons: her evil conduct, her obstruction of sacrifices, and the approaching twilight. The last is a matter of timing, for even in a righteous fight the moment must not be let slip. So the sage does not condemn Rāma's compassion; he shows that this is not the place for it. "Enough of your pity" echoes the "you must feel no revulsion" of the previous sarga: there the principle was laid down, and here it is recalled at the moment of action.

So addressed, Rāma, while she rained stones on him, showed his skill at shooting by sound and hemmed the yakṣī in with his arrows. Though caught in a net of arrows, she, full of the power of illusion, came roaring at Kākutstha and Lakṣmaṇa. As she rushed at him, swift and bold as a thunderbolt, Rāma pierced her in the chest with an arrow, and she fell and died. By hitting an unseen enemy by sound alone Rāma showed the fruit of his training. And he killed her just as she herself was attacking, not as she fled nor as she slept, so that the fault once feared in killing a woman was avoided: the protection of dharma, not enmity, was the reason. A single arrow in the chest felled her, and there was no cruelty even in the killing; the deed was harsh, but the doer was not.

Seeing that terrifying creature dead, the lord of the gods and the gods with him honoured Kākutstha, crying "Well done, well done!" Thousand-eyed Purandara, Indra, was delighted, and all the joyful gods said to Viśvāmitra: "Sage Kauśika, may all go well with you. Indra and all the hosts of Maruts are gratified by this deed. Now show your affection for Rāghava. Give him the sons of Prajāpati Kṛśāśva, of true valour and upheld by the power of austerity. He is a worthy vessel for them and devoted to following you, and a very great work for the gods is to be done by this prince." The gods' words settle two things. First, the killing Rāma had hesitated over is approved by the gods themselves, so the judgement of dharma is confirmed by a witness from outside. Second, the seed of the gift of weapons is sown here: the weapons were not begged for but earned, Rāma having proved himself worthy by his deed. The sons of Kṛśāśva are the divine weapons, upheld by austerity, and they may be given only to one who can use them for dharma. The "very great work for the gods" hints from afar at the killing of Rāvaṇa; the death of Tāṭakā is only the first step toward it. And the gods do not ask Rāma directly but petition his teacher, keeping the rule that a pupil's gains come through his guru.

Having said this, all the gods, rejoicing, praised Viśvāmitra and went back into the sky, and twilight came on. Then the best of sages, pleased and gratified by the killing of Tāṭakā, kissed Rāma on the head and said: "Let us spend tonight here, Rāma of auspicious looks, and at dawn tomorrow we shall go to my hermitage." Glad to hear this, the son of Daśaratha passed the night in comfort there in Tāṭakā's forest. And that very day the forest, freed from the curse, became lovely and shone like the grove of Caitraratha. Having killed the yakṣa's daughter and been praised by the hosts of gods and siddhas, Rāma stayed there with the sage, to be woken at the hour of dawn. The kiss on the head is a father's sign of love; that day the pupil stood in the place of a son. The forest's release from the curse shows the fruit of the killing: where the wicked one fell, the land itself grew glad. So the question of dharma raised in the last two sargas comes to its end: even a protector's harsh deed brings beauty to the world. In the twenty-fourth sarga the forest was dreadful and deserted; now it is like Caitraratha, its whole face changed by one deed. And Rāma neither exults nor proclaims his victory; he simply lies down in peace, waiting for the dawn. The last verse, as often at the end of a sarga, is in a different metre.