मेधावी ऋष्यशृङ्गः किञ्चित्कालं ध्यात्वा अग्रे कर्तव्यं निश्चिनोति। ततः लब्धसंज्ञः सः वेदज्ञः दशरथम् अब्रवीत् — ‘पुत्रकारणात् ते पुत्रीयाम् इष्टिं करिष्यामि; अथर्वशिरसि प्रोक्तैः मन्त्रैः विधानतः सा सिद्धा भवति।’ एवम् उक्त्वा सः तेजस्वी इष्टिं प्राक्रमत्, मन्त्रदृष्टेन कर्मणा च अग्नौ जुहाव। अत्र द्रष्टव्यम् — अश्वमेधः समाप्तः, तथापि पुत्रः न लब्धः; अतः पृथक् इष्टिः अपेक्ष्यते। महाक्रतुः राज्ञः पापं नाशयति, इष्टिः तु काम्यं फलं साधयति। अपि च ‘ध्यात्वा’ इति पदेन सूच्यते यत् मुनिः न सहसा प्रतिजानीते; प्रथमं ध्यानम्, ततः वचनम्, ततः कर्म — एषा ऋषेः मर्यादा। ‘लब्धसंज्ञः’ इति पदेन च ध्यानात् प्रत्यागमनं दर्श्यते।

यज्ञे प्रवृत्ते देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयश्च स्वं स्वं भागं प्रतिग्रहीतुं यथाविधि तत्र समवेताः। ताः देवताः यथान्यायं तस्मिन् सदसि मिलित्वा लोककर्तारं ब्रह्माणं प्रति वचनम् अब्रुवन्। अत्र कथायाः महान् सन्धिः — दशरथस्य गृहकामना देवानां लोककार्येण सह सङ्गच्छते। एका एव सा वेदिः, यत्र मर्त्यस्य पुत्रेच्छा अमर्त्यानां सङ्कटेन मिलति। हविर्ग्रहणाय आगताः देवाः तत्र एव स्वयं याचकाः भवन्ति — इयं विडम्बना कवेः अभिप्रेता। दातारः याचन्ते इति एव अधर्मस्य मात्रा।

देवाः वदन्ति — ‘भगवन्, तव प्रसादेन एव रावणः नाम राक्षसः एतावान् जातः। सः वीर्येण अस्मान् सर्वान् बाधते; तं शासितुं वयं न शक्नुमः। त्वया प्रीतेन तस्मै तदा वरः दत्तः; तं वरं मानयन्तः वयं तस्य सर्वम् अपराधं क्षमामहे। सः दुर्मतिः त्रीन् लोकान् उद्वेजयति, उच्छ्रितान् द्वेष्टि, त्रिदशराजं शक्रम् अपि प्रधर्षयितुम् इच्छति।’ ‘त्वत्प्रसादेन’ इति पदं मार्मिकम् — यः वरं दत्तवान्, सः एव तस्य सीमां जानाति; अतः तम् एव देवाः उपसर्पन्ति। ‘क्षमामहे’ इति पदेन च तेषां दैन्यं व्यज्यते — न शक्त्या ते सहन्ते, अपि तु वरस्य गौरवात्। वरः रक्षकः आसीत्, सः एव बन्धनं जातः।

वरदानेन मोहितः दुर्धर्षः सः ऋषीन् यक्षान् गन्धर्वान् ब्राह्मणान् असुरांश्च अतिक्रामति। सूर्यः तं न प्रतपति, मारुतः तस्य पार्श्वे न वाति, चलोर्मिमाली समुद्रः अपि तं दृष्ट्वा न कम्पते। ‘तस्मात् घोरदर्शनात् राक्षसात् अस्माकं महत् भयम्; भगवन्, तस्य वधार्थम् उपायं कर्तुम् अर्हसि’ इति ते याचन्ते। सूर्यवायुसमुद्राणां स्तम्भनेन कविः सूचयति यत् प्रकृतिः अपि तस्य भयेन स्वधर्मं त्यजति। यत्र तपनः तापं त्यजति, वायुः गतिं त्यजति, समुद्रः ऊर्मीः त्यजति, तत्र लोकस्य स्थितिः एव नश्यति। एषा अधर्मस्य पूर्णता, अवतारस्य च अपेक्षा। ‘असुरान्’ इति पदम् अपि द्रष्टव्यम् — सः स्वजातीयान् अपि न मुञ्चति; अधर्मः पक्षं न गणयति।

सर्वैः सुरैः एवम् उक्तः ब्रह्मा चिन्तयित्वा अब्रवीत् — ‘हन्त, अस्य दुरात्मनः वधोपायः मया विदितः। तेन हि गन्धर्वाणां यक्षाणां देवतानां राक्षसानां च सकाशात् ‘अवध्यः अस्मि’ इति वाक् उक्ता; मया अपि ‘तथा’ इति उक्तम्। अवज्ञानात् तु तत् रक्षः तदा मानुषान् न अकीर्तयत्। तस्मात् सः मानुषात् एव वध्यः; अन्यः तस्य मृत्युः न विद्यते।’ अयम् एव समग्रस्य रामायणस्य मूलहेतुः। रावणेन देवासुरेभ्यः अभयं याचितम्, मनुष्याः तु तुच्छाः इति न गणिताः। यत् सः अवमन्य न अयाचत, तत् एव तस्य मृत्युद्वारम् अभवत्। अतः एव विष्णुना मनुष्यरूपेण जन्म ग्राह्यम्; अतः एव रामः मानुषः, न प्रकटदेवः। गर्वः स्वयम् एव स्वस्य छिद्रं रचयति; यत् न गणितम्, तत् एव घातकं भवति।

ब्रह्मणा समुदाहृतं तत् प्रियं वाक्यं श्रुत्वा देवाः महर्षयश्च प्रहृष्टाः अभवन्। एतस्मिन् एव अन्तरे महाद्युतिः जगत्पतिः विष्णुः शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः तत्र उपयातः। यथा भास्करः तोयदम् आरोहति तथा सः वैनतेयं समारुह्य आगतः; तप्तहाटककेयूरः सुरोत्तमैः वन्द्यमानः सः ब्रह्मणा समागत्य तत्र समाहितः तस्थौ। ततः सर्वे सुराः संनताः तं समभिष्टूय अब्रुवन्। कविः न वदति यत् विष्णुः आहूतः — उपायः यदा ज्ञातः, तदा एव उपायकर्ता स्वयम् उपस्थितः; एषा काव्यस्य सूक्ष्मा योजना। अपि च ‘समाहितः तस्थौ’ इति पदाभ्यां तस्य शान्तिः वर्ण्यते — सर्वे व्यग्राः, सः एकः एव स्थिरः। आयुधधारी अपि सः प्रथमं श्रोता, पश्चात् कर्ता। शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः इति वेषवर्णनम्, गरुडारोहणं च — एतैः पदैः कविः तं प्रत्यक्षवत् दर्शयति, यथा पाठकः अपि तस्मिन् सदसि उपविष्टः स्यात्।

देवाः वदन्ति — ‘विष्णो, लोकानां हितकाम्यया वयं त्वां नियोक्ष्यामहे। अयोध्याधिपतेः दशरथस्य — धर्मज्ञस्य, वदान्यस्य, महर्षिसमतेजसः — तिसृषु भार्यासु, याः ह्रीश्रीकीर्तीनाम् उपमाः, आत्मानं चतुर्विधं कृत्वा पुत्रत्वम् आगच्छ। तत्र मानुषः भूत्वा प्रवृद्धं लोककण्टकं दैवतैः अवध्यं रावणं समरे जहि।’ ‘चतुर्विधम्’ इति पदेन चत्वारः भ्रातरः सूचिताः — एकः एव आत्मा चतुर्षु शरीरेषु विभक्तः। ‘चतुर्विधम्’ इति पदात् एव रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नानां भेदः बाह्यः एव, न आन्तरः इति ज्ञायते। ‘दैवतैरवध्यम्’ इति पदे च सः एव विरोधः पुनः उक्तः यः अवतारं निष्पादयति — देवः देवत्वेन न हन्ति, मनुष्यत्वेन हन्ति। अत्र च कुलं, नगरं, राज्ञीनां गुणाः — सर्वम् अवतारात् पूर्वम् एव निर्दिष्टम्। अपि च देवाः ‘नियोक्ष्यामहे’ इति वदन्ति, न तु ‘याचामहे’ — लोकहितं यत्र प्रयोजनम्, तत्र प्रार्थना अपि नियोगवत् भवति।

‘सः मूर्खः राक्षसः रावणः वीर्योद्रेकेण देवान् गन्धर्वान् सिद्धान् ऋषिसत्तमांश्च बाधते। तेन रौद्रेण नन्दनवने क्रीडन्तः ऋषयः गन्धर्वाः अप्सरसश्च विनिपातिताः। तस्य वधार्थं वयं मुनिभिः सह आयाताः; सिद्धगन्धर्वयक्षाश्च त्वां शरणं गताः। हे परन्तप, त्वम् एव अस्माकं सर्वेषां परमा गतिः। देवशत्रूणां वधाय नृणां लोके जन्मनि मनः कुरु।’ ‘नृणां लोके मनः कुरु’ इति प्रार्थना ब्रह्मणः वचनस्य एव प्रयोगः — देवाः उपायं श्रुत्वा तम् एव याचन्ते; ज्ञानात् प्रार्थना, प्रार्थनातः च अवतारः। ‘शरणं गताः’ इति पदेन शरणागतितत्त्वम् अत्र आरभ्यते, यत् अग्रे विभीषणप्रसङ्गे पूर्णतां प्राप्नोति। नन्दनवनात् पातः च सूचयति यत् स्वर्गः अपि न सुरक्षितः; यत्र क्रीडा एव न सम्भवति, तत्र शान्तिः कुतः। ‘त्वं गतिः परमा’ इति वचनेन च देवाः स्वां परतन्त्रताम् अङ्गीकुर्वन्ति।

एवं स्तुतः त्रिदशपुङ्गवः सर्वलोकनमस्कृतः देवेशः विष्णुः पितामहपुरोगान् समेतान् धर्मसंहितान् सर्वान् त्रिदशान् अब्रवीत् — ‘भयं त्यजत, भद्रं वः। युष्माकं हितार्थं युधि सपुत्रपौत्रं सामात्यं समन्त्रिज्ञातिबान्धवं तं क्रूरं दुराधर्षं देवर्षीणां भयावहं रावणं हत्वा, एकादश वर्षसहस्राणि इमां पृथिवीं पालयन् मानुषे लोके वत्स्यामि।’ अत्र न केवलं वधः प्रतिज्ञातः, अपि तु दीर्घं धर्मराज्यम् अपि। रामायणं युद्धकथा च राज्यकथा च — एतत् अत्र एव निश्चितम्। ‘सपुत्रपौत्रं सामात्यं समन्त्रिज्ञातिबान्धवम्’ इति विस्तारेण कथ्यते यत् न एकः पुरुषः हन्तव्यः, अपि तु समग्रा अधर्मव्यवस्था। ‘भयं त्यजत’ इति द्वे एव पदे, तथापि तयोः एव समग्रस्य अभयदानस्य सारः। एतत् वचनं श्रुत्वा एव देवानां चिन्ता निवृत्ता; अतः परं कथा दशरथस्य गृहं प्रति परावर्तते।

एवं देवानां वरं दत्त्वा आत्मवान् विष्णुः मानुषे लोके आत्मनः जन्मभूमिम् अचिन्तयत्। ततः पद्मपलाशाक्षः आत्मानं चतुर्विधं कृत्वा तदा दशरथं नृपं पितरं रोचयामास। ततः देवर्षयः गन्धर्वाः सरुद्राः साप्सरोगणाश्च दिव्यरूपाभिः स्तुतिभिः मधुसूदनं तुष्टुवुः। ‘रोचयामास’ इति पदं सुन्दरम् — अवतारः परनियतिः न, अपि तु स्वरुचिः; स्वेच्छया एव भगवान् पितरं वृणोति। स्तुतिभिः परिवृतः सः मनुष्यजन्म प्रति प्रस्थितः। जन्मभूमेः चिन्तनम् अपि सार्थकम् — अवतारे देशः कालः कुलं च सर्वं विचार्य एव वृणोति।

अन्ते देवाः छन्दः परिवर्त्य वंशस्थवृत्तेन प्रार्थयन्ते — ‘तम् उद्धतम् उग्रतेजसं प्रवृद्धदर्पं त्रिदशेश्वरद्विषं विरावणं साधूनां तपस्विनां च कण्टकं भयावहं रावणं तपस्विभ्यः उद्धर। तम् एव सबलं सबान्धवं हत्वा गतज्वरः चिरं सुरेन्द्रगुप्तं गतदोषकल्मषं स्वर्लोकम् आगच्छ।’ श्लोकवृत्तात् वंशस्थं प्रति गतिः सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। एवं कथायाः द्वे धारे — दशरथस्य पुत्रकामना, देवानां रावणभयं च — अस्मिन् सर्गे एकत्र मिलिते; अतः परं यथार्थतया रामायणम् आरभ्यते।

మేధావి అయిన ఋష్యశృంగుడు కొంతసేపు ధ్యానించి ముందు చేయవలసినదాన్ని నిశ్చయిస్తాడు. తర్వాత స్పృహలోకి వచ్చిన ఆ వేదజ్ఞుడు దశరథునితో ఇలా అన్నాడు — ‘పుత్రుల కోసం నీకు పుత్రీయ (పుత్రకామేష్టి) ఇష్టిని చేస్తాను; అథర్వశిరస్సులో చెప్పబడిన మంత్రాలతో విధిపూర్వకంగా అది సిద్ధిస్తుంది.’ ఇలా చెప్పి ఆ తేజస్వి ఇష్టిని ప్రారంభించాడు, మంత్రాలలో దర్శించబడిన కర్మతో అగ్నిలో హోమం చేశాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — అశ్వమేధం ముగిసింది, అయినా పుత్రుడు లభించలేదు; కాబట్టి వేరే ఇష్టి అవసరం. మహాక్రతువు రాజు పాపాన్ని నశింపజేస్తుంది, ఇష్టి మాత్రం కోరిన ఫలాన్ని సాధిస్తుంది. అంతేకాక ‘ధ్యాత్వా’ (ధ్యానించి) అనే పదంతో ముని తొందరపడి మాట ఇవ్వడని సూచించబడుతుంది; మొదట ధ్యానం, తర్వాత మాట, తర్వాత కర్మ — ఇదే ఋషి మర్యాద. ‘లబ్ధసంజ్ఞః’ (స్పృహ పొందినవాడు) అనే పదంతో ధ్యానం నుండి తిరిగిరావడం చూపబడుతుంది.

యజ్ఞం ప్రారంభం కాగానే దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ తమ తమ భాగాలను స్వీకరించడానికి యథావిధిగా అక్కడ చేరారు. ఆ దేవతలు న్యాయబద్ధంగా ఆ సభలో కలిసి లోకకర్త అయిన బ్రహ్మతో ఇలా అన్నారు. ఇక్కడ కథలో ఒక గొప్ప సంధి — దశరథుని గృహకామన దేవతల లోకకార్యంతో కలుస్తుంది. మర్త్యుని పుత్రేచ్ఛ అమర్త్యుల సంకటంతో కలిసేది ఒకే వేదికపై. హవిస్సు స్వీకరించడానికి వచ్చిన దేవతలు అక్కడే స్వయంగా యాచకులవుతారు — ఈ విడంబన కవి ఉద్దేశించినదే. దాతలే యాచిస్తున్నారు అనేదే అధర్మం ఎంత పెరిగిందో చెప్పే కొలత.

దేవతలు ఇలా అంటారు — ‘భగవాన్, నీ అనుగ్రహం వల్లనే రావణుడు అనే రాక్షసుడు ఇంతటివాడయ్యాడు. అతడు తన పరాక్రమంతో మా అందరినీ బాధిస్తున్నాడు; అతనిని శాసించడానికి మేము సమర్థులం కాము. నీవు ప్రీతి చెంది అప్పుడు అతనికి వరం ఇచ్చావు; ఆ వరాన్ని గౌరవిస్తూ మేము అతని అపరాధాలన్నిటినీ సహిస్తున్నాము. ఆ దుర్బుద్ధి మూడు లోకాలనూ కలవరపెడుతున్నాడు, ఉన్నతులను ద్వేషిస్తున్నాడు, దేవరాజైన ఇంద్రుని కూడా పరాభవించాలని కోరుకుంటున్నాడు.’ ‘త్వత్ప్రసాదేన’ (నీ అనుగ్రహం వల్ల) అనే పదం మర్మస్పర్శి — వరం ఇచ్చినవానికే దాని హద్దు తెలుసు; అందుకే దేవతలు అతనినే ఆశ్రయిస్తారు. ‘క్షమామహే’ (సహిస్తున్నాము) అనే పదంతో వారి దైన్యం వ్యక్తమవుతుంది — వారు శక్తితో సహించడం లేదు, వరపు గౌరవం వల్ల సహిస్తున్నారు. వరం రక్షకంగా ఉండేది, అదే బంధనమైంది.

వరదానంతో మోహితుడైన ఆ దుర్ధర్షుడు ఋషులనూ యక్షులనూ గంధర్వులనూ బ్రాహ్మణులనూ అసురులనూ అతిక్రమిస్తున్నాడు. సూర్యుడు అతనిని తపింపజేయడు, వాయువు అతని పక్కన వీచదు, చలించే అలల మాల గల సముద్రం కూడా అతనిని చూసి కంపించదు. ‘భయంకరమైన రూపం గల ఆ రాక్షసుని వల్ల మాకు గొప్ప భయం; భగవాన్, అతని వధకు ఉపాయం చేయాలి’ అని వారు యాచిస్తారు. సూర్యవాయుసముద్రాల స్తంభనంతో ప్రకృతి కూడా అతని భయంతో తన ధర్మాన్ని విడిచిపెడుతోందని కవి సూచిస్తున్నాడు. సూర్యుడు తాపాన్ని, వాయువు గతిని, సముద్రం అలలను విడిచిపెట్టే చోట లోకస్థితియే నశిస్తుంది. ఇదే అధర్మపు పూర్ణత, అవతారపు అవసరం. ‘అసురాన్’ అనే పదాన్ని కూడా చూడాలి — అతడు తన జాతివారిని కూడా వదలడు; అధర్మం పక్షాన్ని లెక్కచేయదు.

దేవతలందరూ ఇలా చెప్పగా బ్రహ్మ ఆలోచించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఆహా, ఈ దురాత్ముని వధోపాయం నాకు తెలిసింది. అతడు గంధర్వుల నుండి, యక్షుల నుండి, దేవతల నుండి, రాక్షసుల నుండి ‘నేను అవధ్యుడనుగా ఉండాలి’ అని అడిగాడు; నేను కూడా ‘అలాగే’ అన్నాను. కానీ అవజ్ఞ వల్ల ఆ రాక్షసుడు అప్పుడు మనుషుల పేరు ఎత్తలేదు. కాబట్టి అతడు మనిషి చేతనే వధించబడాలి; అతనికి మరో మృత్యువు లేదు.’ ఇదే సమగ్ర రామాయణానికి మూలకారణం. రావణుడు దేవాసురుల నుండి అభయాన్ని అడిగాడు, మనుషులను మాత్రం తుచ్ఛులని లెక్కించలేదు. అవమానించి అతడు ఏది అడగలేదో అదే అతని మృత్యుద్వారమైంది. అందువల్లనే విష్ణువు మనుష్యరూపంలో జన్మించాలి; అందువల్లనే రాముడు మనిషి, ప్రత్యక్ష దేవుడు కాదు. గర్వం తానే తనకు లోపాన్ని సృష్టించుకుంటుంది; లెక్కించనిదే ఘాతకమవుతుంది.

బ్రహ్మ పలికిన ఆ ప్రియమైన మాట విని దేవతలూ మహర్షులూ ఎంతో ఆనందించారు. సరిగ్గా ఇదే సమయంలో మహాకాంతిమంతుడు, జగత్పతి అయిన విష్ణువు శంఖచక్రగదలు చేతబట్టి, పీతాంబరం ధరించి అక్కడికి వచ్చాడు. సూర్యుడు మేఘాన్ని అధిరోహించినట్లు అతడు వైనతేయుని (గరుడుని) అధిరోహించి వచ్చాడు; కాల్చిన బంగారపు కేయూరాలు ధరించి, దేవశ్రేష్ఠులచేత వందించబడుతూ అతడు బ్రహ్మను కలిసి అక్కడ ప్రశాంతంగా నిలిచాడు. తర్వాత దేవతలందరూ వినమ్రులై అతనిని స్తుతించి ఇలా అన్నారు. విష్ణువు పిలవబడ్డాడని కవి చెప్పడు — ఉపాయం తెలిసిన వెంటనే ఉపాయకర్త స్వయంగా ప్రత్యక్షమయ్యాడు; ఇది కావ్యపు సూక్ష్మమైన కూర్పు. అంతేకాక ‘సమాహితః తస్థౌ’ (ప్రశాంతంగా నిలిచాడు) అనే పదాలతో అతని శాంతి వర్ణించబడుతుంది — అందరూ కలవరపడుతుండగా అతనొక్కడే స్థిరంగా ఉన్నాడు. ఆయుధధారి అయినప్పటికీ అతడు మొదట వినేవాడు, తర్వాత చేసేవాడు. శంఖచక్రగదాపాణి, పీతాంబరధారి అనే వేషవర్ణన, గరుడారోహణ — ఈ పదాలతో కవి అతనిని ప్రత్యక్షంగా చూపిస్తున్నాడు, పాఠకుడు కూడా ఆ సభలో కూర్చున్నట్లుగా.

దేవతలు ఇలా అంటారు — ‘విష్ణూ, లోకహితాన్ని కోరి మేము నిన్ను నియోగిస్తున్నాము. అయోధ్యాధిపతి, ధర్మజ్ఞుడు, ఉదారుడు, మహర్షితుల్యమైన తేజస్సు గలవాడు అయిన దశరథునికి — లజ్జ, శ్రీ, కీర్తులకు ఉపమానాలైన ముగ్గురు భార్యలలో — నిన్ను నీవు నాలుగు విధాలుగా చేసుకుని పుత్రత్వాన్ని పొందు. అక్కడ మనిషివై, పెరిగిపోయిన లోకకంటకుడు, దేవతలకు అవధ్యుడు అయిన రావణుని యుద్ధంలో సంహరించు.’ ‘చతుర్విధమ్’ (నాలుగు విధాలుగా) అనే పదంతో నలుగురు సోదరులు సూచించబడ్డారు — ఒకే ఆత్మ నాలుగు శరీరాలలో విభజించబడింది. ‘చతుర్విధమ్’ అనే పదం నుండే రామలక్ష్మణభరతశత్రుఘ్నుల భేదం బాహ్యమైనదే, ఆంతరికమైనది కాదని తెలుస్తుంది. ‘దైవతైరవధ్యమ్’ (దేవతలకు అవధ్యుడు) అనే పదంలో అవతారాన్ని నిష్పాదించే ఆ విరోధమే మళ్ళీ చెప్పబడింది — దేవుడు దేవత్వంతో చంపడు, మనుష్యత్వంతో చంపుతాడు. ఇక్కడ కులం, నగరం, రాణుల గుణాలు — అంతా అవతారానికి ముందే నిర్దేశించబడింది. అంతేకాక దేవతలు ‘నియోక్ష్యామహే’ (నియోగిస్తున్నాము) అంటారు, ‘యాచామహే’ (యాచిస్తున్నాము) అని కాదు — లోకహితమే ప్రయోజనమైన చోట ప్రార్థన కూడా నియోగంలా ఉంటుంది.

‘ఆ మూర్ఖుడైన రాక్షసుడు రావణుడు పరాక్రమపు మదంతో దేవతలనూ గంధర్వులనూ సిద్ధులనూ ఋషిశ్రేష్ఠులనూ బాధిస్తున్నాడు. ఆ రౌద్రుడు నందనవనంలో క్రీడిస్తున్న ఋషులనూ గంధర్వులనూ అప్సరసలనూ కూల్చివేశాడు. అతని వధ కోసం మేము మునులతో కలిసి వచ్చాము; సిద్ధగంధర్వయక్షులు నిన్ను శరణు పొందారు. ఓ పరంతపా, నీవే మా అందరికీ పరమగతి. దేవశత్రువుల వధ కోసం మనుష్యలోకంలో జన్మించడానికి మనసు పెట్టు.’ ‘నృణాం లోకే మనః కురు’ (మనుష్యలోకంలో జన్మించడానికి మనసు పెట్టు) అనే ప్రార్థన బ్రహ్మ మాటకు ప్రయోగమే — దేవతలు ఉపాయం విని దానినే యాచిస్తున్నారు; జ్ఞానం నుండి ప్రార్థన, ప్రార్థన నుండి అవతారం. ‘శరణం గతాః’ (శరణు పొందారు) అనే పదంతో శరణాగతి తత్త్వం ఇక్కడ ప్రారంభమవుతుంది, అది ముందు విభీషణ ప్రసంగంలో పూర్ణతను పొందుతుంది. నందనవనం నుండి కూల్చివేయడం స్వర్గం కూడా సురక్షితం కాదని సూచిస్తుంది; క్రీడయే సాధ్యం కానిచోట శాంతి ఎక్కడిది? ‘త్వం గతిః పరమా’ (నీవే పరమగతి) అనే మాటతో దేవతలు తమ పరాధీనతను అంగీకరిస్తున్నారు.

ఇలా స్తుతించబడిన దేవశ్రేష్ఠుడు, సర్వలోకాలచేత నమస్కరించబడేవాడు, దేవేశుడు అయిన విష్ణువు బ్రహ్మను ముందుంచుకుని చేరిన, ధర్మపరులైన దేవతలందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘భయాన్ని విడిచిపెట్టండి, మీకు శుభమగుగాక. మీ హితం కోసం యుద్ధంలో కుమారులతో, మనుమలతో, అమాత్యులతో, మంత్రులతో, జ్ఞాతులతో, బంధువులతో సహా క్రూరుడు, దుర్ధర్షుడు, దేవర్షులకు భయం కలిగించేవాడు అయిన ఆ రావణుని సంహరించి, పదకొండు వేల సంవత్సరాలు ఈ భూమిని పాలిస్తూ మనుష్యలోకంలో నివసిస్తాను.’ ఇక్కడ కేవలం వధ మాత్రమే కాదు, దీర్ఘమైన ధర్మరాజ్యం కూడా ప్రతిజ్ఞ చేయబడింది. రామాయణం యుద్ధకథా రాజ్యకథా కూడా — ఇది ఇక్కడే నిశ్చయమైంది. ‘కుమారులతో, మనుమలతో, అమాత్యులతో, మంత్రులతో, జ్ఞాతులతో, బంధువులతో సహా’ అని విస్తారంగా చెప్పబడింది — సంహరించవలసినది ఒక్క వ్యక్తిని కాదు, సమగ్రమైన అధర్మవ్యవస్థను. ‘భయం త్యజత’ (భయాన్ని విడిచిపెట్టండి) అనేవి రెండే పదాలు, అయినా సమగ్ర అభయదానపు సారం వాటిలోనే ఉంది. ఈ మాట వినగానే దేవతల చింత తొలగిపోయింది; ఇక ముందు కథ దశరథుని ఇంటి వైపు మళ్ళుతుంది.

ఇలా దేవతలకు వరం ఇచ్చి ఆత్మవంతుడైన విష్ణువు మనుష్యలోకంలో తన జన్మభూమి గురించి ఆలోచించాడు. తర్వాత పద్మదళాక్షుడు తనను నాలుగు విధాలుగా చేసుకుని అప్పుడు రాజు దశరథుని తండ్రిగా ఎంచుకున్నాడు. అప్పుడు దేవర్షులూ గంధర్వులూ రుద్రులూ అప్సరోగణాలూ దివ్యమైన స్తుతులతో మధుసూదనుని స్తుతించారు. ‘రోచయామాస’ (ఇష్టపడి ఎంచుకున్నాడు) అనే పదం సుందరమైనది — అవతారం పరుల నియతి కాదు, తన ఇష్టం; స్వేచ్ఛగానే భగవానుడు తండ్రిని వరిస్తాడు. స్తుతులతో చుట్టుముట్టబడి అతడు మనుష్యజన్మ వైపు బయలుదేరాడు. జన్మభూమి గురించిన ఆలోచన కూడా సార్థకమైనది — అవతారంలో దేశం, కాలం, కులం అన్నీ విచారించే వరిస్తాడు.

చివరగా దేవతలు ఛందస్సు మార్చి వంశస్థవృత్తంలో ప్రార్థిస్తారు — ‘ఉద్ధతుడు, ఉగ్రతేజస్సు గలవాడు, పెరిగిన దర్పం గలవాడు, దేవేంద్రుని ద్వేషించేవాడు, లోకాలను ఏడిపించేవాడు, సాధువులకూ తపస్వులకూ కంటకమైనవాడు, భయంకరుడు అయిన రావణుని నుండి తపస్వులను ఉద్ధరించు. అతనినే సైన్యంతో, బంధువులతో సహా సంహరించి, జ్వరం (చింత) తొలగినవాడవై, చిరకాలం సురేంద్రుడు రక్షించిన, దోషకల్మషాలు లేని స్వర్గలోకానికి రా.’ శ్లోకవృత్తం నుండి వంశస్థానికి మారడం సర్గ సమాప్తిని సూచిస్తుంది. ఇలా కథలోని రెండు ధారలు — దశరథుని పుత్రకామన, దేవతల రావణభయం — ఈ సర్గలో ఒక్కచోట కలిశాయి; ఇక్కడినుండి యథార్థంగా రామాయణం ప్రారంభమవుతుంది.

அறிவுக் கூர்மையுடைய ரிஷ்யசிருங்கர் சிறிது நேரம் தியானித்து, அடுத்துச் செய்ய வேண்டியதைத் தீர்மானிக்கிறார். பின்னர் உணர்வு மீண்ட அந்த வேதம் அறிந்தவர் தசரதனிடம் சொன்னார் — ‘மகப்பேறுக்காக உனக்குப் புத்திரீய இஷ்டியைச் செய்வேன்; அதர்வசிரஸில் சொல்லப்பட்ட மந்திரங்களால் முறைப்படி அது நிறைவேறும்.’ இவ்வாறு சொல்லி ஒளிமிக்க அவர் இஷ்டியைத் தொடங்கினார்; மந்திரம் காட்டிய சடங்கு முறைப்படி அக்னியில் ஆகுதி இட்டார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — அசுவமேதம் நிறைவுற்றது, ஆயினும் மகன் கிடைக்கவில்லை; ஆகவே தனியான இஷ்டி தேவைப்படுகிறது. பெருவேள்வி மன்னனின் பாவத்தை அழிக்கிறது; இஷ்டியோ விரும்பிய பயனை நிறைவேற்றுகிறது. மேலும் ‘த்யாத்வா’ — ‘தியானித்து’ — என்ற சொல்லால், முனிவர் அவசரப்பட்டு வாக்களிப்பதில்லை என்பது குறிக்கப்படுகிறது; முதலில் தியானம், பின்னர் சொல், பின்னர் செயல் — இதுவே ரிஷியின் முறைமை. ‘லப்தஸம்ஜ்ஞ:’ — ‘உணர்வு மீண்டவர்’ — என்ற சொல்லால் தியானத்திலிருந்து திரும்புதல் காட்டப்படுகிறது.

வேள்வி நடந்துகொண்டிருந்தபோது தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் சித்தர்களும் பரமரிஷிகளும் தத்தம் பங்கைப் பெற்றுக்கொள்ள முறைப்படி அங்கே ஒன்றுகூடினர். அந்தத் தேவர்கள் நெறிப்படி அந்த அவையில் கூடி, உலகைப் படைத்த பிரம்மனிடம் ஒரு சொல்லைச் சொன்னார்கள். இங்கே கதையின் பெரும் சந்திப்பு — தசரதனின் வீட்டு விருப்பம் தேவர்களின் உலகப் பணியுடன் இணைகிறது. மனிதனின் மகவாசை தேவர்களின் நெருக்கடியுடன் சந்திக்கும் இடம் ஒரே வேள்விப் பீடம். அவிப்பங்கைப் பெற வந்த தேவர்கள் அங்கேயே தாமே யாசகர்களாகின்றனர் — இந்த முரண்நகை கவியின் நோக்கம். கொடுப்பவர்களே யாசிக்கிறார்கள் என்பதுவே அறமின்மையின் அளவு.

தேவர்கள் சொல்கிறார்கள் — ‘பகவானே, உங்கள் அருளாலேயே ராவணன் என்ற அரக்கன் இவ்வளவு பெரியவனாகிவிட்டான். அவன் தன் வீரத்தால் எங்கள் அனைவரையும் துன்புறுத்துகிறான்; அவனை அடக்க எங்களால் முடியவில்லை. நீங்கள் மகிழ்ந்து அன்று அவனுக்கு வரம் கொடுத்தீர்கள்; அந்த வரத்தை மதித்து அவனுடைய எல்லாக் குற்றங்களையும் நாங்கள் பொறுத்துக்கொள்கிறோம். அந்தத் தீய எண்ணமுடையவன் மூவுலகையும் கலக்குகிறான், உயர்ந்தோரை வெறுக்கிறான், தேவர்களின் அரசனான இந்திரனையும் அடக்க விரும்புகிறான்.’ ‘த்வத்ப்ரஸாதேன’ — ‘உங்கள் அருளால்’ — என்ற சொல் உள்ளத்தைத் தைக்கிறது: வரம் கொடுத்தவரே அதன் எல்லையை அறிவார்; ஆகவே தேவர்கள் அவரையே அணுகுகிறார்கள். ‘க்ஷமாமஹே’ — ‘பொறுத்துக்கொள்கிறோம்’ — என்ற சொல்லால் அவர்களின் இயலாமை வெளிப்படுகிறது — வலிமையால் அவர்கள் பொறுக்கவில்லை, வரத்தின் மீதான மதிப்பாலேயே பொறுக்கிறார்கள். காவலாக இருந்த வரமே கட்டாக மாறிவிட்டது.

வரத்தால் மயங்கிய, எவராலும் வெல்ல முடியாத அவன், ரிஷிகளையும் யக்ஷர்களையும் கந்தர்வர்களையும் அந்தணர்களையும் அசுரர்களையும் மீறி அடக்குகிறான். சூரியன் அவன் மீது சுட்டெரிப்பதில்லை; காற்று அவன் அருகில் வீசுவதில்லை; அலைமாலை சூடிய கடலும் அவனைக் கண்டு அசைவதில்லை. ‘கொடிய தோற்றமுடைய அந்த அரக்கனிடமிருந்து எங்களுக்குப் பெரும் அச்சம்; பகவானே, அவனை அழிப்பதற்கு உபாயம் செய்யத் தாங்களே தகுந்தவர்’ என்று அவர்கள் வேண்டுகிறார்கள். சூரியன், காற்று, கடல் ஆகியவை செயலற்று நிற்பதன் மூலம், இயற்கையும் அவன் மீதான அச்சத்தால் தன் இயல்பைக் கைவிடுகிறது என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். கதிரவன் சூட்டையும், காற்று இயக்கத்தையும், கடல் அலைகளையும் கைவிடும் இடத்தில் உலகின் நிலைப்பே அழிகிறது. இதுவே அறமின்மையின் முழுமை, அவதாரத்திற்கான தேவையும் இதுவே. ‘அஸுரான்’ — ‘அசுரர்களையும்’ — என்ற சொல்லையும் கவனிக்க வேண்டும்: அவன் தன் இனத்தவரையும் விட்டுவைப்பதில்லை; அறமின்மை தரப்புப் பார்ப்பதில்லை.

தேவர்கள் அனைவராலும் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பிரம்மன் சிந்தித்துச் சொன்னார் — ‘ஆ, இந்தத் தீயவனை அழிக்கும் வழியை நான் அறிவேன். கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், தேவர்கள், அரக்கர்கள் ஆகியோரால் ‘நான் கொல்லப்படக்கூடாதவனாக வேண்டும்’ என்று அவன் சொன்னான்; நானும் ‘அப்படியே’ என்றேன். ஆனால் அலட்சியத்தால் அந்த அரக்கன் அப்போது மனிதர்களைக் குறிப்பிடவில்லை. ஆகவே அவன் மனிதனால் மட்டுமே கொல்லப்படக்கூடியவன்; அவனுக்கு வேறு மரணம் இல்லை.’ இதுவே முழு ராமாயணத்தின் அடிப்படைக் காரணம். ராவணன் தேவர்களிடமிருந்தும் அசுரர்களிடமிருந்தும் அபயம் வேண்டினான்; மனிதர்களோ அற்பர்கள் என்று கணக்கில் கொள்ளப்படவில்லை. அவன் அலட்சியம் செய்து வேண்டாமல் விட்டதே அவனுடைய மரணத்தின் வாயிலாயிற்று. ஆகவேதான் விஷ்ணு மனித வடிவில் பிறக்க வேண்டியதாயிற்று; ஆகவேதான் ராமன் மனிதன், வெளிப்படையான தெய்வம் அல்லன். கர்வம் தானே தனக்கு ஓட்டையை உண்டாக்குகிறது; கணக்கில் கொள்ளப்படாததே கொல்லும் கருவியாகிறது.

பிரம்மன் எடுத்துரைத்த அந்த இனிய சொல்லைக் கேட்டுத் தேவர்களும் மகரிஷிகளும் மிகவும் மகிழ்ந்தனர். இதே இடைவேளையில் பேரொளி படைத்த உலகின் தலைவனான விஷ்ணு, சங்கும் சக்கரமும் கதையும் கையில் ஏந்தி, பொன்னிற ஆடை அணிந்து அங்கே வந்தார். சூரியன் மேகத்தின் மீது ஏறுவதுபோல் அவர் வைனதேயனான கருடன் மீது ஏறி வந்தார்; புடம்போட்ட பொன்னாலான தோள்வளைகளை அணிந்து, தேவர்களில் சிறந்தோரால் வணங்கப்பட்டு, பிரம்மனுடன் சேர்ந்து அங்கே அமைதியாக நின்றார். பின்னர் தேவர்கள் அனைவரும் பணிந்து அவரைப் போற்றித் துதித்துச் சொன்னார்கள். விஷ்ணு அழைக்கப்பட்டார் என்று கவி சொல்லவில்லை — வழி தெரிந்தவுடனேயே அந்த வழியை நிறைவேற்றுபவர் தாமே வந்து நிற்கிறார்; இது காவியத்தின் நுட்பமான அமைப்பு. மேலும் ‘ஸமாஹித: தஸ்தௌ’ — ‘அமைதியாக நின்றார்’ — என்ற சொற்களால் அவருடைய அமைதி வர்ணிக்கப்படுகிறது — அனைவரும் பதற்றத்தில், அவர் ஒருவரே நிலையாக. ஆயுதம் ஏந்தியவராக இருந்தும் அவர் முதலில் கேட்பவர், பின்னரே செய்பவர். சங்கு, சக்கரம், கதை ஏந்திய கையும் பொன்னாடையும் என்ற தோற்ற வர்ணனையும், கருடன் மீது ஏறி வருதலும் — இச்சொற்களால் கவி அவரை நேரில் காண்பதுபோலக் காட்டுகிறார்; வாசகரும் அந்த அவையில் அமர்ந்திருப்பதுபோல.

தேவர்கள் சொல்கிறார்கள் — ‘விஷ்ணுவே, உலகங்களின் நலனை விரும்பி நாங்கள் உங்களைப் பணியில் அமர்த்துகிறோம். அயோத்தியின் தலைவனான தசரதனின் — அறம் அறிந்தவனும், வள்ளலும், மகரிஷிகளுக்கு நிகரான ஒளியுடையவனுமானவனின் — நாணம், செல்வம், புகழ் ஆகியவற்றுக்கு உவமையான மூன்று மனைவியரிடத்தில், உங்களை நான்காகப் பகுத்துக்கொண்டு மகனாகப் பிறப்பீராக. அங்கே மனிதனாகி, பெருகி வளர்ந்த உலகின் முள்ளான, தேவர்களால் கொல்லப்பட முடியாத ராவணனைப் போரில் கொல்வீராக.’ ‘சதுர்விதம்’ — ‘நான்காக’ — என்ற சொல்லால் நான்கு சகோதரர்கள் குறிக்கப்படுகின்றனர் — ஒரே ஆன்மா நான்கு உடல்களில் பகுக்கப்பட்டது. ‘சதுர்விதம்’ என்ற சொல்லிலிருந்தே ராமன், லக்ஷ்மணன், பரதன், சத்ருக்னன் ஆகியோரின் வேறுபாடு புறத்தே மட்டுமே, அகத்தே அல்ல என்பது தெரிகிறது. ‘தைவதைரவத்யம்’ — ‘தேவர்களால் கொல்லப்பட முடியாதவன்’ — என்ற சொல்லில், அவதாரத்தை நிகழ்த்தும் அதே முரண் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — தேவன் தேவனாகக் கொல்வதில்லை, மனிதனாகக் கொல்கிறான். இங்கே குலம், நகரம், அரசியரின் நற்பண்புகள் — அனைத்தும் அவதாரத்திற்கு முன்பே குறிக்கப்பட்டுவிடுகின்றன. மேலும் தேவர்கள் ‘நியோக்ஷ்யாமஹே’ — ‘பணியில் அமர்த்துகிறோம்’ — என்று சொல்கிறார்கள், ‘யாசிக்கிறோம்’ என்று அல்ல — உலக நலனே நோக்கமாக உள்ள இடத்தில் வேண்டுகோளும் பணிநியமனம் போலாகிறது.

‘மூடனான அந்த அரக்கன் ராவணன் தன் வீரச் செருக்கால் தேவர்களையும் கந்தர்வர்களையும் சித்தர்களையும் ரிஷிகளில் சிறந்தோரையும் துன்புறுத்துகிறான். அந்தக் கொடியவனால் நந்தனவனத்தில் விளையாடிக்கொண்டிருந்த ரிஷிகளும் கந்தர்வர்களும் அப்சரஸ்களும் வீழ்த்தப்பட்டனர். அவனை அழிப்பதற்காக நாங்கள் முனிவர்களுடன் வந்திருக்கிறோம்; சித்தர்களும் கந்தர்வர்களும் யக்ஷர்களும் உங்களைச் சரணடைந்துள்ளனர். பகைவரை வாட்டுபவரே, எங்கள் அனைவருக்கும் நீங்களே மேலான புகலிடம். தேவர்களின் பகைவர்களை அழிப்பதற்காக மனிதர் உலகில் பிறப்பதற்கு மனம் கொள்வீராக.’ ‘மனிதர் உலகில் மனம் கொள்வீராக’ என்ற வேண்டுகோள் பிரம்மனின் சொல்லையே செயல்படுத்துவதாகும் — தேவர்கள் வழியைக் கேட்டு அதையே வேண்டுகிறார்கள்; அறிவிலிருந்து வேண்டுகோள், வேண்டுகோளிலிருந்து அவதாரம். ‘ஶரணம் கதா:’ — ‘சரணடைந்தனர்’ — என்ற சொல்லால் சரணாகதித் தத்துவம் இங்கே தொடங்குகிறது; பின்னர் விபீஷணன் பற்றிய பகுதியில் அது முழுமை அடைகிறது. நந்தனவனத்திலிருந்து வீழ்த்தப்படுதல், சொர்க்கமும் பாதுகாப்பானதல்ல என்பதைக் குறிக்கிறது; விளையாட்டுகூட நடக்க முடியாத இடத்தில் அமைதி எங்கே? ‘நீங்களே மேலான புகலிடம்’ என்ற சொல்லால் தேவர்கள் தங்கள் சார்புநிலையை ஒப்புக்கொள்கிறார்கள்.

இவ்வாறு துதிக்கப்பட்ட, தேவர்களில் சிறந்தவரும், எல்லா உலகங்களாலும் வணங்கப்படுபவரும், தேவர்களின் தலைவருமான விஷ்ணு, பிரம்மனை முன்னிட்டு ஒன்றுகூடியிருந்த, அறம் சார்ந்த தேவர்கள் அனைவரிடமும் சொன்னார் — ‘அச்சத்தைக் கைவிடுங்கள், உங்களுக்கு நன்மை உண்டாகட்டும். உங்கள் நலனுக்காக, கொடியவனும், எவராலும் வெல்ல முடியாதவனும், தேவர்களுக்கும் ரிஷிகளுக்கும் அச்சம் தருபவனுமான அந்த ராவணனை, அவனுடைய மக்கள், பேரர்கள், அமைச்சர்கள், ஆலோசகர்கள், உறவினர்கள், சுற்றத்தார் ஆகியோருடன் போரில் கொன்று, பதினோராயிரம் ஆண்டுகள் இந்தப் பூமியைக் காத்தவாறு மனிதர் உலகில் வாழ்வேன்.’ இங்கே கொல்லுதல் மட்டுமல்ல, நீண்ட அறவழி ஆட்சியும் வாக்களிக்கப்படுகிறது. ராமாயணம் போர்க்கதையும் ஆகும், அரசுக்கதையும் ஆகும் — இது இங்கேயே உறுதியாகிறது. ‘மக்கள், பேரர்கள், அமைச்சர்கள், ஆலோசகர்கள், உறவினர்கள், சுற்றத்தாருடன்’ என்று விரிவாகச் சொல்லப்படுவதால், கொல்லப்பட வேண்டியது ஒரு மனிதன் அல்ல, அறமற்ற முழு அமைப்பே என்பது தெரிகிறது. ‘அச்சத்தைக் கைவிடுங்கள்’ என்பவை இரண்டே சொற்கள்; ஆயினும் முழு அபயதானத்தின் சாரமும் அவற்றிலேயே. இந்தச் சொல்லைக் கேட்டதுமே தேவர்களின் கவலை நீங்கியது; இனி கதை தசரதனின் இல்லத்தை நோக்கித் திரும்புகிறது.

இவ்வாறு தேவர்களுக்கு வரம் அளித்த பின், தன்னடக்கம் உடைய விஷ்ணு மனிதர் உலகில் தான் பிறக்க வேண்டிய இடத்தைப் பற்றிச் சிந்தித்தார். பின்னர் தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடைய அவர் தம்மை நான்காகப் பகுத்துக்கொண்டு, அப்போது மன்னன் தசரதனைத் தந்தையாக விரும்பித் தேர்ந்தார். பின்னர் தேவரிஷிகளும் கந்தர்வர்களும் ருத்திரர்களும் அப்சரஸ் கூட்டங்களும் தெய்வீக வடிவுடைய துதிகளால் மதுசூதனனைத் துதித்தனர். ‘ரோசயாமாஸ’ — ‘விரும்பித் தேர்ந்தார்’ — என்ற சொல் அழகானது: அவதாரம் பிறரால் விதிக்கப்பட்டதல்ல, தன் விருப்பமே; தன் விருப்பத்தாலேயே பகவான் தந்தையைத் தேர்ந்தெடுக்கிறார். துதிகளால் சூழப்பட்டு அவர் மனிதப் பிறவியை நோக்கிப் புறப்பட்டார். பிறப்பிடத்தைப் பற்றிச் சிந்திப்பதும் பொருள் பொதிந்தது — அவதாரத்தில் இடம், காலம், குலம் அனைத்தையும் ஆராய்ந்தே தேர்ந்தெடுக்கிறார்.

இறுதியில் தேவர்கள் யாப்பை மாற்றி வம்சஸ்த சந்தத்தில் வேண்டுகிறார்கள் — ‘செருக்கு மிக்கவனும், கொடிய ஒளியுடையவனும், பெருகிய கர்வம் கொண்டவனும், தேவர் தலைவனின் பகைவனும், உலகை அலறச் செய்பவனும், நல்லோருக்கும் தவசிகளுக்கும் முள்ளானவனும், அச்சம் தருபவனுமான ராவணனைத் தவசிகளுக்காக வேரோடு களைவீராக. அவனைப் படையுடனும் உறவினர்களுடனும் கொன்று, கவலை நீங்கியவராக, நெடுங்காலம் தேவேந்திரனால் காக்கப்பட்ட, குற்றமும் களங்கமும் நீங்கிய விண்ணுலகிற்கு வருவீராக.’ சுலோக யாப்பிலிருந்து வம்சஸ்தத்திற்கு மாறுவது சர்க்கத்தின் நிறைவைக் குறிக்கிறது. இவ்வாறு கதையின் இரு ஓட்டங்களும் — தசரதனின் மகவாசையும், தேவர்களின் ராவண அச்சமும் — இந்த சர்க்கத்தில் ஒன்றிணைகின்றன; இனிமேல்தான் உண்மையில் ராமாயணம் தொடங்குகிறது.

ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಆ ವೇದಜ್ಞನು ದಶರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ಪುತ್ರೀಯ ಇಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅಥರ್ವಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ತೇಜಸ್ವಿ ಇಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು, ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವಿಧಾನದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಶ್ವಮೇಧ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದರೂ ಪುತ್ರನು ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಇಷ್ಟಿ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಯಜ್ಞವು ರಾಜನ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇಷ್ಟಿಯಾದರೋ ಬಯಸಿದ ಫಲವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಧ್ಯಾತ್ವಾ’ (ಧ್ಯಾನಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯು ಆತುರದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತ; ಮೊದಲು ಧ್ಯಾನ, ಆಮೇಲೆ ಮಾತು, ಆಮೇಲೆ ಕರ್ಮ — ಇದು ಋಷಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಲಬ್ಧಸಂಜ್ಞಃ’ (ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು. ಆ ದೇವತೆಗಳು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಲೋಕಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಒಂದು ಮಹಾಸಂಧಿ — ದಶರಥನ ಗೃಹದ ಬಯಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಕಾರ್ಯದೊಡನೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಮರ್ತ್ಯನ ಪುತ್ರೇಚ್ಛೆ ಅಮರ್ತ್ಯರ ಸಂಕಟದೊಡನೆ ಸೇರುವ ವೇದಿ ಒಂದೇ. ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಬೇಡುವವರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಈ ವಿಡಂಬನೆ ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶಿತ. ಕೊಡುವವರೇ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಧರ್ಮ ಎಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂಬುದರ ಅಳತೆ.

ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಭಗವಂತನೇ, ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಇಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪ್ರೀತನಾದ ನೀನು ಆಗ ಅವನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ; ಆ ವರವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತ ನಾವು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನೂ ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆ ದುರ್ಮತಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಉದ್ವೇಗಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಉನ್ನತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೇವರಾಜನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದೇನ’ (ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನೇ ಅದರ ಮಿತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲನು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಬಳಿಗೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಕ್ಷಮಾಮಹೇ’ (ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ದೈನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ವರದ ಗೌರವದಿಂದ ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರಕ್ಷಕವಾಗಿದ್ದ ವರವೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ.

ವರದಾನದಿಂದ ಮದಾಂಧನಾದ ಆ ದುರ್ಧರ್ಷನು ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಅಸುರರನ್ನೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಅವನನ್ನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗಾಳಿ ಅವನ ಬಳಿ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚಂಚಲವಾದ ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರವೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ನಮಗೆ ಮಹಾಭಯ; ಭಗವಂತನೇ, ಅವನ ವಧೆಗೆ ನೀನು ಉಪಾಯ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಅವರು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಸಮುದ್ರಗಳು ಸ್ತಂಭಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಅವನ ಭಯದಿಂದ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನು ತಾಪವನ್ನು, ವಾಯು ಗತಿಯನ್ನು, ಸಮುದ್ರವು ಅಲೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಲೋಕದ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಧರ್ಮದ ಪೂರ್ಣತೆ, ಅವತಾರದ ಅಪೇಕ್ಷೆ. ‘ಅಸುರಾನ್’ (ಅಸುರರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ತನ್ನ ಜಾತಿಯವರನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಧರ್ಮ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಲೋಚಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆಹಾ, ಈ ದುರಾತ್ಮನ ವಧೆಯ ಉಪಾಯ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಅವನು ಗಂಧರ್ವರಿಂದಾಗಲಿ ಯಕ್ಷರಿಂದಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಾಗಲಿ “ನಾನು ಅವಧ್ಯನಾಗಬೇಕು” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು; ನಾನೂ “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದೆನು. ಆದರೆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಗ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲೇ ವಧ್ಯನು; ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಮೃತ್ಯುವಿಲ್ಲ.’ ಇದೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಕಾರಣ. ರಾವಣನು ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ಬೇಡಿದನು, ಮನುಷ್ಯರನ್ನಾದರೋ ತುಚ್ಛರೆಂದು ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯಾವುದನ್ನು ಅವನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಬೇಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಅವನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಾಗಿಲಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಾಳಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಮನುಷ್ಯ, ಪ್ರಕಟವಾದ ದೇವನಲ್ಲ. ಗರ್ವವು ತಾನೇ ತನ್ನ ರಂಧ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾವುದನ್ನು ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಘಾತಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದ ಆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಜಗತ್ಪತಿ ವಿಷ್ಣುವು ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದೆಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಪೀತಾಂಬರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡವನ್ನೇರುವಂತೆ ಅವನು ವೈನತೇಯನನ್ನು (ಗರುಡನನ್ನು) ಏರಿ ಬಂದನು; ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಕೇಯೂರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ವಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ತಲೆಬಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಹೇಳಿದರು. ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕರೆಯಲಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಉಪಾಯ ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವವನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಾಜರಾದನು; ಇದು ಕಾವ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಯೋಜನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಸಮಾಹಿತಃ ತಸ್ಥೌ’ (ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ನಿಂತನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಶಾಂತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ವ್ಯಗ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಸ್ಥಿರ. ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಕೇಳುವವನು, ಆಮೇಲೆ ಮಾಡುವವನು. ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಪಾಣಿ, ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿ ಎಂಬ ವೇಷವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಗರುಡಾರೋಹಣ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಓದುಗನೂ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ.

ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ವಿಷ್ಣುವೇ, ಲೋಕಗಳ ಹಿತದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ನಾವು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾದ ದಶರಥನ — ಧರ್ಮಜ್ಞನ, ಉದಾರಿಯ, ಮಹರ್ಷಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವನ — ಹ್ರೀ, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲುವ ಮೂವರು ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸು. ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ, ಬೆಳೆದುನಿಂತ ಲೋಕಕಂಟಕನೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯನೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲು.’ ‘ಚತುರ್ವಿಧಮ್’ (ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಸೂಚಿತರು — ಒಂದೇ ಆತ್ಮ ನಾಲ್ಕು ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ. ‘ಚತುರ್ವಿಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೇ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಭರತ, ಶತ್ರುಘ್ನರ ಭೇದ ಬಾಹ್ಯವೇ ಹೊರತು ಆಂತರಿಕವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ದೈವತೈರವಧ್ಯಮ್’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅವತಾರವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವ ಅದೇ ವಿರೋಧ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದೇವನು ದೇವತ್ವದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯತ್ವದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕುಲ, ನಗರ, ರಾಣಿಯರ ಗುಣಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಅವತಾರಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ದೇವತೆಗಳು ‘ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯಾಮಹೇ’ (ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತೇವೆ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ‘ಯಾಚಾಮಹೇ’ (ಬೇಡುತ್ತೇವೆ) ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ — ಲೋಕಹಿತವೇ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ನಿಯೋಗದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಆ ಮೂರ್ಖ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ವೀರ್ಯದ ಉದ್ರೇಕದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ಸಿದ್ಧರನ್ನೂ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ರೌದ್ರನಿಂದ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಋಷಿಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ನಾವು ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ಸಿದ್ಧ-ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷರೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಓ ಪರಂತಪನೇ, ನೀನೇ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಮಗತಿ. ದೇವಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಾಳಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು.’ ‘ನೃಣಾಂ ಲೋಕೇ ಮನಃ ಕುರು’ (ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನದೇ ಪ್ರಯೋಗ — ದೇವತೆಗಳು ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಅವತಾರ. ‘ಶರಣಂ ಗತಾಃ’ (ಶರಣು ಬಂದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶರಣಾಗತಿಯ ತತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂದನವನದಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದು ಸ್ವರ್ಗವೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕ್ರೀಡೆಯೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಎಲ್ಲಿಂದ? ‘ತ್ವಂ ಗತಿಃ ಪರಮಾ’ (ನೀನೇ ಪರಮಗತಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತನೂ ಆದ ದೇವೇಶ ವಿಷ್ಣುವು ಪಿತಾಮಹನನ್ನು (ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು) ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸೇರಿದ್ದ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಯವನ್ನು ಬಿಡಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ, ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳು-ಜ್ಞಾತಿಗಳು-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ, ಕ್ರೂರನೂ ದುರಾಧರ್ಷನೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವಧೆಯಲ್ಲ, ದೀರ್ಘವಾದ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯವೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮಾಯಣ ಯುದ್ಧಕಥೆಯೂ ಹೌದು, ರಾಜ್ಯಕಥೆಯೂ ಹೌದು — ಇದು ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಪುತ್ರಪೌತ್ರಂ ಸಾಮಾತ್ಯಂ ಸಮಂತ್ರಿಜ್ಞಾತಿಬಾಂಧವಮ್’ ಎಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದುದು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನಲ್ಲ, ಇಡೀ ಅಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಭಯಂ ತ್ಯಜತ’ (ಭಯವನ್ನು ಬಿಡಿ) — ಇವು ಎರಡೇ ಪದಗಳು, ಆದರೂ ಇಡೀ ಅಭಯದಾನದ ಸಾರ ಅವುಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಚಿಂತೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಥೆ ದಶರಥನ ಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವರವನ್ನಿತ್ತು ಆತ್ಮವಂತನಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಗ ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ತಂದೆಯಾಗಿ ಮೆಚ್ಚಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ರುದ್ರರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗುಂಪುಗಳು ದಿವ್ಯವಾದ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ‘ರೋಚಯಾಮಾಸ’ (ಮೆಚ್ಚಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪದ ಸುಂದರ — ಅವತಾರವು ಪರನಿಯತಿಯಲ್ಲ, ಸ್ವರುಚಿ; ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ತಂದೆಯನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಜನ್ಮಭೂಮಿಯ ಚಿಂತನೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಕುಲ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಿಯೇ ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಉದ್ಧತನೂ ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯೂ ದರ್ಪ ಬೆಳೆದವನೂ ದೇವೇಂದ್ರನ ದ್ವೇಷಿಯೂ ಲೋಕವನ್ನು ಗೋಳಿಡಿಸುವವನೂ ಸಾಧುಗಳಿಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಕಂಟಕನೂ ಭಯಂಕರನೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗಾಗಿ ಕಿತ್ತೊಗೆ. ಅವನನ್ನೇ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೊಂದು, ಜ್ವರ ತೊಲಗಿದವನಾಗಿ, ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ದೋಷ-ಕಲ್ಮಷಗಳು ಇಲ್ಲವಾದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿರುಗು.’ ಶ್ಲೋಕವೃತ್ತದಿಂದ ವಂಶಸ್ಥಕ್ಕೆ ಸಾಗುವಿಕೆ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಎರಡು ಧಾರೆಗಳು — ದಶರಥನ ಪುತ್ರಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ರಾವಣಭಯ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿವೆ; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

മേധാവിയായ ഋഷ്യശൃംഗൻ അല്പനേരം ധ്യാനിച്ച് ഇനി ചെയ്യേണ്ടതു നിശ്ചയിക്കുന്നു. പിന്നീട് ധ്യാനത്തിൽനിന്ന് ഉണർന്ന ആ വേദജ്ഞൻ ദശരഥനോടു പറഞ്ഞു — 'പുത്രലാഭത്തിനുവേണ്ടി ഞാൻ അങ്ങേക്കായി പുത്രീയമായ ഇഷ്ടി നടത്താം; അഥർവ്വശിരസ്സിൽ പറയപ്പെട്ട മന്ത്രങ്ങളാൽ വിധിപ്രകാരം അതു സിദ്ധിക്കുന്നു.' ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ തേജസ്വി ഇഷ്ടി ആരംഭിച്ചു, മന്ത്രങ്ങളിൽ കാണുന്ന കർമ്മവിധിയനുസരിച്ച് അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: അശ്വമേധം അവസാനിച്ചു, എന്നിട്ടും പുത്രൻ ലഭിച്ചില്ല; അതിനാൽ പ്രത്യേകമായ ഒരു ഇഷ്ടി ആവശ്യമാകുന്നു. മഹാക്രതു രാജാവിന്റെ പാപം നശിപ്പിക്കുന്നു, ഇഷ്ടിയാകട്ടെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഫലം സാധിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ 'ധ്യാത്വാ' (ധ്യാനിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മുനി പെട്ടെന്നു വാക്കുകൊടുക്കുന്നില്ല എന്നാണ്; ആദ്യം ധ്യാനം, പിന്നെ വാക്ക്, പിന്നെ കർമ്മം — ഇതാണ് ഋഷിയുടെ മര്യാദ. 'ലബ്ധസംജ്ഞഃ' (ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്) എന്ന പദത്താൽ ധ്യാനത്തിൽനിന്നുള്ള മടങ്ങിവരവ് കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

യജ്ഞം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവ്വന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഭാഗം സ്വീകരിക്കാനായി വിധിപ്രകാരം അവിടെ ഒത്തുചേർന്നു. ആ ദേവതകൾ ന്യായമനുസരിച്ച് ആ സദസ്സിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി ലോകകർത്താവായ ബ്രഹ്മാവിനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കഥയുടെ മഹത്തായ ഒരു സന്ധിയുണ്ട് — ദശരഥന്റെ ഗൃഹകാമന ദേവന്മാരുടെ ലോകകാര്യവുമായി ചേരുന്നു. മർത്ത്യന്റെ പുത്രേച്ഛ അമർത്ത്യരുടെ സങ്കടവുമായി കൂടിച്ചേരുന്നത് ഒരേ വേദിയിലാണ്. ഹവിസ്സു സ്വീകരിക്കാൻ വന്ന ദേവന്മാർ അവിടെത്തന്നെ സ്വയം യാചകരായിത്തീരുന്നു — ഈ വിരോധാഭാസം കവി ഉദ്ദേശിച്ചതാണ്. ദാതാക്കൾ യാചിക്കുന്നു എന്നതുതന്നെയാണ് അധർമ്മത്തിന്റെ അളവ്.

ദേവന്മാർ പറയുന്നു — 'ഭഗവാനേ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ ഇത്രത്തോളം വളർന്നത്. അവൻ വീര്യംകൊണ്ട് ഞങ്ങളെയെല്ലാം പീഡിപ്പിക്കുന്നു; അവനെ അടക്കാൻ ഞങ്ങൾക്കു കഴിയുന്നില്ല. പ്രീതനായ അങ്ങ് അന്ന് അവന് ഒരു വരം നൽകി; ആ വരത്തെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ അവന്റെ എല്ലാ അപരാധങ്ങളും ക്ഷമിക്കുന്നു. ആ ദുർമ്മതി മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഉദ്വേഗപ്പെടുത്തുന്നു, ഉന്നതരെ ദ്വേഷിക്കുന്നു, ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ധർഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.' 'ത്വത്പ്രസാദേന' (അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ) എന്ന പദം മർമ്മസ്പർശിയാണ് — വരം നൽകിയവനു മാത്രമേ അതിന്റെ അതിർത്തി അറിയൂ; അതിനാൽ ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ സമീപിക്കുന്നു. 'ക്ഷമാമഹേ' (ഞങ്ങൾ ക്ഷമിക്കുന്നു) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ ദൈന്യം വ്യക്തമാകുന്നു — ശക്തികൊണ്ടല്ല അവർ സഹിക്കുന്നത്, വരത്തിന്റെ ഗൗരവംകൊണ്ടാണ്. വരം രക്ഷകമായിരുന്നു, അതുതന്നെ ബന്ധനമായിത്തീർന്നു.

വരദാനത്താൽ മോഹിതനായ, ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത അവൻ ഋഷിമാരെയും യക്ഷന്മാരെയും ഗന്ധർവ്വന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും അസുരന്മാരെയും അതിക്രമിക്കുന്നു. സൂര്യൻ അവനെ തപിപ്പിക്കുന്നില്ല, കാറ്റ് അവന്റെ അരികിൽ വീശുന്നില്ല, ഇളകുന്ന തിരമാലകളുള്ള സമുദ്രംപോലും അവനെ കണ്ടാൽ ഇളകുന്നില്ല. 'ഭയങ്കരരൂപിയായ ആ രാക്ഷസനിൽനിന്ന് ഞങ്ങൾക്കു വലിയ ഭയമുണ്ട്; ഭഗവാനേ, അവന്റെ വധത്തിനായി അങ്ങ് ഒരു ഉപായം ചെയ്യണം' എന്ന് അവർ യാചിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെയും വായുവിന്റെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും സ്തംഭനത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത് പ്രകൃതിപോലും അവനോടുള്ള ഭയത്താൽ സ്വധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു എന്നാണ്. സൂര്യൻ ചൂട് ഉപേക്ഷിക്കുന്നിടത്ത്, വായു ഗതി ഉപേക്ഷിക്കുന്നിടത്ത്, സമുദ്രം തിരമാലകൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നിടത്ത് ലോകത്തിന്റെ സ്ഥിതിതന്നെ നശിക്കുന്നു. ഇതാണ് അധർമ്മത്തിന്റെ പൂർണ്ണത, അവതാരത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും. 'അസുരാൻ' (അസുരന്മാരെയും) എന്ന പദവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവൻ സ്വജാതിയിൽപ്പെട്ടവരെപ്പോലും വെറുതെ വിടുന്നില്ല; അധർമ്മം പക്ഷം നോക്കുന്നില്ല.

എല്ലാ ദേവന്മാരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ആലോചിച്ചു പറഞ്ഞു — 'ഹാ, ഈ ദുരാത്മാവിന്റെ വധോപായം ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഗന്ധർവ്വന്മാരിൽനിന്നും യക്ഷന്മാരിൽനിന്നും ദേവതകളിൽനിന്നും രാക്ഷസന്മാരിൽനിന്നും 'ഞാൻ അവധ്യനായിരിക്കണം' എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞു; ഞാനും 'അങ്ങനെതന്നെ' എന്നു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ അവജ്ഞയാൽ ആ രാക്ഷസൻ അന്ന് മനുഷ്യരുടെ പേരു പറഞ്ഞില്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യനാൽ മാത്രമേ അവൻ വധിക്കപ്പെടൂ; മറ്റൊരു മരണം അവനില്ല.' ഇതുതന്നെയാണ് രാമായണത്തിന്റെ മുഴുവൻ മൂലകാരണം. രാവണൻ ദേവാസുരന്മാരിൽനിന്ന് അഭയം യാചിച്ചു, മനുഷ്യരെയാകട്ടെ നിസ്സാരരെന്നു കരുതി കണക്കിലെടുത്തില്ല. അവജ്ഞയാൽ അവൻ യാചിക്കാതെ വിട്ടതുതന്നെ അവന്റെ മരണത്തിന്റെ വാതിലായി. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വിഷ്ണു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ജന്മമെടുക്കേണ്ടിവരുന്നത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാമൻ മനുഷ്യനായിരിക്കുന്നത്, പ്രത്യക്ഷദേവനല്ലാതെ. ഗർവ്വം സ്വയംതന്നെ തന്റെ പഴുത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കണക്കിലെടുക്കാത്തതുതന്നെ ഘാതകമാകുന്നു.

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞ ആ പ്രിയവാക്കു കേട്ട് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായി. ഇതിനിടയിൽത്തന്നെ മഹാദ്യുതിയും ജഗത്പതിയുമായ വിഷ്ണു — ശംഖും ചക്രവും ഗദയും കൈയിലേന്തി, മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്ത് — അവിടെ വന്നെത്തി. സൂര്യൻ മേഘത്തിന്മേൽ കയറുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം വൈനതേയന്റെ (ഗരുഡന്റെ) പുറത്തു കയറി വന്നു; ഉരുക്കിയ സ്വർണ്ണംകൊണ്ടുള്ള തോൾവളകൾ അണിഞ്ഞ്, ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ വന്ദിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മാവിനോടു ചേർന്ന് അവിടെ ശാന്തനായി നിന്നു. പിന്നീട് എല്ലാ ദേവന്മാരും നമ്രരായി അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു. വിഷ്ണു ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടു എന്നു കവി പറയുന്നില്ല — ഉപായം അറിയപ്പെട്ട നിമിഷംതന്നെ ഉപായം നടപ്പാക്കേണ്ടവൻ സ്വയം സന്നിഹിതനായി; ഇതു കാവ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ സംവിധാനമാണ്. കൂടാതെ 'സമാഹിതസ്തസ്ഥൗ' (ശാന്തനായി നിന്നു) എന്ന പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാന്തത വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു — എല്ലാവരും വ്യഗ്രരാണ്, അദ്ദേഹം മാത്രം സ്ഥിരനാണ്. ആയുധധാരിയായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ആദ്യം ശ്രോതാവാണ്, പിന്നീടാണ് കർത്താവ്. ശംഖചക്രഗദാപാണി, പീതാംബരധാരി എന്ന വേഷവർണ്ണനയാലും ഗരുഡാരോഹണത്താലും — ഈ പദങ്ങളാൽ കവി അദ്ദേഹത്തെ പ്രത്യക്ഷമെന്നപോലെ കാണിക്കുന്നു, വായനക്കാരനും ആ സദസ്സിൽ ഇരിക്കുന്നുവെന്നപോലെ.

ദേവന്മാർ പറയുന്നു — 'വിഷ്ണോ, ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ അങ്ങയെ നിയോഗിക്കുന്നു. ധർമ്മജ്ഞനും ഉദാരനും മഹർഷിതുല്യതേജസ്വിയുമായ അയോധ്യാധിപതി ദശരഥന്റെ, ലജ്ജയ്ക്കും ശ്രീക്കും കീർത്തിക്കും ഉപമകളായ മൂന്നു ഭാര്യമാരിൽ, അങ്ങ് സ്വയം നാലായി പിരിഞ്ഞ് പുത്രനായി ജനിച്ചാലും. അവിടെ മനുഷ്യനായി, വളർന്നുവന്ന ലോകകണ്ടകവും ദേവന്മാർക്ക് അവധ്യനുമായ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ചാലും.' 'ചതുർവിധം' (നാലുവിധം) എന്ന പദത്താൽ നാലു സഹോദരന്മാർ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരേ ആത്മാവ് നാലു ശരീരങ്ങളിലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. 'ചതുർവിധം' എന്ന പദത്തിൽനിന്നുതന്നെ രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, ഭരതൻ, ശത്രുഘ്നൻ എന്നിവർ തമ്മിലുള്ള ഭേദം ബാഹ്യം മാത്രമാണ്, ആന്തരികമല്ല എന്ന് അറിയാം. 'ദൈവതൈരവധ്യം' (ദേവന്മാർക്ക് അവധ്യൻ) എന്ന പദത്തിൽ അവതാരത്തെ നിഷ്പാദിപ്പിക്കുന്ന അതേ വിരോധം വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു — ദേവൻ ദേവനെന്ന നിലയിലല്ല, മനുഷ്യനെന്ന നിലയിലാണ് വധിക്കുന്നത്. ഇവിടെ കുലം, നഗരം, റാണിമാരുടെ ഗുണങ്ങൾ — എല്ലാം അവതാരത്തിനു മുമ്പുതന്നെ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ ദേവന്മാർ 'നിയോക്ഷ്യാമഹേ' (നിയോഗിക്കുന്നു) എന്നാണ് പറയുന്നത്, 'യാചാമഹേ' (യാചിക്കുന്നു) എന്നല്ല — ലോകഹിതം പ്രയോജനമായിരിക്കുന്നിടത്ത് പ്രാർത്ഥനപോലും നിയോഗംപോലെയാകുന്നു.

'മൂഢനായ ആ രാക്ഷസൻ രാവണൻ വീര്യത്തിന്റെ അതിപ്രസരത്താൽ ദേവന്മാരെയും ഗന്ധർവ്വന്മാരെയും സിദ്ധന്മാരെയും ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ആ രൗദ്രൻ നന്ദനവനത്തിൽ ക്രീഡിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഋഷിമാരെയും ഗന്ധർവ്വന്മാരെയും അപ്സരസ്സുകളെയും വീഴ്ത്തിക്കളഞ്ഞു. അവന്റെ വധത്തിനായി ഞങ്ങൾ മുനിമാരോടൊപ്പം വന്നിരിക്കുന്നു; സിദ്ധരും ഗന്ധർവ്വരും യക്ഷരും അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അല്ലയോ പരന്തപാ, അങ്ങുതന്നെയാണ് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും പരമമായ ഗതി. ദേവശത്രുക്കളുടെ വധത്തിനായി മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിക്കാൻ മനസ്സുവെച്ചാലും.' 'നൃണാം ലോകേ മനഃ കുരു' (മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിക്കാൻ മനസ്സുവെച്ചാലും) എന്ന പ്രാർത്ഥന ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കിന്റെതന്നെ പ്രയോഗമാണ് — ഉപായം കേട്ട ദേവന്മാർ അതുതന്നെ യാചിക്കുന്നു; ജ്ഞാനത്തിൽനിന്നു പ്രാർത്ഥന, പ്രാർത്ഥനയിൽനിന്ന് അവതാരം. 'ശരണം ഗതാഃ' (ശരണം പ്രാപിച്ചു) എന്ന പദത്താൽ ശരണാഗതിതത്ത്വം ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു, അതു പിന്നീട് വിഭീഷണപ്രസംഗത്തിൽ പൂർണ്ണത പ്രാപിക്കുന്നു. നന്ദനവനത്തിൽനിന്നുള്ള പതനം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് സ്വർഗ്ഗംപോലും സുരക്ഷിതമല്ല എന്നാണ്; ക്രീഡപോലും സാധ്യമല്ലാത്തിടത്ത് ശാന്തി എവിടെ? 'ത്വം ഗതിഃ പരമാ' (അങ്ങാണ് പരമഗതി) എന്ന വാക്കിലൂടെ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ പരാശ്രയത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ദേവശ്രേഷ്ഠനും സർവ്വലോകവന്ദിതനുമായ ദേവേശൻ വിഷ്ണു, പിതാമഹനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ഒത്തുകൂടിയ ധർമ്മനിഷ്ഠരായ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും പറഞ്ഞു — 'ഭയം ഉപേക്ഷിക്കുവിൻ, നിങ്ങൾക്കു മംഗളം. നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി, ക്രൂരനും ദുരാധർഷനും ദേവർഷിമാർക്കു ഭീതിജനകനുമായ ആ രാവണനെ പുത്രപൗത്രന്മാരോടും അമാത്യന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടും ജ്ഞാതിബാന്ധവന്മാരോടുംകൂടി യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ച്, പതിനോരായിരം വർഷം ഈ ഭൂമിയെ പരിപാലിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ മനുഷ്യലോകത്തിൽ വസിക്കും.' ഇവിടെ വധം മാത്രമല്ല, ദീർഘമായ ധർമ്മരാജ്യവും പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാമായണം യുദ്ധകഥയും രാജ്യകഥയുമാണ് — ഇത് ഇവിടെത്തന്നെ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു. 'സപുത്രപൗത്രം സാമാത്യം സമന്ത്രിജ്ഞാതിബാന്ധവം' എന്നു വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നതിലൂടെ ഒരു പുരുഷനെയല്ല, സമഗ്രമായ അധർമ്മവ്യവസ്ഥയെയാണ് നശിപ്പിക്കേണ്ടത് എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. 'ഭയം ത്യജത' (ഭയം ഉപേക്ഷിക്കുവിൻ) എന്നത് രണ്ടു പദങ്ങൾ മാത്രമാണ്, എങ്കിലും അവയിലാണ് സമഗ്രമായ അഭയദാനത്തിന്റെ സാരം. ഈ വാക്കു കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ ദേവന്മാരുടെ ചിന്ത അകന്നു; ഇനിമുതൽ കഥ ദശരഥന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു.

ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർക്കു വരം നൽകി ആത്മവാനായ വിഷ്ണു മനുഷ്യലോകത്തിൽ തന്റെ ജന്മഭൂമിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. പിന്നീട് താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള അദ്ദേഹം സ്വയം നാലായി പിരിഞ്ഞ് അപ്പോൾ ദശരഥരാജാവിനെ പിതാവായി തിരഞ്ഞെടുത്തു. അപ്പോൾ ദേവർഷിമാരും ഗന്ധർവ്വന്മാരും രുദ്രന്മാരോടും അപ്സരസ്സുകളോടുംകൂടി ദിവ്യമായ സ്തുതികളാൽ മധുസൂദനനെ സ്തുതിച്ചു. 'രോചയാമാസ' (ഇഷ്ടപ്പെട്ടു തിരഞ്ഞെടുത്തു) എന്ന പദം സുന്ദരമാണ് — അവതാരം മറ്റാരോ നിശ്ചയിച്ചതല്ല, സ്വന്തം ഇഷ്ടമാണ്; സ്വേച്ഛയാൽത്തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ പിതാവിനെ വരിക്കുന്നത്. സ്തുതികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം മനുഷ്യജന്മത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ജന്മഭൂമിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയും സാർത്ഥകമാണ് — അവതാരത്തിൽ ദേശവും കാലവും കുലവും എല്ലാം ആലോചിച്ചശേഷമാണ് അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്.

ഒടുവിൽ ദേവന്മാർ ഛന്ദസ്സു മാറ്റി വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു — 'ഉദ്ധതനും ഉഗ്രതേജസ്വിയും ദർപ്പം വളർന്നവനും ദേവേന്ദ്രന്റെ ശത്രുവും ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവനും സജ്ജനങ്ങൾക്കും തപസ്വികൾക്കും മുള്ളും ഭീതിജനകനുമായ ആ രാവണനെ പിഴുതെറിഞ്ഞ് തപസ്വികളെ രക്ഷിച്ചാലും. അവനെ സൈന്യത്തോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി വധിച്ച്, ചിന്താജ്വരം നീങ്ങി, ദേവേന്ദ്രനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും ദോഷവും കല്മഷവും നീങ്ങിയതുമായ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം മടങ്ങിവന്നാലും.' ശ്ലോകവൃത്തത്തിൽനിന്നു വംശസ്ഥത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കഥയുടെ രണ്ടു ധാരകൾ — ദശരഥന്റെ പുത്രകാമനയും ദേവന്മാരുടെ രാവണഭയവും — ഈ സർഗത്തിൽ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു; ഇനിമുതൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ രാമായണം ആരംഭിക്കുന്നു.

The wise Ṛśyaśṛṅga reflected for a while on what was to be done. Then, coming back to himself, that knower of the Veda said to Daśaratha: “For the sake of sons I will perform for you the rite for obtaining a son, accomplished according to rule with the sacred formulas taught in the Atharvaśiras.” With that, the radiant sage began the rite and made offerings into the fire as the formulas prescribe. Notice that the horse sacrifice is over, yet no son has come, so a separate rite is needed: the great sacrifice destroys the king’s sin, but a rite of this kind brings the particular fruit one wishes for. The words “reflected for a while” show that the sage does not promise hastily: meditation first, then speech, then action, which is a seer’s way; and “coming back to himself” shows his return from meditation.

As the rite went on, the gods with the gandharvas, the siddhas and the greatest sages gathered there as prescribed to receive their shares of the offering. Assembled in due form in that gathering, the gods spoke to Brahmā, maker of the worlds. Here the story reaches a great junction: Daśaratha’s household wish meets the gods’ concern for the world. At one and the same altar a mortal’s longing for a son meets the distress of the immortals. The gods who came to receive offerings become petitioners themselves on the spot, an irony the poet intends; that the givers must beg shows how far wrong has spread.

The gods said: “Lord, it is by your favour that a rākṣasa named Rāvaṇa has grown so great. He oppresses us all by his strength, and we cannot restrain him. You were pleased with him and gave him a boon, and out of respect for that boon we bear everything he does. That evil-minded one torments the three worlds, hates all who stand high, and wants to overpower even Indra, king of the gods.” “By your favour” strikes home: the one who granted the boon knows its limits, so the gods go to him. And “we bear everything” reveals their helplessness: they endure not because they are strong but out of regard for the boon. The boon that was meant to protect him has become their chain.

“Deluded by the boon and hard to assail, he wrongs sages, yakṣas, gandharvas, brāhmaṇas and asuras alike. The sun does not scorch him, the wind does not blow near him, and the ocean with its garland of rolling waves does not so much as stir when it sees him. So we are in great fear of that dreadful rākṣasa. Lord, you must find a way to kill him.” By showing sun, wind and ocean frozen, the poet tells us that even nature abandons its own dharma out of fear of him. Where the sun gives up its heat, the wind its motion and the sea its waves, the very order of the world collapses. This is wrong at its fullest, and it calls for the divine descent. Note “asuras” too: he spares not even his own kind, for wrong knows no side.

Addressed thus by all the gods, Brahmā thought and said: “Ah, I have found the way to kill that evil one. He asked, ‘Let me be unkillable by gandharvas, yakṣas, gods and rākṣasas,’ and I said, ‘So be it.’ But out of contempt that rākṣasa did not name men. So he can be killed by a man; there is no other death for him.” This is the root cause of the whole Rāmāyaṇa. Rāvaṇa asked for safety from gods and demons but did not count men, thinking them beneath notice, and what he scorned to ask for became the door of his death. That is why Viṣṇu must be born in human form, and why Rāma is a man and not a god revealed. Pride makes its own weak spot; what one does not reckon with is what destroys one.

When they heard these welcome words from Brahmā, the gods and great sages were delighted. At that very moment Viṣṇu arrived, the brilliant lord of the world, with conch, discus and mace in his hands and clad in yellow, riding on Garuḍa, Vinatā’s son, as the sun rides on a cloud, wearing armlets of refined gold, and honoured by the highest gods. He joined Brahmā and stood there composed. Then all the gods bowed low, praised him and spoke. The poet does not say Viṣṇu was summoned: the moment the means is known, the one who will carry it out appears of his own accord, a subtle touch of the poem’s design. “Stood there composed” speaks of his calm: all the others are agitated, he alone is steady. Armed though he is, he listens first and acts afterwards. The weapons, the yellow garment and the ride on Garuḍa set him before our eyes, as if we too were seated in that assembly.

The gods said: “Viṣṇu, for the good of the worlds we would appoint you to a task. King Daśaratha, lord of Ayodhyā, knows dharma, is generous and has the splendour of a great sage. Make yourself fourfold and be born as a son to his three wives, who are like Modesty, Prosperity and Fame. There, becoming a man, kill in battle Rāvaṇa, the swollen thorn in the world’s side, whom the gods cannot kill.” “Fourfold” points to the four brothers: one self divided into four bodies, so that the difference between Rāma, Lakṣmaṇa, Bharata and Śatrughna is outward only, not inward. “Whom the gods cannot kill” restates the very paradox that brings about the descent: the god kills not as a god but as a man. The family, the city and the queens’ virtues are all fixed before the descent. And the gods say “we would appoint you,” not “we beg you”: where the good of the world is at stake, a request carries the weight of a charge.

“That foolish rākṣasa Rāvaṇa, in the excess of his strength, oppresses gods, gandharvas, siddhas and the best of sages. In his fury he has struck down sages, gandharvas and apsarases as they played in the Nandana grove. We have come with the sages to seek his death, and the siddhas, gandharvas and yakṣas have come to you for refuge. You, scorcher of foes, are the highest refuge of us all. Set your mind on birth in the world of men, to kill the enemies of the gods.” The plea to be born among men is simply Brahmā’s plan put to use: hearing the means, the gods ask for it; knowledge leads to the prayer, and the prayer to the descent. “Have come to you for refuge” begins the theme of taking refuge that will reach its fullness in the story of Vibhīṣaṇa. The attack in the Nandana grove shows that even heaven is not safe, and where there can be no play, how can there be peace? “You are our highest refuge” is the gods’ admission of their own dependence.

Praised like this, Viṣṇu, lord of the gods and foremost of the thirty, honoured by all the worlds, said to the gods who had gathered with Brahmā at their head, all of them devoted to dharma: “Put away your fear; all will be well with you. For your good I shall kill in battle that cruel, unassailable Rāvaṇa, the terror of gods and sages, together with his sons and grandsons, his counsellors, ministers, kin and relatives, and then I shall live in the world of men for ten thousand years and ten hundred more, protecting this earth.” Here he promises not only a killing but a long reign of dharma: the Rāmāyaṇa is both a story of war and a story of rule, and that is settled here. The long list, “with his sons and grandsons, counsellors, ministers, kin and relatives,” shows that not one man but a whole order of wrong is to be destroyed. “Put away your fear” is only a few words, yet it holds the whole gift of safety. Hearing it, the gods’ anxiety ended, and from here the story turns back to Daśaratha’s house.

Having granted the gods this boon, the self-possessed Viṣṇu considered where among men he should be born. Then the lotus-eyed lord made himself fourfold and chose King Daśaratha to be his father. Then the divine sages, the gandharvas, the Rudras and the hosts of apsarases praised Madhusūdana, slayer of the demon Madhu, with heavenly hymns. The word “chose” is lovely: the descent is not forced on him by another but is his own choice; the Lord chooses his father of his own will. Surrounded by praise, he set out toward human birth. His considering where to be born is meaningful too: in descending he weighs place, time and family before choosing.

At the end the gods change to a new metre and pray: “Root out, for the sake of the ascetics, that insolent Rāvaṇa of fierce energy and swollen pride, the enemy of the lord of the gods, who makes others shriek, a thorn to the good and to the ascetics, the terror of those who practise austerity. When you have killed that Rāvaṇa of terrible might with his army and kinsmen, come back free of care to the world of heaven, long guarded by the king of the gods and cleansed of every fault and stain.” The change of metre signals the end of the sarga. So the two strands of the story, Daśaratha’s longing for sons and the gods’ fear of Rāvaṇa, meet in this sarga, and from here the Rāmāyaṇa proper begins.