संवत्सरे पूर्णे सति सः यज्ञीयः अश्वः प्रत्यागतः। अश्वमेधे हि अश्वः वर्षपर्यन्तं स्वैरं पृथिव्यां चरति; यः तं निरुणद्धि, सः यजमानेन योद्धव्यः। अबाधितः प्रत्यागतः अश्वः यजमानस्य सार्वभौमत्वं सूचयति। अतः वर्षस्य अन्ते सरय्वाः उत्तरे तीरे राज्ञः यज्ञः प्रावर्तत। ऋष्यशृंगं पुरस्कृत्य द्विजर्षभाः कर्म आरब्धवन्तः। वेदपारगाः याजकाः यथाविधि यथान्यायं च परिक्रामन्तः कर्म कुर्वन्ति। ‘परिक्रामन्ति’ इति पदेन यज्ञभूमौ ऋत्विजां नियतः सञ्चारः सूच्यते; कुत्र कदा केन गन्तव्यम् इति अपि शास्त्रनिबद्धम्। ते प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा उपसदम् अपि तथैव अकुर्वन्, अधिकं च यत् कर्म अतिदेशेन प्राप्तम्, तत् अपि विधिवत् अकुर्वन्। प्रवर्ग्यः नाम महावीरपात्रे तप्तस्य पयसः होमः; उपसद् नाम सोमयागस्य पूर्वाङ्गभूता इष्टिः। ततः हृष्टाः मुनिपुंगवाः देवताभिपूजनं कृत्वा प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि यथाविधि चक्रुः। अत्र द्रष्टव्यम् — कविः प्रथमं न वैभवं वर्णयति, अपि तु विधिशुद्धिम्। यज्ञस्य शोभा विधौ तिष्ठति, न तु दृश्ये। ‘अथ’ इति पदेन पूर्वसर्गस्य अनुसन्धानं क्रियते — यत्र यज्ञभूमिः निर्मिता, यत्र च नृपाः समागताः, तस्य एव इदम् उत्तरम्।

ऐन्द्रः भागः विधिवत् दत्तः, अनघः सोमराजा च अभिषुतः। ग्रावभिः सोमलतायाः रसः निष्पीड्यते इति ‘अभिषुतः’ इत्यस्य अर्थः; सोमः वेदेषु ‘राजा’ इति व्यपदिश्यते, अतः अत्र ‘राजा’ इति पदं दशरथं न बोधयति, अपि तु सोमम्। ततः यथाक्रमं माध्यन्दिनं सवनं प्रावर्तत। सवनं नाम सोमाभिषवस्य कालः; एकस्मिन् अहनि त्रीणि सवनानि भवन्ति — प्रातःसवनं माध्यन्दिनसवनं तृतीयसवनं च। ब्राह्मणपुंगवाः शास्त्रतः दृष्ट्वा तस्य सुमहात्मनः राज्ञः तृतीयसवनम् अपि चक्रुः। ऋष्यशृंगादयः शिक्षाक्षरसमन्वितैः मन्त्रैः शक्रादीन् विबुधोत्तमान् आह्वयाञ्चक्रिरे। ‘शिक्षाक्षरसमन्वितैः’ इति पदं मननीयम् — शिक्षा नाम तत् वेदाङ्गं यत् स्वरवर्णयोः उच्चारणं शास्ति। उच्चारणशुद्धिः एव मन्त्रस्य प्राणः; तस्यां स्खलितायां यज्ञः विफलः भवति। ततः होतारः मधुरैः स्निग्धैः गीतिभिः मन्त्राह्वानैश्च देवान् आवाह्य यथार्हं दिवौकसां हविर्भागान् ददुः। यत् देवेभ्यः दीयते तत् ‘भागः’ इति उच्यते — प्रत्येकस्य देवस्य नियतः अंशः अस्ति। एवं त्रीणि सवनानि क्रमेण समाप्तानि; एतेन अश्वमेधस्य सौत्यम् अहः यथाविधि प्रवृत्तम् इति सूच्यते।

तत्र न किमपि अनाहुतम् आसीत्, न च क्वचित् किंचित् स्खलितम्। सर्वं ब्रह्मवत् अर्थात् वेदविहितवत् दृश्यते स्म; ऋत्विजः क्षेमयुक्तम् एव कर्म चक्रिरे। महायज्ञेषु स्खलनस्य भयं महत्; पूर्वस्मिन् सर्गे एव उक्तं यत् विधिहीनस्य यज्ञस्य कर्ता सद्यः विनश्यति। अतः अत्र कविः निर्दोषतां विशेषेण कथयति। तेषु दिवसेषु कश्चित् श्रान्तः क्षुधितः वा न दृश्यते। तत्र अविद्वान् ब्राह्मणः कश्चित् न आसीत्, न च शतात् न्यूनानुचरः कश्चित् आसीत् — प्रत्येकस्य विप्रस्य शतम् अधिकं वा शिष्यसेवकवृन्दम् आसीत् इत्यर्थः। ब्राह्मणाः नित्यं भुञ्जते, नाथवन्तः अपि भुञ्जते, तापसाः श्रमणाश्च भुञ्जते। अत्र कवेः दृष्टिः स्मरणीया — यज्ञस्य माहात्म्यं न केवलं होमेन मीयते, अपि तु अन्नदानेन अपि। यत्र एकः अपि क्षुधितः अवशिष्यते, तत्र यज्ञः अपूर्णः एव। ‘नाथवन्तः’ इति पदस्य अर्थः — ये स्वामिनम् आश्रित्य वसन्ति, ते अपि तत्र अन्नं लभन्ते। श्रमणाः नाम परिव्राजकाः, तापसाश्च वनवासिनः; उभयेषाम् अपि तत्र आतिथ्यम् आसीत्।

वृद्धाः व्याधिताः स्त्रियः बालाश्च — सर्वे अनिशं भुञ्जते; तथापि तेषां तृप्तिः न उपलभ्यते, यतः अन्नं स्वादु आसीत्। ‘दीयतां दीयताम् अन्नं वासांसि विविधानि च’ इति संचोदिताः जनाः तथा अनेकशः चक्रुः। एषा द्विरुक्तिः आदेशस्य त्वरां दर्शयति; दानं न मन्दं भवेत्, अपि तु पुनः पुनः अविरतं प्रवर्तेत। पर्वतोपमाः अन्नकूटाः तत्र दिवसे दिवसे दृश्यन्ते; प्रतिदिनं विधिवत् सिद्धस्य अन्नस्य राशयः तिष्ठन्ति। नानादेशात् अनुप्राप्ताः पुरुषाः स्त्रीगणाश्च तस्मिन् महात्मनः यज्ञे अन्नपानैः सुविहिताः आसन्। द्विजर्षभाः विधिवत् पक्वम् अन्नं स्वादु इति प्रशंसन्ति; ‘अहो तृप्ताः स्म, भद्रं ते’ इति वचनं राघवः शुश्राव। अयं श्लोकः अतीव हृद्यः — राजा स्वस्य स्तुतिं न शृणोति, तृप्तानां जनानां वचनम् एव शृणोति। एषा एव यज्ञफलस्य यथार्था परीक्षा। ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनम् एव राज्ञे दक्षिणा। वस्त्रदानम् अपि अन्नेन सह उक्तम्; क्षुधा वस्त्राभावश्च — द्वे एव दैन्यस्य मुख्ये रूपे, ते च उभे तत्र निवारिते।

स्वलंकृताः पुरुषाः ब्राह्मणान् पर्यवेषयन्; अन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलधारिणः तान् उपासन्ते। परिवेषकाः अपि अलंकृताः इति वचनेन ज्ञाप्यते यत् अत्र सेवा अपि सम्माननीया आसीत्। कर्मान्तरे — एकस्य कर्मणः समाप्तेः अनन्तरम् अपरस्य च आरम्भात् पूर्वं यः अवकाशः, तत्र — सुवाग्मिनः धीराः विप्राः परस्परजिगीषया बहून् हेतुवादान् प्राहुः। हेतुवादः नाम युक्तिपूर्वकः शास्त्रार्थः। दिवसे दिवसे संस्तरे कुशलाः द्विजाः प्रचोदिताः सन्तः यथाशास्त्रं सर्वाणि कर्माणि चक्रुः। तस्य राज्ञः सदस्येषु न कश्चित् आसीत् यः षडङ्गवित् न भवेत्, यः अव्रतः स्यात्, यः अबहुश्रुतः स्यात्, यो वा वादे अकुशलः स्यात्। षडङ्गानि नाम शिक्षा कल्पः व्याकरणं निरुक्तं छन्दः ज्योतिषं च। सदस्यः नाम सः विद्वान् यः यज्ञे कर्म न करोति, किन्तु कर्मणः शुद्धिं परीक्षते। एतेन ज्ञायते यत् अयं यज्ञः केवलं क्रियाकाण्डः न आसीत्, अपि तु महती विद्वत्सभा अपि। अन्नदानं वादविद्या च — द्वे अपि यज्ञस्य अङ्गे; तेन शरीरं पुष्यति, अनेन च बुद्धिः।

यूपोच्छ्रयस्य समये षड् बैल्वाः यूपाः, तावन्तः खादिराः, तावन्तश्च बिल्वसहिताः पर्णिनः स्थापिताः। यूपः नाम सः स्तम्भः यत्र यज्ञपशुः बध्यते; ‘उच्छ्रयः’ इति तस्य उत्थापनम्। श्लेष्मातकमयः एकः दिष्टः, देवदारुमयौ च द्वौ एव विहितौ, यौ बाहुव्यस्तपरिग्रहौ — बाहू विस्तार्य यावत् अन्तरं भवति, तावति अन्तरे स्थापितौ। एते सर्वे यूपाः यज्ञकोविदैः शास्त्रज्ञैः कारिताः; यज्ञस्य शोभार्थं ते काञ्चनालंकृताः अभवन्। एकविंशतिः यूपाः आसन्, प्रत्येकश्च एकविंशतिम् अरत्नीन् उच्छ्रितः; एकैकश्च एकविंशद्भिः वासोभिः समलंकृतः। अरत्निः नाम कूर्परात् मुष्टिपर्यन्तं मानम्। शिल्पिभिः सुकृताः दृढाः ते सर्वे विधिवत् विन्यस्ताः, अष्टास्रयः श्लक्ष्णरूपसमन्विताश्च आसन्। अत्र एकविंशतिसंख्यायाः त्रिवारम् आवृत्तिः — यूपाः, अरत्नयः, वासांसि च — छान्दसस्य संख्यानियमस्य निदर्शनम्। वृक्षभेदाः अपि न यदृच्छया गृहीताः; प्रत्येकस्य काष्ठस्य नियतं फलम् अस्ति इति श्रुतिः। यूपानां काञ्चनालंकारः केवलं शोभार्थः इति कविः स्वयम् एव वदति; अतः तत्र न लोभः, अपि तु देवपूजायाः आदरः। विन्यासः अपि विधिवत् एव — कस्मिन् स्थाने कः यूपः इति सर्वं शास्त्रेण निर्णीतम्।

ते यूपाः वासोभिः आच्छादिताः, पुष्पैः गन्धैश्च पूजिताः; दिवि सप्तर्षयः इव ते दीप्तिमन्तः विराजन्ते। इयम् उपमा मनोहरा — यथा आकाशे सप्त तारकाः नियतक्रमेण तिष्ठन्ति, तथा यज्ञभूमौ यूपाः पङ्क्तिबद्धाः। इष्टकाः यथान्यायं प्रमाणतश्च कारिताः; शिल्पकर्मणि कुशलैः ब्राह्मणैः तत्र अग्निः चितः। राजसिंहस्य सः चित्यः अग्निः कुशलैः द्विजैः संचितः — रुक्मपक्षः गरुडाकारः, त्रिगुणः, अष्टादशात्मकः। चित्यः नाम इष्टकाभिः चीयमानः अग्निः; अश्वमेधे सः पक्षविस्तृतस्य गरुडस्य आकारेण चीयते, तस्य च प्रस्तारः त्रिगुणितः सन् अष्टादशधा भवति। तत्र पशवः तत्तद्दैवतम् उद्दिश्य नियुक्ताः; उरगाः पक्षिणश्च यथाशास्त्रं प्रचोदिताः। शामित्रे तु हयः, तथा ये च जलचराः — एतत् सर्वम् ऋषिभिः तदा शास्त्रतः नियुक्तम्। शामित्रं नाम सा भूमिः यत्र पशोः संज्ञपनं क्रियते। एवं स्थलचराः जलचराः खेचराश्च सर्वे प्राणिवर्गाः एकस्मिन् कर्मणि सङ्गृहीताः। ‘रुक्मपक्षः’ इति पदेन सुवर्णमय्यः इष्टकाः पक्षस्थाने निहिताः इति ज्ञाप्यते। इष्टकानां प्रमाणम् अपि नियतम् आसीत् — चितेः शुद्धिः मानशुद्ध्या एव सिध्यति।

तत्र यूपेषु त्रिशतं पशवः नियताः आसन्, तेषु च दशरथस्य तत् अश्वरत्नोत्तमम् अपि। कौसल्या तं हयं समन्ततः परिचर्य परमया मुदा त्रिभिः कृपाणैः एनं विशशास। ‘परिचर्य’ इति प्रोक्षणादिना संस्कारं करोति इत्यर्थः; ‘विशशास’ इति त्रिभिः शस्त्रैः क्रमेण स्पृष्ट्वा छेदनं करोति। तदनन्तरं सुस्थितेन चेतसा धर्मकाम्यया सा पतत्रिणा सार्धम् एकां रजनीम् अवसत्। ‘पतत्री’ इति अश्वस्य पर्यायः — यः पतति वेगेन गच्छति इति। एषा रात्रिः अश्वमेधस्य गुह्यतमम् अङ्गम्; तत्र महिषी धर्मार्थम् एव तिष्ठति, न कामार्थम् — ‘धर्मकाम्यया’ इति पदेन कविः तत् एव स्पष्टं करोति। ततः होता अध्वर्युः उद्गाता च महिष्या परिवृत्त्या अपरया वावातया च सह हस्तेन तम् अश्वं संयोजयन्। महिषी नाम पट्टराज्ञी, वावाता प्रिया भार्या, परिवृत्तिः च उपेक्षिता पत्नी — त्रयः अपि वर्गाः यज्ञे स्वं स्थानं लभन्ते। एतेन ज्ञाप्यते यत् महायज्ञे न कोऽपि परित्यज्यते। त्रिशतं पशवः इति संख्या अपि शास्त्रनियता; न न्यूनम्, न अधिकम्।

नियतेन्द्रियः परमसम्पन्नः ऋत्विक् तस्य पतत्रिणः वपाम् उद्धृत्य शास्त्रतः श्रपयामास। वपा नाम पशोः उदरस्थः मेदःपटलः; अश्वमेधे तस्याः श्रपणं प्रधानम् अङ्गम्। ‘श्रपयामास’ इति पचनार्थकस्य श्रा-धातोः णिजन्तं लिडन्तं रूपम्। नराधिपः यथाकालं यथान्यायं च वपायाः धूमगन्धं जिघ्रति स्म, तेन च आत्मनः पापं निर्णुदन् आसीत्। वपाधूमस्य आघ्राणम् एव यजमानस्य पापनाशकम् इति श्रुतिः; अतः राजा स्वयं तत्र उपस्थितः। हयस्य यानि अङ्गानि, तानि सर्वाणि समस्ताः षोडश ऋत्विजः विधिवत् अग्नौ प्रास्यन्ति। षोडश ऋत्विजः नाम होत्रादीनां चतुर्णां प्रधानानां चत्वारः चत्वारः सहायाः। अन्येषां यज्ञानां हविः प्लक्षशाखासु क्रियते; अश्वमेधस्य तु वैतसः भागः इष्यते, अर्थात् वेतसशाखा एव तत्र विहिता। एतेन अश्वमेधस्य वैशिष्ट्यं सूच्यते — यत् अन्यत्र कुत्रापि न विहितम्, तत् अत्र विहितम्। ‘निर्णुदन् पापम् आत्मनः’ इति पदैः स्पष्टं यत् राज्ञः लक्ष्यम् अत्र पापक्षयः, न तु कीर्तिः। हयस्य सर्वाणि अङ्गानि हुतानि इति वचनेन ज्ञाप्यते यत् किमपि अवशिष्टं न त्यक्तम्।

ब्राह्मणग्रन्थैः कल्पसूत्रेण च अश्वमेधः त्र्यहः इति संख्यातः — त्रीणि सवनीयानि अहानि तस्य। तस्य प्रथमम् अहः चतुष्टोमम्, द्वितीयम् उक्थ्यम्, उत्तरं च अतिरात्रम् इति परिकल्पितम्। एतानि सोमसंस्थानां नामानि; स्तोमभेदेन दिवसभेदः। तत्र शास्त्रदर्शनात् बहवः अन्ये अपि क्रतवः कारिताः — ज्योतिष्टोमः आयुष्टोमः, द्वौ अतिरात्रौ, अभिजित् विश्वजित् आप्तोर्यामौ च महाक्रतुः। स्वकुलवर्धनः राजा होत्रे प्राचीं दिशं ददौ, अध्वर्यवे प्रतीचीम्, ब्रह्मणे दक्षिणाम्, उद्गात्रे च उदीचीम्। होता ऋग्वेदी, अध्वर्युः यजुर्वेदी, उद्गाता सामवेदी, ब्रह्मा च सर्वज्ञः कर्मरक्षकः — एते चत्वारः प्रधानाः ऋत्विजः। इयं दक्षिणा पुरा स्वयम्भुवा विहिते अश्वमेधे महायज्ञे एवम् एव विनिर्मिता। दक्षिणा नाम ऋत्विग्भ्यः देयं धनम्; अत्र तु धनमात्रं न दत्तम्, अपि तु समग्राः दिशः एव दत्ताः। राजा यत् रक्षति, तत् एव ददाति — इयं दानस्य पराकाष्ठा। यः राजा दिशम् एव दक्षिणीकरोति, तस्य कोशे किम् अवशिष्येत? तथापि सः न विषीदति — अग्रे तस्य एव औदार्यं पुनः दृश्यते।

क्रतुं न्यायतः समाप्य कुलवर्धनः पुरुषर्षभः राजा ऋत्विग्भ्यः तां धरां ददौ। एवं दत्त्वा श्रीमान् इक्ष्वाकुनन्दनः प्रहृष्टः अभूत्; दानेन हि दातुः हर्षः वर्धते, न तु हानिः। किन्तु सर्वे ऋत्विजः गतकिल्बिषं राजानम् अब्रुवन् — ‘भवान् एव एकः कृत्स्नां महीं रक्षितुम् अर्हति। अस्माकं भूम्या कार्यं नास्ति; वयं पालने शक्ताः न स्मः। वयं नित्यं स्वाध्यायकरणे रताः, हे भूमिप; भवान् इह किंचित् निष्क्रयम् एव प्रयच्छतु। मणिरत्नं सुवर्णं गावः वा यत् किमपि समुद्यतम्, तत् प्रयच्छ, हे नृपश्रेष्ठ; धरण्या नः प्रयोजनं नास्ति।’ अयं संवादः स्मरणीयः — ब्राह्मणाः दानं गृह्णन्ति, किन्तु राज्यं न गृह्णन्ति; स्वाध्यायः एव तेषां धनम्। यः पालितुं न शक्नोति, तस्य ग्रहणम् एव अधर्मः। वर्णधर्मस्य एषा मर्यादा अत्र सुस्पष्टा। एवम् उक्तः नरपतिः वेदपारगेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः गवां दश शतसहस्राणि ददौ। ‘निष्क्रयः’ इति पदं सूक्ष्मम् — दत्तस्य वस्तुनः स्थाने यत् मूल्यं दीयते, सः निष्क्रयः; अतः दानं न निरस्तम्, अपि तु परिवर्तितम्।

सुवर्णस्य दश कोट्यः, रजतस्य च ततः चतुर्गुणं दत्तम्। ततः सर्वे ऋत्विजः सहिताः तत् वसु ऋष्यशृंगाय मुनये धीमते वसिष्ठाय च प्रददुः। ते द्विजोत्तमाः न्यायतः प्रविभागं कृत्वा सुप्रीतमनसः मुदिताः भृशं प्रत्यूचुः। अत्र द्रष्टव्यं यत् गृहीतं धनं ते स्वयं न रक्षन्ति, अपि तु गुरुभ्यां समर्प्य पुनः न्याय्यं विभागं कारयन्ति। ततः सुसमाहितः राजा प्रसर्पकेभ्यः — यज्ञदर्शनार्थम् आगतेभ्यः विप्रेभ्यः — कोटिसंख्यं जाम्बूनदं हिरण्यं ददौ। अथ कस्मैचित् याचमानाय दरिद्राय द्विजाय राघवनन्दनः स्वहस्तस्थम् उत्तमम् आभरणम् एव ददौ। कोशे रिक्ते सति अपि याचकः रिक्तहस्तः न प्रत्यगच्छत् — इयं कथा राज्ञः औदार्यस्य पराकाष्ठा। ततः द्विजवत्सलः राजा विधिवत् प्रीतेषु द्विजेषु हर्षव्याकुलितेन्द्रियः सन् तेषां प्रणामम् अकरोत्। धरण्यां पतितस्य तस्य उदारस्य नृवीरस्य ब्राह्मणैः विविधाः आशिषः समुदाहृताः। ततः प्रीतमनाः राजा तम् अनुत्तमं यज्ञं प्राप्तवान्। यः दत्त्वा गर्वं न करोति, अपि तु दण्डवत् पतति, सः एव यज्ञस्य फलं लभते। ‘प्रसर्पकाः’ इति ये यज्ञशालां प्रति सर्पन्ति, अर्थात् दर्शनार्थम् आगच्छन्ति, ते उच्यन्ते; तेभ्यः अपि दक्षिणा दत्ता।

सः यज्ञः पापापहः स्वर्नयनश्च; पार्थिवर्षभैः अपि सः दुस्तरः — साधारणैः राजभिः आदितः अन्तं यावत् नेतुम् अशक्यः इत्यर्थः। ततः राजा दशरथः ऋष्यशृंगम् अब्रवीत् — ‘हे सुव्रत, कुलस्य यत् वर्धनम्, तत् तु भवान् एव कर्तुम् अर्हति।’ अत्र कथायाः मर्म — अश्वमेधः पापनाशाय स्वर्गाय च भवति, पुत्रप्राप्त्यर्थं तु अन्यत् कर्म अपेक्ष्यते। राजा यज्ञं समाप्य अपि न तृप्तः; यत् अर्थं सर्वम् आरब्धम्, तत् अद्यापि न लब्धम्। ‘तथा’ इति उक्त्वा सः द्विजसत्तमः राजानम् उवाच — ‘हे राजन्, ते चत्वारः कुलोद्वहाः सुताः भविष्यन्ति।’ इयं प्रतिज्ञा समग्रस्य रामायणस्य बीजम्। सः महात्मा नृपेन्द्रः तस्य मधुरं वाक्यं निशम्य प्रयतः सन् तस्मै प्रणम्य परमं हर्षं जगाम, पुनश्च तम् ऋष्यशृंगम् उवाच। अयं षष्टितमः श्लोकः त्रिष्टुभि निबद्धः; सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनं वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। एवम् अयं सर्गः अश्वमेधस्य समाप्त्या न, अपि तु नूतनस्य कर्मणः आरम्भेण समाप्यते। अत्र च सर्गद्वयस्य सन्धिः — अश्वमेधः समाप्तः, पुत्रेष्टिः च प्रारब्धा; एका एव कथा द्वयोः सर्गयोः विभक्ता।

సంవత్సరం పూర్తికాగానే ఆ యజ్ఞాశ్వం తిరిగి వచ్చింది. అశ్వమేధంలో అశ్వం సంవత్సరం పాటు భూమిపై స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుంది; దానిని ఎవరైనా అడ్డుకుంటే యజమాని వానితో యుద్ధం చేయాలి. అడ్డు లేకుండా తిరిగివచ్చిన అశ్వం యజమాని సార్వభౌమత్వాన్ని సూచిస్తుంది. అందువల్ల సంవత్సరం చివర సరయూ ఉత్తరతీరంలో రాజు యజ్ఞం ప్రారంభమైంది. ఋష్యశృంగుని ముందుంచుకుని ద్విజశ్రేష్ఠులు కర్మను ప్రారంభించారు. వేదపారంగతులైన యాజకులు విధిప్రకారం, న్యాయబద్ధంగా సంచరిస్తూ కర్మలు చేస్తున్నారు. ‘పరిక్రామంతి’ (సంచరిస్తున్నారు) అనే పదంతో యజ్ఞభూమిలో ఋత్విజుల నియతమైన సంచారం సూచించబడుతుంది; ఎక్కడికి, ఎప్పుడు, ఎవరు వెళ్ళాలో కూడా శాస్త్రంలో నిర్దేశించబడి ఉంది. వారు ప్రవర్గ్యాన్ని శాస్త్రోక్తంగా చేసి, ఉపసద్‌ను కూడా అలాగే చేశారు, అతిదేశం ద్వారా వచ్చిన అదనపు కర్మను కూడా విధిపూర్వకంగా చేశారు. ప్రవర్గ్యం అంటే మహావీరపాత్రలో కాచిన పాలతో చేసే హోమం; ఉపసద్ అంటే సోమయాగానికి పూర్వాంగమైన ఇష్టి. తర్వాత ఆనందించిన మునిశ్రేష్ఠులు దేవతాపూజ చేసి ప్రాతఃసవనంతో మొదలయ్యే కర్మలను విధిపూర్వకంగా చేశారు. ఇక్కడ గమనించాలి — కవి మొదట వైభవాన్ని వర్ణించడు, విధిశుద్ధిని వర్ణిస్తాడు. యజ్ఞపు శోభ విధిలో ఉంటుంది, దృశ్యంలో కాదు. ‘అథ’ (తర్వాత) అనే పదంతో పూర్వసర్గతో అనుసంధానం జరుగుతుంది — ఎక్కడ యజ్ఞభూమి నిర్మించబడిందో, ఎక్కడ రాజులు చేరారో, దానికి ఇది కొనసాగింపు.

ఇంద్రుని భాగం విధిపూర్వకంగా ఇవ్వబడింది, పాపరహితుడైన సోమరాజు అభిషుతుడయ్యాడు. రాళ్ళతో సోమలత రసాన్ని పిండటమే ‘అభిషుతః’ అనే పదానికి అర్థం; వేదాలలో సోముని ‘రాజు’ అని వ్యవహరిస్తారు, కాబట్టి ఇక్కడ ‘రాజు’ అనే పదం దశరథుని సూచించదు, సోముని సూచిస్తుంది. తర్వాత క్రమంగా మాధ్యందిన సవనం ప్రారంభమైంది. సవనం అంటే సోమాన్ని పిండే కాలం; ఒకే రోజులో మూడు సవనాలు ఉంటాయి — ప్రాతఃసవనం, మాధ్యందిన సవనం, తృతీయ సవనం. బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులు శాస్త్రాన్ని పరిశీలించి ఆ మహాత్ముడైన రాజు కోసం తృతీయ సవనాన్ని కూడా చేశారు. ఋష్యశృంగుడు మొదలైనవారు శిక్షానియమాలకు అనుగుణమైన అక్షరాలు గల మంత్రాలతో ఇంద్రుడు మొదలైన దేవశ్రేష్ఠులను ఆహ్వానించారు. ‘శిక్షాక్షరసమన్వితైః’ అనే పదం మననీయం — శిక్ష అంటే స్వరవర్ణాల ఉచ్చారణను నిర్దేశించే వేదాంగం. ఉచ్చారణశుద్ధియే మంత్రానికి ప్రాణం; అది తప్పితే యజ్ఞం విఫలమవుతుంది. తర్వాత హోతలు మధురమైన, స్నిగ్ధమైన గీతాలతో, మంత్రాహ్వానాలతో దేవతలను ఆవాహన చేసి స్వర్గవాసులకు తగిన హవిర్భాగాలను ఇచ్చారు. దేవతలకు ఇచ్చేదాన్ని ‘భాగం’ అంటారు — ప్రతి దేవునికీ నియతమైన అంశం ఉంది. ఇలా మూడు సవనాలు క్రమంగా ముగిశాయి; దీనితో అశ్వమేధపు సోమదినం విధిపూర్వకంగా జరిగిందని సూచించబడుతుంది.

అక్కడ ఆహుతి ఇవ్వబడనిది ఏదీ లేదు, ఎక్కడా ఏ చిన్న తప్పిదమూ జరగలేదు. అంతా బ్రహ్మవత్తుగా, అంటే వేదవిహితంగా కనిపించింది; ఋత్విజులు క్షేమకరంగానే కర్మ చేశారు. మహాయజ్ఞాలలో తప్పిదపు భయం గొప్పది; విధి లేని యజ్ఞం చేసేవాడు వెంటనే నశిస్తాడని పూర్వసర్గలోనే చెప్పబడింది. అందువల్ల ఇక్కడ కవి నిర్దోషత్వాన్ని విశేషంగా చెబుతున్నాడు. ఆ రోజులలో అలసినవాడు గానీ ఆకలిగొన్నవాడు గానీ ఎవరూ కనిపించలేదు. అక్కడ విద్యలేని బ్రాహ్మణుడు ఒక్కడూ లేడు, వందమందికంటే తక్కువ అనుచరులు గలవాడూ లేడు — ప్రతి విప్రునికీ వంద లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది శిష్యసేవకులు ఉన్నారని అర్థం. బ్రాహ్మణులు నిత్యం భుజిస్తున్నారు, నాథవంతులూ భుజిస్తున్నారు, తాపసులూ శ్రమణులూ భుజిస్తున్నారు. ఇక్కడ కవి దృష్టిని గుర్తుంచుకోవాలి — యజ్ఞపు మాహాత్మ్యం హోమంతో మాత్రమే కాదు, అన్నదానంతో కూడా కొలవబడుతుంది. ఒక్కడైనా ఆకలితో మిగిలిపోతే అక్కడ యజ్ఞం అపూర్ణమే. ‘నాథవంతః’ అనే పదానికి అర్థం — ఒక యజమానిని ఆశ్రయించి జీవించేవారు, వారికి కూడా అక్కడ అన్నం లభిస్తుంది. శ్రమణులు అంటే పరివ్రాజకులు, తాపసులు అంటే వనవాసులు; ఇద్దరికీ అక్కడ ఆతిథ్యం ఉంది.

వృద్ధులూ రోగులూ స్త్రీలూ బాలలూ — అందరూ నిరంతరం భుజిస్తున్నారు; అయినా వారికి తృప్తి కలగడం లేదు, ఎందుకంటే అన్నం అంత రుచికరంగా ఉంది. ‘అన్నం ఇవ్వండి, అన్నం ఇవ్వండి, నానావిధ వస్త్రాలూ ఇవ్వండి’ అని ప్రేరేపించబడిన జనులు అలాగే అనేకసార్లు చేశారు. ఈ ద్విరుక్తి ఆదేశపు త్వరను చూపిస్తుంది; దానం మందంగా జరగకూడదు, మళ్ళీ మళ్ళీ నిరంతరం సాగాలి. పర్వతాల వంటి అన్నరాశులు అక్కడ రోజురోజుకూ కనిపిస్తున్నాయి; ప్రతిరోజూ విధిపూర్వకంగా వండిన అన్నపు రాశులు నిలిచి ఉంటాయి. నానాదేశాల నుండి వచ్చిన పురుషులూ స్త్రీసమూహాలూ ఆ మహాత్ముని యజ్ఞంలో అన్నపానాలతో చక్కగా సత్కరించబడ్డారు. ద్విజశ్రేష్ఠులు విధిపూర్వకంగా వండిన అన్నం రుచికరంగా ఉందని ప్రశంసిస్తున్నారు; ‘ఆహా, తృప్తి పొందాము, నీకు శుభమగుగాక’ అనే మాటను రాఘవుడు (దశరథుడు) విన్నాడు. ఈ శ్లోకం అత్యంత హృద్యమైనది — రాజు తన స్తుతిని వినడు, తృప్తి పొందిన జనుల మాటనే వింటాడు. ఇదే యజ్ఞఫలానికి యథార్థమైన పరీక్ష. ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభమగుగాక) అనే ఆశీర్వచనమే రాజుకు దక్షిణ. అన్నంతో పాటు వస్త్రదానం కూడా చెప్పబడింది; ఆకలీ వస్త్రాలు లేకపోవడమూ — ఈ రెండే దైన్యపు ముఖ్యరూపాలు, ఆ రెండూ అక్కడ నివారించబడ్డాయి.

చక్కగా అలంకరించుకున్న పురుషులు బ్రాహ్మణులకు వడ్డించారు; మెరుగుపెట్టిన మణికుండలాలు ధరించిన ఇతరులు వారికి సేవ చేశారు. వడ్డించేవారు కూడా అలంకరించుకున్నారనే మాటతో ఇక్కడ సేవ కూడా గౌరవనీయమైనదేనని తెలుస్తుంది. కర్మాంతరంలో — ఒక కర్మ ముగిసిన తర్వాత మరొకటి ప్రారంభం కావడానికి ముందున్న విరామంలో — వాక్చాతుర్యం గల ధీరులైన విప్రులు పరస్పరం గెలవాలనే కోరికతో అనేక హేతువాదాలు చేశారు. హేతువాదం అంటే యుక్తిపూర్వకమైన శాస్త్రచర్చ. రోజురోజుకూ కర్మవిస్తరణలో కుశలులైన ద్విజులు ప్రేరేపించబడి శాస్త్రానుసారంగా అన్ని కర్మలనూ చేశారు. ఆ రాజు సదస్యులలో షడంగాలు ఎరుగనివాడు, వ్రతం లేనివాడు, బహుశ్రుతుడు కానివాడు, వాదంలో నేర్పులేనివాడు ఒక్కడూ లేడు. షడంగాలు అంటే శిక్ష, కల్పం, వ్యాకరణం, నిరుక్తం, ఛందస్సు, జ్యోతిషం. సదస్యుడు అంటే యజ్ఞంలో కర్మ చేయకుండా కర్మశుద్ధిని పరీక్షించే విద్వాంసుడు. దీనివల్ల ఈ యజ్ఞం కేవలం క్రియాకాండ కాదని, గొప్ప విద్వత్సభ కూడా అని తెలుస్తుంది. అన్నదానమూ వాదవిద్యా — రెండూ యజ్ఞానికి అంగాలే; దానితో శరీరం పోషించబడుతుంది, దీనితో బుద్ధి.

యూపాలను నిలబెట్టే సమయంలో ఆరు బిల్వ (మారేడు) యూపాలూ, అన్నే ఖదిర (చండ్ర) యూపాలూ, బిల్వాలతో పాటు అన్నే పర్ణ (మోదుగ) యూపాలూ స్థాపించబడ్డాయి. యూపం అంటే యజ్ఞపశువును కట్టే స్తంభం; ‘ఉచ్ఛ్రయః’ అంటే దానిని నిలబెట్టడం. శ్లేష్మాతక (నక్కెర) చెక్కతో ఒకటి నిర్దేశించబడింది, దేవదారుతో రెండు విధించబడ్డాయి, అవి బాహువులు చాచినంత దూరంలో — రెండు చేతులూ చాపితే ఎంత ఎడం ఉంటుందో అంత ఎడంలో — స్థాపించబడ్డాయి. ఈ యూపాలన్నిటినీ యజ్ఞకోవిదులైన శాస్త్రజ్ఞులు చేయించారు; యజ్ఞశోభ కోసం అవి బంగారంతో అలంకరించబడ్డాయి. యూపాలు ఇరవై ఒకటి, ఒక్కొక్కటి ఇరవై ఒక్క అరత్నుల ఎత్తు; ఒక్కొక్కటి ఇరవై ఒక్క వస్త్రాలతో అలంకరించబడింది. అరత్ని అంటే మోచేతి నుండి పిడికిలి వరకు ఉండే కొలత. శిల్పులు చక్కగా చేసిన దృఢమైన ఆ యూపాలన్నీ విధిపూర్వకంగా అమర్చబడ్డాయి, ఎనిమిది అంచులు గలవై నున్నని రూపంతో ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఇరవై ఒకటి అనే సంఖ్య మూడుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — యూపాలు, అరత్నులు, వస్త్రాలు — ఇది వైదిక సంఖ్యానియమానికి నిదర్శనం. వృక్షభేదాలు కూడా యాదృచ్ఛికంగా తీసుకోబడలేదు; ప్రతి కొయ్యకూ నియతమైన ఫలం ఉందని శ్రుతి. యూపాల బంగారు అలంకారం కేవలం శోభ కోసమేనని కవి స్వయంగా చెబుతున్నాడు; కాబట్టి అందులో లోభం లేదు, దేవపూజ పట్ల ఆదరం ఉంది. అమరిక కూడా విధిపూర్వకమే — ఏ స్థానంలో ఏ యూపం అనేది అంతా శాస్త్రం చేత నిర్ణయించబడింది.

ఆ యూపాలు వస్త్రాలతో కప్పబడి, పుష్పాలతో గంధాలతో పూజించబడి, ఆకాశంలో సప్తర్షులలా తేజస్సుతో విరాజిల్లుతున్నాయి. ఈ ఉపమానం మనోహరమైనది — ఆకాశంలో ఏడు నక్షత్రాలు నియతక్రమంలో నిలిచినట్లు, యజ్ఞభూమిలో యూపాలు వరుసగా నిలిచాయి. ఇటుకలు న్యాయబద్ధంగా, కొలత ప్రకారం చేయించబడ్డాయి; శిల్పకర్మలో కుశలులైన బ్రాహ్మణులు అక్కడ అగ్నిని చయనం చేశారు. రాజసింహుని ఆ చిత్యాగ్ని కుశలులైన ద్విజులచేత చయనం చేయబడింది — బంగారు రెక్కలు గల గరుడాకారంలో, మూడింతలుగా, పద్దెనిమిది విభాగాలతో. చిత్యాగ్ని అంటే ఇటుకలతో పేర్చబడే అగ్ని; అశ్వమేధంలో అది రెక్కలు చాచిన గరుడుని ఆకారంలో పేర్చబడుతుంది, దాని విస్తారం మూడింతలై పద్దెనిమిది విధాలవుతుంది. అక్కడ పశువులు ఆయా దేవతలను ఉద్దేశించి నియమించబడ్డాయి; సర్పాలూ పక్షులూ శాస్త్రానుసారంగా నియోగించబడ్డాయి. శామిత్రంలో మాత్రం అశ్వం, అలాగే జలచరాలు — ఇదంతా అప్పుడు ఋషులు శాస్త్రోక్తంగా నియమించారు. శామిత్రం అంటే పశువును సంజ్ఞపనం (వధ) చేసే స్థలం. ఇలా భూచరాలూ జలచరాలూ ఖేచరాలూ అన్ని ప్రాణివర్గాలూ ఒకే కర్మలో సంగ్రహించబడ్డాయి. ‘రుక్మపక్షః’ (బంగారు రెక్కలు గల) అనే పదంతో రెక్కల స్థానంలో బంగారు ఇటుకలు ఉంచబడ్డాయని తెలుస్తుంది. ఇటుకల కొలత కూడా నియతంగా ఉండేది — చితి శుద్ధి కొలతశుద్ధితోనే సిద్ధిస్తుంది.

అక్కడ యూపాలకు మూడు వందల పశువులు కట్టబడ్డాయి, వాటిలో దశరథుని ఆ ఉత్తమ అశ్వరత్నం కూడా ఉంది. కౌసల్య ఆ అశ్వానికి అన్నివైపులా పరిచర్య చేసి, పరమానందంతో మూడు ఖడ్గాలతో దానిని ఛేదించింది. ‘పరిచర్య’ అంటే ప్రోక్షణ మొదలైనవాటితో సంస్కారం చేయడం అని అర్థం; ‘విశశాస’ అంటే మూడు శస్త్రాలతో క్రమంగా తాకి ఛేదించడం. తర్వాత స్థిరమైన మనసుతో, ధర్మాన్ని కోరి ఆమె ఆ పతత్రితో కలిసి ఒక రాత్రి గడిపింది. ‘పతత్రి’ అనేది అశ్వానికి పర్యాయపదం — వేగంగా దూసుకుపోయేది అని. ఈ రాత్రి అశ్వమేధంలో అత్యంత గుహ్యమైన అంగం; అక్కడ మహిషి ధర్మం కోసమే ఉంటుంది, కామం కోసం కాదు — ‘ధర్మకామ్యయా’ (ధర్మాన్ని కోరి) అనే పదంతో కవి దానినే స్పష్టం చేస్తున్నాడు. తర్వాత హోత, అధ్వర్యుడు, ఉద్గాత మహిషితోనూ, పరివృత్తితోనూ, అలాగే వావాతతోనూ ఆ అశ్వాన్ని చేతితో సంయోజించారు. మహిషి అంటే పట్టపురాణి, వావాత అంటే ప్రియమైన భార్య, పరివృత్తి అంటే ఉపేక్షించబడిన భార్య — మూడు వర్గాలూ యజ్ఞంలో తమ స్థానాన్ని పొందుతారు. దీనివల్ల మహాయజ్ఞంలో ఎవరూ విడిచిపెట్టబడరని తెలుస్తుంది. మూడు వందల పశువులు అనే సంఖ్య కూడా శాస్త్రనియతమే; తక్కువా కాదు, ఎక్కువా కాదు.

ఇంద్రియనిగ్రహం గల, పరమసంపన్నుడైన ఋత్విక్కు ఆ పతత్రి వపను తీసి శాస్త్రోక్తంగా వండాడు. వప అంటే పశువు ఉదరంలో ఉండే మేదస్సు పొర; అశ్వమేధంలో దానిని వండటం ప్రధానాంగం. ‘శ్రపయామాస’ అనేది వండటం అనే అర్థం గల ‘శ్రా’ ధాతువు యొక్క ణిజంత లిడంత రూపం. రాజు సరైన సమయంలో న్యాయబద్ధంగా వప ధూమగంధాన్ని ఆఘ్రాణించాడు, దానితో తన పాపాన్ని పోగొట్టుకున్నాడు. వపాధూమాన్ని ఆఘ్రాణించడమే యజమాని పాపాన్ని నశింపజేస్తుందని శ్రుతి; అందుకే రాజు స్వయంగా అక్కడ ఉన్నాడు. అశ్వం యొక్క అంగాలన్నిటినీ పదహారుమంది ఋత్విజులందరూ విధిపూర్వకంగా అగ్నిలో హోమం చేస్తారు. పదహారుమంది ఋత్విజులు అంటే హోత మొదలైన నలుగురు ప్రధానులకు నలుగురేసి సహాయకులు. ఇతర యజ్ఞాల హవిస్సు ప్లక్ష (జువ్వి) కొమ్మలపై చేయబడుతుంది; అశ్వమేధానికి మాత్రం వైతస భాగం కోరబడుతుంది, అంటే అక్కడ వేతస (ప్రబ్బలి) కొమ్మయే విధించబడింది. దీనితో అశ్వమేధపు విశిష్టత సూచించబడుతుంది — మరెక్కడా విధించబడనిది ఇక్కడ విధించబడింది. ‘నిర్ణుదన్ పాపమాత్మనః’ (తన పాపాన్ని తొలగించుకుంటూ) అనే పదాలతో ఇక్కడ రాజు లక్ష్యం పాపక్షయమే, కీర్తి కాదని స్పష్టమవుతుంది. అశ్వపు అంగాలన్నీ హోమం చేయబడ్డాయనే మాటతో ఏదీ మిగిల్చి విడిచిపెట్టబడలేదని తెలుస్తుంది.

బ్రాహ్మణగ్రంథాలలోనూ కల్పసూత్రంలోనూ అశ్వమేధం మూడు రోజుల యాగం అని లెక్కించబడింది — దానికి సోమసవనం గల మూడు రోజులు. దాని మొదటి రోజు చతుష్టోమం, రెండవది ఉక్థ్యం, చివరిది అతిరాత్రం అని పరికల్పించబడింది. ఇవి సోమసంస్థల పేర్లు; స్తోమభేదాన్ని బట్టి దినభేదం. అక్కడ శాస్త్రాన్ని పరిశీలించి అనేక ఇతర క్రతువులు కూడా చేయించబడ్డాయి — జ్యోతిష్టోమం, ఆయుష్టోమం, రెండు అతిరాత్రాలు, అభిజిత్తు, విశ్వజిత్తు, రెండు ఆప్తోర్యామాలు అనే మహాక్రతువులు. తన కులాన్ని వృద్ధి చేసే రాజు హోతకు తూర్పు దిక్కును, అధ్వర్యునికి పడమటి దిక్కును, బ్రహ్మకు దక్షిణ దిక్కును, ఉద్గాతకు ఉత్తర దిక్కును ఇచ్చాడు. హోత ఋగ్వేది, అధ్వర్యుడు యజుర్వేది, ఉద్గాత సామవేది, బ్రహ్మ అన్నీ ఎరిగి కర్మను రక్షించేవాడు — వీరు నలుగురూ ప్రధాన ఋత్విజులు. ఈ దక్షిణ పూర్వం స్వయంభువు (బ్రహ్మ) చేసిన అశ్వమేధ మహాయజ్ఞంలో ఇలాగే నిర్ణయించబడింది. దక్షిణ అంటే ఋత్విజులకు ఇవ్వవలసిన ధనం; కానీ ఇక్కడ కేవలం ధనం కాదు, సమస్త దిక్కులే ఇవ్వబడ్డాయి. రాజు దేనిని రక్షిస్తాడో దానినే ఇస్తాడు — ఇది దానానికి పరాకాష్ఠ. దిక్కులనే దక్షిణగా ఇచ్చిన రాజు కోశంలో ఇంకేం మిగులుతుంది? అయినా అతడు విషాదపడడు — ముందు అతని ఔదార్యమే మళ్ళీ కనిపిస్తుంది.

క్రతువును న్యాయబద్ధంగా ముగించి కులవర్ధనుడు, పురుషశ్రేష్ఠుడు అయిన రాజు ఋత్విజులకు ఆ భూమిని ఇచ్చాడు. ఇలా ఇచ్చి శ్రీమంతుడైన ఇక్ష్వాకునందనుడు ఎంతో సంతోషించాడు; దానం వల్ల దాతకు ఆనందం పెరుగుతుంది, నష్టం కాదు. కానీ ఋత్విజులందరూ పాపరహితుడైన రాజుతో ఇలా అన్నారు — ‘సమస్త భూమినీ రక్షించడానికి మీరొక్కరే అర్హులు. మాకు భూమితో పని లేదు; మేము పాలించడంలో సమర్థులం కాము. ఓ భూపతీ, మేము నిత్యం స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నులం; మీరు ఇక్కడ దానికి బదులుగా కొంత నిష్క్రయం (మూల్యం) మాత్రమే ఇవ్వండి. మణిరత్నాలో, బంగారమో, గోవులో — ఏది సిద్ధంగా ఉంటే అది ఇవ్వండి, ఓ నృపశ్రేష్ఠా; భూమితో మాకు ప్రయోజనం లేదు.’ ఈ సంవాదం గుర్తుంచుకోదగినది — బ్రాహ్మణులు దానాన్ని స్వీకరిస్తారు, కానీ రాజ్యాన్ని స్వీకరించరు; స్వాధ్యాయమే వారి ధనం. పాలించలేనివాడు స్వీకరించడమే అధర్మం. వర్ణధర్మపు ఈ మర్యాద ఇక్కడ చాలా స్పష్టంగా ఉంది. ఇలా చెప్పబడిన రాజు వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులకు పది లక్షల గోవులను ఇచ్చాడు. ‘నిష్క్రయః’ అనే పదం సూక్ష్మమైనది — ఇచ్చిన వస్తువు స్థానంలో ఇచ్చే మూల్యమే నిష్క్రయం; కాబట్టి దానం తిరస్కరించబడలేదు, మార్చబడింది.

పది కోట్ల బంగారం, దానికి నాలుగింతల వెండి ఇవ్వబడ్డాయి. తర్వాత ఋత్విజులందరూ కలిసి ఆ ధనాన్ని ముని ఋష్యశృంగునికీ బుద్ధిమంతుడైన వసిష్ఠునికీ సమర్పించారు. ఆ ద్విజోత్తములు న్యాయబద్ధంగా పంపకం చేసి, ఎంతో ప్రీతి చెందిన మనసుతో అత్యంత ఆనందంగా బదులిచ్చారు. ఇక్కడ గమనించాలి — స్వీకరించిన ధనాన్ని వారు తమ దగ్గర ఉంచుకోరు, గురువులిద్దరికీ సమర్పించి మళ్ళీ న్యాయమైన పంపకం చేయిస్తారు. తర్వాత శ్రద్ధగల రాజు ప్రసర్పకులకు — యజ్ఞాన్ని చూడటానికి వచ్చిన విప్రులకు — కోటి సంఖ్యలో జాంబూనద సువర్ణాన్ని ఇచ్చాడు. ఆ తర్వాత యాచిస్తూ వచ్చిన ఒక దరిద్ర ద్విజునికి రాఘవనందనుడు తన చేతిలో ఉన్న ఉత్తమాభరణాన్నే ఇచ్చాడు. కోశం ఖాళీ అయినప్పటికీ యాచకుడు రిక్తహస్తాలతో తిరిగి వెళ్ళలేదు — ఈ కథ రాజు ఔదార్యానికి పరాకాష్ఠ. తర్వాత ద్విజవత్సలుడైన రాజు విధిపూర్వకంగా ప్రీతి చెందిన ద్విజులకు ఆనందంతో ఇంద్రియాలు కలవరపడుతుండగా ప్రణామం చేశాడు. నేలపై సాగిలపడిన ఆ ఉదారుడైన నరవీరునికి బ్రాహ్మణులు నానావిధ ఆశీస్సులు పలికారు. తర్వాత ప్రీతి చెందిన మనసుతో రాజు సాటిలేని ఆ యజ్ఞఫలాన్ని పొందాడు. దానం చేసి గర్వపడకుండా దండంలా సాగిలపడేవాడే యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు. ‘ప్రసర్పకాః’ అంటే యజ్ఞశాల వైపు వచ్చేవారు, అంటే దర్శనం కోసం వచ్చేవారు; వారికి కూడా దక్షిణ ఇవ్వబడింది.

ఆ యజ్ఞం పాపాన్ని పోగొట్టేది, స్వర్గానికి చేర్చేది; రాజశ్రేష్ఠులకు కూడా అది దుస్తరమైనది — సాధారణ రాజులు దానిని మొదటి నుండి చివరి వరకు నిర్వహించలేరని అర్థం. తర్వాత రాజు దశరథుడు ఋష్యశృంగునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ సువ్రతా, కులాన్ని వృద్ధి చేసే కార్యాన్ని మీరే చేయాలి.’ ఇక్కడ కథ మర్మం — అశ్వమేధం పాపనాశనానికీ స్వర్గానికీ, కానీ పుత్రప్రాప్తికి మరొక కర్మ అవసరం. యజ్ఞం ముగించినా రాజు తృప్తి చెందలేదు; దేని కోసం అంతా ప్రారంభించబడిందో అది ఇంకా లభించలేదు. ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నీకు కులాన్ని నిలిపే నలుగురు కుమారులు కలుగుతారు.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ సమగ్ర రామాయణానికి బీజం. మహాత్ముడైన ఆ నృపేంద్రుడు అతని మధురమైన మాట విని, శ్రద్ధగా అతనికి ప్రణమిల్లి, పరమానందాన్ని పొంది, మళ్ళీ ఆ ఋష్యశృంగునితో మాట్లాడాడు. ఈ అరవైయవ శ్లోకం త్రిష్టుప్ ఛందస్సులో కూర్చబడింది; సర్గాంతంలో వృత్తం మార్చడం వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. ఇలా ఈ సర్గ అశ్వమేధ సమాప్తితో కాక, కొత్త కర్మ ఆరంభంతో ముగుస్తుంది. ఇక్కడ రెండు సర్గల సంధి ఉంది — అశ్వమేధం ముగిసింది, పుత్రేష్టి ప్రారంభమైంది; ఒకే కథ రెండు సర్గలలో విభజించబడింది.

ஓராண்டு நிறைவடைந்ததும் வேள்விக்குரிய அந்தக் குதிரை திரும்பி வந்தது. அசுவமேதத்தில் குதிரை ஓராண்டு முழுவதும் பூமியில் தன் விருப்பப்படி திரிகிறது; அதைத் தடுப்பவனோடு வேள்வி செய்பவன் போரிட வேண்டும். தடையின்றித் திரும்பி வரும் குதிரை வேள்வி செய்பவனின் பேரரசுத் தலைமையைக் குறிக்கிறது. ஆகவே ஆண்டின் முடிவில் சரயுவின் வடகரையில் மன்னனின் வேள்வி தொடங்கியது. ரிஷ்யசிருங்கரை முன்னிறுத்தி அந்தணர்களில் சிறந்தோர் சடங்கைத் தொடங்கினர். வேதங்களைக் கரைகண்ட வேள்வி நடத்துநர்கள் விதிமுறைப்படியும் நெறிப்படியும் சுற்றி வந்து சடங்குகளைச் செய்கின்றனர். ‘பரிக்ராமந்தி’ — ‘சுற்றி வருகின்றனர்’ — என்ற சொல்லால் வேள்விக்களத்தில் ரித்விக்குகளின் வரையறுக்கப்பட்ட நடமாட்டம் குறிக்கப்படுகிறது; எங்கே, எப்போது, யார் செல்ல வேண்டும் என்பதும் சாஸ்திரத்தில் வகுக்கப்பட்டுள்ளது. அவர்கள் சாஸ்திரப்படி பிரவர்க்யத்தைச் செய்து, உபஸத்தையும் அவ்வாறே செய்தனர்; ‘அதிதேச’த்தால் — அதாவது பிற வேள்விகளின் விதியை ஒப்புமையால் நீட்டிப்பதால் — வந்து சேர்ந்த கூடுதல் சடங்குகளையும் முறைப்படி செய்தனர். பிரவர்க்யம் என்பது ‘மஹாவீர’ என்னும் பாத்திரத்தில் சூடேற்றப்பட்ட பாலைக் கொண்டு செய்யப்படும் ஹோமம்; உபஸத் என்பது சோம வேள்விக்கு முன்னோடியான ஓர் இஷ்டி. பின்னர் மகிழ்ந்த முனிவர்களில் சிறந்தோர் தேவர்களை வழிபட்டு, காலைச் சோமப் பிழிவு முதலான சடங்குகளை முறைப்படி செய்தனர். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — கவி முதலில் ஆடம்பரத்தை வர்ணிக்கவில்லை, விதிமுறையின் தூய்மையையே வர்ணிக்கிறார். வேள்வியின் அழகு விதிமுறையில் இருக்கிறது, காட்சியில் அல்ல. ‘அத’ — ‘பின்னர்’ — என்ற சொல்லால் முந்தைய சர்க்கத்துடன் தொடர்பு ஏற்படுத்தப்படுகிறது — வேள்விக்களம் அமைக்கப்பட்டு, மன்னர்கள் வந்து கூடிய அதன் தொடர்ச்சியே இது.

இந்திரனுக்குரிய பங்கு முறைப்படி அளிக்கப்பட்டது; குற்றமற்ற சோம அரசன் பிழியப்பட்டான். அம்மிக்கற்களால் சோமக் கொடியின் சாறு பிழிந்தெடுக்கப்படுகிறது என்பதே ‘அபிஷுத:’ — ‘பிழியப்பட்டது’ — என்பதன் பொருள்; சோமம் வேதங்களில் ‘அரசன்’ என்று குறிப்பிடப்படுகிறது; ஆகவே இங்கே ‘அரசன்’ என்ற சொல் தசரதனைக் குறிக்கவில்லை, சோமத்தையே குறிக்கிறது. பின்னர் வரிசைப்படி நண்பகல் ஸவனம் நடைபெற்றது. ஸவனம் என்பது சோமம் பிழியப்படும் வேளை; ஒரு நாளில் மூன்று ஸவனங்கள் உண்டு — காலை ஸவனம், நண்பகல் ஸவனம், மூன்றாம் ஸவனம். அந்தணர்களில் சிறந்தோர் சாஸ்திரத்தை நோக்கி, அந்த மகாத்மாவான மன்னனுக்கு மூன்றாம் ஸவனத்தையும் நடத்தினர். ரிஷ்யசிருங்கர் முதலானோர் ‘ஶிக்ஷை’ விதிக்கும் எழுத்தொலிகள் பிறழாத மந்திரங்களால் இந்திரன் முதலான தேவர்களில் சிறந்தோரை அழைத்தனர். ‘ஶிக்ஷாக்ஷரஸமன்விதை:’ என்ற சொல் சிந்திக்கத் தக்கது — ‘ஶிக்ஷை’ என்பது ஸ்வரங்களையும் எழுத்துகளையும் ஒலிக்கும் முறையைக் கற்பிக்கும் வேதாங்கம். ஒலிப்புத் தூய்மையே மந்திரத்தின் உயிர்; அது பிறழ்ந்தால் வேள்வி பயனற்றதாகிவிடும். பின்னர் ஹோதாக்கள் இனிய, மென்மையான கீதங்களாலும் மந்திர அழைப்புகளாலும் தேவர்களை அழைத்து, விண்ணுலகவாசிகளுக்குத் தகுதிக்கேற்ப அவிப்பங்குகளை அளித்தனர். தேவர்களுக்கு அளிக்கப்படுவது ‘பாகம்’ — ‘பங்கு’ — எனப்படுகிறது; ஒவ்வொரு தேவனுக்கும் வரையறுக்கப்பட்ட பங்கு உண்டு. இவ்வாறு மூன்று ஸவனங்களும் வரிசையாக நிறைவுற்றன; இதனால் அசுவமேதத்தின் சோமம் பிழியும் நாள் முறைப்படி நடைபெற்றது என்பது குறிக்கப்படுகிறது.

அங்கே ஆகுதி இடப்படாதது எதுவும் இருக்கவில்லை; எங்கும் எதுவும் பிறழவில்லை. அனைத்தும் ‘ப்ரஹ்மவத்’ — அதாவது வேதம் விதித்தபடியே — காணப்பட்டது; ரித்விக்குகள் நலம் பயக்கும் வகையிலேயே சடங்குகளைச் செய்தனர். பெரும் வேள்விகளில் பிறழ்ச்சி பற்றிய அச்சம் பெரிது; விதிமுறை தவறிய வேள்வியைச் செய்பவன் உடனே அழிவான் என்று முந்தைய சர்க்கத்திலேயே சொல்லப்பட்டது. ஆகவே இங்கே கவி குற்றமின்மையைச் சிறப்பாக எடுத்துச் சொல்கிறார். அந்த நாள்களில் களைத்தவனோ பசித்தவனோ எவனும் காணப்படவில்லை. அங்கே கல்லாத அந்தணன் எவனும் இல்லை; நூற்றுக்குக் குறைவான பின்தொடர்பவர்களை உடையவனும் இல்லை — அதாவது ஒவ்வோர் அந்தணருக்கும் நூறோ அதற்கு மேலோ சீடர்களும் பணியாளர்களும் இருந்தனர். அந்தணர்கள் எப்போதும் உண்கிறார்கள்; ‘நாதவந்த’ர்களும் உண்கிறார்கள்; தவசிகளும் ‘ஶ்ரமண’ர்களும் உண்கிறார்கள். இங்கே கவியின் பார்வையை நினைவில் கொள்ள வேண்டும் — வேள்வியின் பெருமை ஹோமத்தால் மட்டுமல்ல, அன்னதானத்தாலும் அளக்கப்படுகிறது. ஒருவர் பசியுடன் எஞ்சினாலும் அங்கே வேள்வி முழுமையற்றதே. ‘நாதவந்த:’ என்ற சொல்லின் பொருள் — ஒரு தலைவனைச் சார்ந்து வாழ்பவர்கள்; அவர்களும் அங்கே உணவு பெறுகிறார்கள். ‘ஶ்ரமணர்’ என்போர் துறவிகளாகத் திரிபவர்கள், தவசிகள் காட்டில் வாழ்பவர்கள்; இரு சாராருக்கும் அங்கே விருந்தோம்பல் இருந்தது.

முதியோர், நோயுற்றோர், பெண்கள், குழந்தைகள் — அனைவரும் இடைவிடாது உண்கின்றனர்; ஆயினும் உணவு சுவையாக இருந்ததால் அவர்களுக்குத் தெவிட்டவில்லை. ‘உணவு கொடுங்கள், கொடுங்கள், பலவகை ஆடைகளும் கொடுங்கள்’ என்று தூண்டப்பட்ட மனிதர்கள் பலமுறை அவ்வாறே செய்தனர். இந்த இரட்டைச் சொல் ஆணையின் விரைவைக் காட்டுகிறது; கொடை மெதுவாக நடக்கக்கூடாது, மீண்டும் மீண்டும் இடைவிடாது நடக்க வேண்டும். மலைபோன்ற உணவுக் குவியல்கள் அங்கே நாள்தோறும் காணப்பட்டன; ஒவ்வொரு நாளும் முறைப்படி சமைக்கப்பட்ட உணவின் குவியல்கள் இருந்தன. பல நாடுகளிலிருந்து வந்த ஆண்களும் பெண்களும் அந்த மகாத்மாவின் வேள்வியில் உணவாலும் பானத்தாலும் நன்கு உபசரிக்கப்பட்டனர். அந்தணர்களில் சிறந்தோர் முறைப்படி சமைக்கப்பட்ட உணவு சுவையானது என்று புகழ்கின்றனர்; ‘ஆகா, நிறைவடைந்தோம், உனக்கு நன்மை உண்டாகட்டும்!’ என்ற சொல்லை ராகவன் கேட்டான். இந்த சுலோகம் மிகவும் நெஞ்சைத் தொடுவது — மன்னன் தன் புகழைக் கேட்கவில்லை, நிறைவடைந்த மக்களின் சொல்லையே கேட்கிறான். இதுவே வேள்விப் பயனுக்கான உண்மையான சோதனை. ‘உனக்கு நன்மை உண்டாகட்டும்’ என்ற ஆசிமொழியே மன்னனுக்குக் கிடைக்கும் தட்சிணை. உணவுடன் ஆடைக் கொடையும் சொல்லப்படுகிறது; பசியும் ஆடையின்மையும் — இவ்விரண்டுமே வறுமையின் முதன்மை வடிவங்கள்; இரண்டும் அங்கே நீக்கப்பட்டன.

நன்கு அணிசெய்துகொண்ட மனிதர்கள் அந்தணர்களுக்கு உணவு பரிமாறினர்; நன்கு மெருகேற்றப்பட்ட மணிக்குண்டலங்களை அணிந்த பிறர் அவர்களுக்குப் பணிவிடை செய்தனர். பரிமாறுபவர்களும் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தனர் என்ற சொல்லால், இங்கே சேவையும் மதிப்பிற்குரியதாக இருந்தது என்பது தெரிகிறது. ‘கர்மாந்தர’த்தில் — அதாவது ஒரு சடங்கு முடிந்து மற்றொன்று தொடங்குவதற்கு முன்புள்ள இடைவேளையில் — நாவன்மை மிக்க, மனஉறுதி கொண்ட அந்தணர்கள் ஒருவரையொருவர் வெல்லும் விருப்பத்துடன் பல ‘ஹேதுவாத’ங்களை எடுத்துரைத்தனர். ஹேதுவாதம் என்பது தர்க்கத்தின் அடிப்படையிலான சாஸ்திர விவாதம். நாள்தோறும் வேள்விக்களத்தின் பணிகளில் வல்ல அந்தணர்கள் தூண்டப்பட்டு, சாஸ்திரப்படி அனைத்துச் சடங்குகளையும் செய்தனர். அந்த மன்னனின் அவை உறுப்பினர்களில் ஆறு அங்கங்களை அறியாதவனோ, விரதம் இல்லாதவனோ, கேள்வியறிவு குறைந்தவனோ, விவாதத்தில் திறமையற்றவனோ எவனும் இல்லை. ஆறு அங்கங்கள் — ஶிக்ஷை, கல்பம், வியாகரணம், நிருக்தம், சந்தஸ், ஜ்யோதிஷம். ‘ஸதஸ்ய’ன் — அவை உறுப்பினன் — என்பவன் வேள்வியில் சடங்கு செய்யாமல், சடங்கின் தூய்மையைச் சோதிக்கும் அறிஞன். இதனால் இந்த வேள்வி வெறும் சடங்குத் தொகுப்பு அல்ல, பெரும் அறிஞர் அவையும் ஆகும் என்பது தெரிகிறது. அன்னதானமும் விவாதக் கலையும் — இரண்டுமே வேள்வியின் அங்கங்கள்; அதனால் உடல் வளர்கிறது, இதனால் அறிவு வளர்கிறது.

யூபங்கள் நிறுத்தப்படும் வேளையில் வில்வ மரத்தாலான ஆறு யூபங்களும், அதே எண்ணிக்கையில் கருங்காலி மரத்தாலானவையும், அதே எண்ணிக்கையில் வில்வத்துடன் சேர்ந்த புரசு மரத்தாலானவையும் நிறுத்தப்பட்டன. யூபம் என்பது வேள்விப் பசு கட்டப்படும் தூண்; ‘உச்ச்ரய’ம் என்பது அதை நிமிர்த்தி நிறுத்துதல். ‘ஶ்லேஷ்மாதக’ மரத்தாலான ஒன்று குறிக்கப்பட்டது; தேவதாரு மரத்தாலான இரண்டும் விதிக்கப்பட்டன — அவை ‘பாஹுவ்யஸ்தபரிக்ரஹ’ங்கள், அதாவது இரு கைகளையும் விரித்தால் உண்டாகும் இடைவெளி அளவில் நிறுத்தப்பட்டவை. இந்த யூபங்கள் அனைத்தும் வேள்வி அறிந்த சாஸ்திர வல்லுநர்களால் செய்விக்கப்பட்டன; வேள்வியின் அழகுக்காக அவை பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டன. இருபத்தொரு யூபங்கள் இருந்தன; ஒவ்வொன்றும் இருபத்தொரு ‘அரத்னி’ உயரம் கொண்டது; ஒவ்வொன்றும் இருபத்தொரு ஆடைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது. அரத்னி என்பது முழங்கையிலிருந்து முஷ்டி வரையிலான அளவு. கைவினைஞர்களால் நன்கு செய்யப்பட்ட, உறுதியான அவை அனைத்தும் முறைப்படி நிறுத்தப்பட்டன; எட்டுப் பட்டைகள் கொண்டவையாகவும் வழவழப்பான வடிவுடையவையாகவும் இருந்தன. இங்கே இருபத்தொன்று என்ற எண் மூன்று முறை வருகிறது — யூபங்கள், அரத்னிகள், ஆடைகள் — இது வேத எண் நியதிக்கான எடுத்துக்காட்டு. மர வகைகளும் தற்செயலாக எடுக்கப்படவில்லை; ஒவ்வொரு மரத்திற்கும் வரையறுக்கப்பட்ட பயன் உண்டு என்கிறது வேதம். யூபங்களின் பொன் அலங்காரம் அழகுக்காக மட்டுமே என்று கவியே சொல்கிறார்; ஆகவே அங்கே பேராசை இல்லை, தேவ வழிபாட்டின் மீதான மரியாதையே. அமைப்பும் முறைப்படியே — எந்த இடத்தில் எந்த யூபம் என்பது அனைத்தும் சாஸ்திரத்தால் தீர்மானிக்கப்பட்டது.

அந்த யூபங்கள் ஆடைகளால் போர்த்தப்பட்டு, மலர்களாலும் நறுமணப் பொருள்களாலும் வழிபடப்பட்டு, விண்ணில் ஒளிரும் சப்தரிஷிகளைப் போலப் பிரகாசித்தன. இந்த உவமை அழகானது — வானில் ஏழு விண்மீன்கள் வரையறுக்கப்பட்ட வரிசையில் நிற்பதுபோல் வேள்விக்களத்தில் யூபங்கள் வரிசையாக நின்றன. செங்கற்கள் நெறிப்படியும் அளவுப்படியும் செய்விக்கப்பட்டன; கட்டுமானக் கலையில் வல்ல அந்தணர்களால் அங்கே அக்னி அடுக்கப்பட்டது. மன்னர்களில் சிங்கம் போன்றவனின் அந்த ‘சித்ய’ அக்னி வல்ல அந்தணர்களால் அடுக்கப்பட்டது — பொன் இறக்கைகள் கொண்ட கருடனின் வடிவில், மும்மடங்காக, பதினெட்டுப் பகுதிகளாக. ‘சித்ய’ அக்னி என்பது செங்கற்களால் அடுக்கி அமைக்கப்படும் அக்னி; அசுவமேதத்தில் அது இறக்கைகளை விரித்த கருடனின் வடிவில் அடுக்கப்படுகிறது; அதன் பரப்பு மும்மடங்காக்கப்பட்டுப் பதினெட்டு மடங்காகிறது. அங்கே பசுக்கள் அந்தந்தத் தெய்வத்தைக் குறித்து நியமிக்கப்பட்டன; பாம்புகளும் பறவைகளும் சாஸ்திரப்படி நியமிக்கப்பட்டன. ‘ஶாமித்ர’த்தில் குதிரையும், அவ்வாறே நீர்வாழ் உயிர்களும் — இவை அனைத்தும் அப்போது ரிஷிகளால் சாஸ்திரப்படி நியமிக்கப்பட்டன. ஶாமித்ரம் என்பது பசு வேள்விக்காக வீழ்த்தப்படும் இடம். இவ்வாறு நிலத்தில் வாழ்வன, நீரில் வாழ்வன, வானில் பறப்பன ஆகிய எல்லா உயிர்வகைகளும் ஒரே சடங்கில் ஒருங்கிணைக்கப்பட்டன. ‘ருக்மபக்ஷ:’ — ‘பொன் இறக்கை கொண்டது’ — என்ற சொல்லால், இறக்கைப் பகுதியில் பொன் செங்கற்கள் வைக்கப்பட்டன என்பது தெரிகிறது. செங்கற்களின் அளவும் வரையறுக்கப்பட்டது — அளவுத் தூய்மையாலேயே அக்னிக் கட்டுமானத்தின் தூய்மை நிறைவேறுகிறது.

அங்கே யூபங்களில் முந்நூறு பசுக்கள் கட்டப்பட்டிருந்தன; அவற்றில் தசரதனின் குதிரைகளில் சிறந்த அந்தக் குதிரை ரத்தினமும் இருந்தது. கௌசல்யை அந்தக் குதிரையைச் சுற்றிலும் ‘பரிசர்யை’ செய்து, மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடன் மூன்று வாள்களால் அதை வெட்டினாள். ‘பரிசர்ய’ என்றால் நீர் தெளித்தல் முதலானவற்றால் புனிதப்படுத்துதல் என்று பொருள்; ‘விஶஶாஸ’ என்றால் மூன்று ஆயுதங்களால் வரிசையாகத் தொட்டு வெட்டுதல். அதன் பின் நிலையான மனத்துடன், அறத்தை விரும்பி, அவள் அந்த ‘பதத்ரி’யுடன் ஓர் இரவு தங்கினாள். ‘பதத்ரி’ என்பது குதிரையின் மறுபெயர் — விரைந்து பாய்ந்து செல்வது என்று பொருள். இந்த இரவு அசுவமேதத்தின் மிக மறைபொருளான அங்கம்; அங்கே பட்டத்தரசி அறத்திற்காகவே இருக்கிறாள், காமத்திற்காக அல்ல — ‘தர்மகாம்யயா’ — ‘அறத்தை விரும்பி’ — என்ற சொல்லால் கவி அதையே தெளிவாக்குகிறார். பின்னர் ஹோதா, அத்வர்யு, உத்காதா ஆகியோர் மஹிஷி, பரிவ்ருத்தி, வாவாதை ஆகியோருடன் சேர்ந்து அந்தக் குதிரையைக் கையால் இணைத்தனர். மஹிஷி என்பவள் பட்டத்தரசி, வாவாதை அன்புக்குரிய மனைவி, பரிவ்ருத்தி புறக்கணிக்கப்பட்ட மனைவி — மூன்று வகையினரும் வேள்வியில் தத்தம் இடத்தைப் பெறுகின்றனர். இதனால் பெரும் வேள்வியில் எவரும் கைவிடப்படுவதில்லை என்பது தெரிகிறது. முந்நூறு பசுக்கள் என்ற எண்ணிக்கையும் சாஸ்திரத்தால் வரையறுக்கப்பட்டது; குறைவும் அல்ல, கூடுதலும் அல்ல.

புலன்களை அடக்கிய, மிகுந்த தகுதிகள் நிறைந்த ரித்விக் அந்தக் குதிரையின் ‘வபை’யை எடுத்து சாஸ்திரப்படி சமைத்தார். வபை என்பது பசுவின் வயிற்றினுள் உள்ள கொழுப்புப் படலம்; அசுவமேதத்தில் அதைச் சமைப்பது முதன்மையான அங்கம். ‘ஶ்ரபயாமாஸ’ என்பது ‘சமைத்தல்’ என்ற பொருளுடைய ‘ஶ்ரா’ என்ற வினையடியின் பிறவினை வடிவில் அமைந்த இறந்தகால வடிவம். மன்னன் உரிய வேளையில் நெறிப்படி வபையின் புகை மணத்தை முகர்ந்தான்; அதனால் தன் பாவத்தைப் போக்கிக்கொண்டான். வபைப் புகையை முகர்வதே வேள்வி செய்பவனின் பாவத்தை அழிக்கிறது என்கிறது வேதம்; ஆகவே மன்னன் தானே அங்கே இருந்தான். குதிரையின் அங்கங்கள் அனைத்தையும் பதினாறு ரித்விக்குகளும் சேர்ந்து முறைப்படி அக்னியில் இட்டனர். பதினாறு ரித்விக்குகள் என்போர் ஹோதா முதலான நான்கு முதன்மையானவர்களும் அவர்கள் ஒவ்வொருவருக்கும் உதவியாக நால்வர் நால்வருமாவர். மற்ற வேள்விகளின் அவி இத்தி மரக் கிளைகளில் செய்யப்படுகிறது; அசுவமேதத்திற்கோ ‘வைதஸ’ப் பங்கு விரும்பப்படுகிறது — அதாவது பிரம்புக் கிளையே அங்கே விதிக்கப்பட்டது. இதனால் அசுவமேதத்தின் தனிச்சிறப்பு குறிக்கப்படுகிறது — வேறெங்கும் விதிக்கப்படாதது இங்கே விதிக்கப்பட்டது. ‘நிர்ணுதன் பாபம் ஆத்மன:’ — ‘தன் பாவத்தைப் போக்கிக்கொண்டு’ — என்ற சொற்களால், இங்கே மன்னனின் இலக்கு பாவ நீக்கமே, புகழ் அல்ல என்பது தெளிவாகிறது. குதிரையின் எல்லா அங்கங்களும் ஆகுதி செய்யப்பட்டன என்ற சொல்லால், எதுவும் மீதம் விடப்படவில்லை என்பது தெரிகிறது.

பிராமண நூல்களாலும் கல்ப சூத்திரத்தாலும் அசுவமேதம் மூன்று நாள் வேள்வி என்று கணக்கிடப்படுகிறது — சோமம் பிழியப்படும் மூன்று நாள்கள் அதற்கு உண்டு. அதன் முதல் நாள் ‘சதுஷ்டோமம்’, இரண்டாம் நாள் ‘உக்த்யம்’, மூன்றாம் நாள் ‘அதிராத்ரம்’ என்று வகுக்கப்பட்டுள்ளன. இவை சோம வேள்வி வடிவங்களின் பெயர்கள்; ஸ்தோம வேறுபாட்டால் நாள் வேறுபாடு. அங்கே சாஸ்திரத்தை நோக்கி வேறு பல வேள்விகளும் செய்விக்கப்பட்டன — ஜ்யோதிஷ்டோமம், ஆயுஷ்டோமம், இரண்டு அதிராத்ரங்கள், அபிஜித், விஶ்வஜித், அப்தோர்யாமம் என்ற பெருவேள்வி. தன் குலத்தை வளர்ப்பவனான மன்னன் ஹோதாவுக்குக் கிழக்குத் திசையையும், அத்வர்யுவுக்கு மேற்குத் திசையையும், பிரம்மாவுக்குத் தெற்குத் திசையையும், உத்காதாவுக்கு வடக்குத் திசையையும் கொடுத்தான். ஹோதா ரிக்வேதி, அத்வர்யு யஜுர்வேதி, உத்காதா சாமவேதி, பிரம்மா அனைத்தும் அறிந்து சடங்கைக் காப்பவர் — இவர்கள் நால்வரே முதன்மை ரித்விக்குகள். முன்பு சுயம்புவான பிரம்மதேவன் நடத்திய அசுவமேதப் பெருவேள்வியில் இந்தத் தட்சிணை இவ்வாறே வகுக்கப்பட்டது. தட்சிணை என்பது ரித்விக்குகளுக்குக் கொடுக்கப்பட வேண்டிய செல்வம்; இங்கோ வெறும் செல்வம் அல்ல, திசைகளே முழுமையாகக் கொடுக்கப்பட்டன. மன்னன் எதைக் காக்கிறானோ அதையே கொடுக்கிறான் — இதுவே கொடையின் உச்சம். திசையையே தட்சிணையாக்கும் மன்னனின் கருவூலத்தில் என்ன மீதமிருக்கும்? ஆயினும் அவன் வருந்தவில்லை — மேலும் அவனுடைய வள்ளன்மை மீண்டும் காணப்படுகிறது.

வேள்வியை நெறிப்படி நிறைவு செய்து, குலத்தை வளர்ப்பவனான மனிதருள் சிறந்த மன்னன் ரித்விக்குகளுக்கு அந்தப் பூமியைக் கொடுத்தான். இவ்வாறு கொடுத்து, செல்வச் சிறப்புடைய இக்ஷ்வாகு குலத்தின் மகிழ்ச்சியானவன் மிகவும் மகிழ்ந்தான்; கொடையால் கொடுப்பவனின் மகிழ்ச்சி பெருகுகிறது, இழப்பு அல்ல. ஆனால் ரித்விக்குகள் அனைவரும் பாவம் நீங்கிய மன்னனிடம் சொன்னார்கள் — ‘நீங்கள் ஒருவரே முழுப் பூமியையும் காக்கத் தகுதியானவர். பூமியால் எங்களுக்கு ஆவது ஒன்றுமில்லை; நாங்கள் ஆட்சி செய்யத் திறனற்றவர்கள். மன்னா, நாங்கள் எப்போதும் வேதம் ஓதுவதில் ஈடுபட்டவர்கள்; நீங்கள் இங்கே ஏதேனும் ஈடாக மட்டும் கொடுங்கள். மணியோ, ரத்தினமோ, பொன்னோ, பசுக்களோ — எது ஆயத்தமாக இருக்கிறதோ அதைக் கொடுங்கள், மன்னர்களில் சிறந்தவரே; பூமியால் எங்களுக்குப் பயனில்லை.’ இந்த உரையாடல் நினைவில் கொள்ளத் தக்கது — அந்தணர்கள் கொடையை ஏற்கிறார்கள், ஆனால் அரசை ஏற்பதில்லை; வேதம் ஓதுதலே அவர்களின் செல்வம். காக்க இயலாதவன் அதைப் பெற்றுக்கொள்வதே அறமற்றது. வர்ண அறத்தின் இந்த வரம்பு இங்கே மிகத் தெளிவாக உள்ளது. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட மன்னன் வேதங்களைக் கரைகண்ட அந்தணர்களுக்குப் பத்து லட்சம் பசுக்களைக் கொடுத்தான். ‘நிஷ்க்ரய:’ — ‘ஈடு’ — என்ற சொல் நுட்பமானது: கொடுக்கப்பட்ட பொருளுக்குப் பதிலாகக் கொடுக்கப்படும் விலையே நிஷ்க்ரயம்; ஆகவே கொடை மறுக்கப்படவில்லை, மாற்றப்பட்டது.

பத்துக் கோடி பொன்னும், அதைவிட நான்கு மடங்கு வெள்ளியும் கொடுக்கப்பட்டன. பின்னர் ரித்விக்குகள் அனைவரும் ஒன்றுசேர்ந்து அந்தச் செல்வத்தை முனிவர் ரிஷ்யசிருங்கரிடமும் அறிவுடைய வசிஷ்டரிடமும் கொடுத்தனர். அந்தணர்களில் சிறந்த அவர்கள் இருவரும் நெறிப்படி பங்கிட்டுக் கொடுத்தனர்; மனம் நிறைந்து மிகவும் மகிழ்ந்த அந்தணர்கள் நன்றியுடன் மறுமொழி கூறினர். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — பெற்ற செல்வத்தை அவர்கள் தாமே வைத்துக்கொள்ளவில்லை; இரு குருமாரிடமும் ஒப்படைத்து மீண்டும் நியாயமான பங்கீட்டைச் செய்விக்கிறார்கள். பின்னர் மனம் ஒருமித்த மன்னன் ‘ப்ரஸர்பக’ர்களுக்கு — வேள்வியைக் காண வந்த அந்தணர்களுக்கு — கோடிக்கணக்கான ஜாம்பூநதப் பொன்னைக் கொடுத்தான். பின்னர் யாசித்து வந்த ஓர் ஏழை அந்தணனுக்கு ராகவ குலத்தின் மகிழ்ச்சியான அவன் தன் கையிலிருந்த சிறந்த அணிகலனையே கொடுத்தான். கருவூலம் காலியான போதும் யாசிப்பவன் வெறுங்கையுடன் திரும்பவில்லை — இந்தக் கதை மன்னனின் வள்ளன்மையின் உச்சம். பின்னர் அந்தணர்பால் அன்புடைய மன்னன், அந்தணர்கள் முறைப்படி மகிழ்ந்ததும், மகிழ்ச்சியால் புலன்கள் தடுமாற, அவர்களை வணங்கினான். தரையில் விழுந்து வணங்கிய அந்த வள்ளலான மனிதருள் வீரனுக்கு அந்தணர்கள் பலவகை ஆசிகளை வழங்கினர். பின்னர் மனம் மகிழ்ந்த மன்னன் ஒப்பற்ற அந்த வேள்வியின் பயனை அடைந்தான். கொடுத்த பின் கர்வம் கொள்ளாமல், கோல்போல் விழுந்து வணங்குபவனே வேள்வியின் பயனைப் பெறுகிறான். ‘ப்ரஸர்பகா:’ என்போர் வேள்விச்சாலையை நோக்கி நகர்ந்து வருபவர்கள், அதாவது காண்பதற்காக வருபவர்கள்; அவர்களுக்கும் தட்சிணை கொடுக்கப்பட்டது.

அந்த வேள்வி பாவத்தை நீக்குவது, சொர்க்கத்திற்கு இட்டுச் செல்வது; மன்னர்களில் சிறந்தோருக்கும் கடினமானது — அதாவது சாதாரண மன்னர்களால் தொடக்கம் முதல் முடிவு வரை நடத்த இயலாதது. பின்னர் மன்னன் தசரதன் ரிஷ்யசிருங்கரிடம் சொன்னான் — ‘நல்விரதம் உடையவரே, குலத்தை வளர்ப்பதை நீங்களே செய்ய வேண்டும்.’ இங்கே கதையின் மையம் — அசுவமேதம் பாவ நீக்கத்திற்கும் சொர்க்கத்திற்கும் உரியது; மகப்பேறுக்கோ வேறொரு சடங்கு தேவைப்படுகிறது. வேள்வியை முடித்த பின்னரும் மன்னன் நிறைவு பெறவில்லை; எதற்காக எல்லாம் தொடங்கப்பட்டதோ அது இன்னும் கிடைக்கவில்லை. ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி அந்தணர்களில் சிறந்த அவர் மன்னனிடம் கூறினார் — ‘மன்னா, குலத்தைத் தாங்கும் நான்கு மகன்கள் உனக்குப் பிறப்பார்கள்.’ இந்த வாக்குறுதியே முழு ராமாயணத்தின் வித்து. மகாத்மாவான அந்த மன்னர் மன்னன் அவருடைய இனிய சொல்லைக் கேட்டு, மனம் ஒருமித்து அவரை வணங்கி, பெருமகிழ்ச்சி அடைந்து, மீண்டும் அந்த ரிஷ்யசிருங்கரிடம் பேசினான். இந்த அறுபதாம் சுலோகம் த்ரிஷ்டுப் சந்தத்தில் அமைந்துள்ளது; சர்க்கத்தின் இறுதியில் யாப்பை மாற்றுவது வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற முறை. இவ்வாறு இந்த சர்க்கம் அசுவமேதத்தின் நிறைவால் அல்ல, ஒரு புதிய சடங்கின் தொடக்கத்தாலேயே முடிகிறது. இங்கே இரு சர்க்கங்களின் இணைப்பு — அசுவமேதம் நிறைவுற்றது, புத்திரேஷ்டி தொடங்கியது; ஒரே கதை இரு சர்க்கங்களாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது.

ಒಂದು ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಯಜ್ಞದ ಕುದುರೆ ಹಿಂದಿರುಗಿತು. ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ತಡೆದವನೊಡನೆ ಯಜಮಾನನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು. ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಕುದುರೆ ಯಜಮಾನನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಯಾಜಕರು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ, ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಪರಿಕ್ರಾಮಂತಿ’ (ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರ ನಿಯತವಾದ ಸಂಚಾರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲಿ, ಯಾವಾಗ, ಯಾರು ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬುದೂ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಪ್ರವರ್ಗ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಉಪಸದನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದರು; ಅತಿದೇಶದಿಂದ (ಇತರ ಯಾಗಗಳಿಂದ ಅನ್ವಯಿಸಿದ ನಿಯಮದಿಂದ) ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಪ್ರವರ್ಗ್ಯ ಎಂದರೆ ಮಹಾವೀರವೆಂಬ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದ ಹಾಲಿನ ಹೋಮ; ಉಪಸದ್ ಎಂದರೆ ಸೋಮಯಾಗದ ಪೂರ್ವಾಂಗವಾದ ಇಷ್ಟಿ. ಆಮೇಲೆ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ದೇವತಾಪೂಜನೆ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾತಃಸವನವೇ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕವಿ ಮೊದಲು ವೈಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಧಿಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದ ಶೋಭೆ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿದೆ, ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ಅಥ’ (ಆಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತೋ, ಎಲ್ಲಿ ರಾಜರು ಬಂದು ಸೇರಿದರೋ, ಅದರ ಮುಂದುವರಿಕೆಯೇ ಇದು.

ಇಂದ್ರನ ಭಾಗವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಕೊಡಲಾಯಿತು, ನಿಷ್ಕಳಂಕನಾದ ಸೋಮರಾಜನನ್ನು ಅಭಿಷವ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಸೋಮಲತೆಯ ರಸವನ್ನು ಹಿಂಡುವುದೇ ‘ಅಭಿಷುತಃ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ; ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಮನನ್ನು ‘ರಾಜ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಜ’ ಎಂಬ ಪದ ದಶರಥನನ್ನಲ್ಲ, ಸೋಮನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾಧ್ಯಂದಿನಸವನ ನಡೆಯಿತು. ಸವನ ಎಂದರೆ ಸೋಮಾಭಿಷವದ ಕಾಲ; ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸವನಗಳಿರುತ್ತವೆ — ಪ್ರಾತಃಸವನ, ಮಾಧ್ಯಂದಿನಸವನ, ತೃತೀಯಸವನ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನ ತೃತೀಯಸವನವನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಶಿಕ್ಷಾನಿಯಮಗಳಿಗನುಗುಣವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ‘ಶಿಕ್ಷಾಕ್ಷರಸಮನ್ವಿತೈಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಶಿಕ್ಷೆ ಎಂದರೆ ಸ್ವರ-ವರ್ಣಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುವ ವೇದಾಂಗ. ಉಚ್ಚಾರಣಶುದ್ಧಿಯೇ ಮಂತ್ರದ ಪ್ರಾಣ; ಅದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿದರೆ ಯಜ್ಞ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಹೋತೃಗಳು ಮಧುರವಾದ, ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಗೀತಗಳಿಂದಲೂ ಮಂತ್ರಾಹ್ವಾನಗಳಿಂದಲೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಹವಿರ್ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕೊಡುವುದನ್ನು ‘ಭಾಗ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವತೆಗೂ ನಿಯತವಾದ ಅಂಶವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಸವನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಗಿದವು; ಇದರಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಸೋಮಾಭಿಷವದ ದಿನ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡದೆ ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ತಪ್ಪೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವತ್ತಾಗಿ, ಅಂದರೆ ವೇದವಿಹಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಋತ್ವಿಜರು ಕ್ಷೇಮಯುಕ್ತವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿನ ಭಯ ದೊಡ್ಡದು; ವಿಧಿಹೀನವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ತಕ್ಷಣ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದಣಿದವನಾಗಲಿ ಹಸಿದವನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಅವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ನೂರಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅನುಚರರುಳ್ಳವನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ — ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಿಪ್ರನಿಗೂ ನೂರು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಷ್ಯ-ಸೇವಕರ ವೃಂದವಿತ್ತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿತ್ಯವೂ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ, ಆಶ್ರಿತರೂ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ, ತಾಪಸರೂ ಶ್ರಮಣರೂ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಯಜ್ಞದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಹೋಮದಿಂದಲ್ಲ, ಅನ್ನದಾನದಿಂದಲೂ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನಾದರೂ ಹಸಿದಿರುವಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಅಪೂರ್ಣವೇ. ‘ನಾಥವಂತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಒಡೆಯನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬಾಳುವವರು; ಅವರೂ ಅಲ್ಲಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರಮಣರು ಎಂದರೆ ಪರಿವ್ರಾಜಕರು, ತಾಪಸರು ಎಂದರೆ ವನವಾಸಿಗಳು; ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯವಿತ್ತು.

ವೃದ್ಧರು, ರೋಗಿಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಮಕ್ಕಳು — ಎಲ್ಲರೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉಣ್ಣುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದರೂ ಅವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಎನಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅನ್ನ ಅಷ್ಟು ರುಚಿಯಾಗಿತ್ತು. ‘ಅನ್ನವನ್ನು ಕೊಡಿ, ಕೊಡಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿ’ ಎಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರು ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ಆದೇಶದ ತ್ವರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ದಾನ ಮಂದವಾಗಿರಬಾರದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು. ಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವ ಅನ್ನದ ರಾಶಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ದಿನದಿನವೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು; ಪ್ರತಿದಿನವೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅನ್ನದ ರಾಶಿಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾನಾದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಪುರುಷರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗುಂಪುಗಳೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅನ್ನಪಾನಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಪಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಅನ್ನ ರುಚಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ‘ಆಹಾ, ತೃಪ್ತರಾದೆವು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ರಾಘವನು (ದಶರಥನು) ಕೇಳಿದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅತ್ಯಂತ ಹೃದ್ಯ — ರಾಜನು ತನ್ನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತೃಪ್ತರಾದ ಜನರ ಮಾತನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಯಜ್ಞಫಲದ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನವೇ ರಾಜನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ. ವಸ್ತ್ರದಾನವನ್ನೂ ಅನ್ನದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಸಿವು ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರದ ಕೊರತೆ — ಇವೆರಡೇ ದೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ರೂಪಗಳು, ಎರಡನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿವಾರಿಸಲಾಯಿತು.

ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಬಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಹೊಳೆಯುವ ಮಣಿಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಇತರರು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಡಿಸುವವರೂ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯೂ ಗೌರವಾರ್ಹವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ — ಒಂದು ಕರ್ಮ ಮುಗಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಆರಂಭವಾಗುವ ಮಧ್ಯದ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿ — ವಾಗ್ಮಿಗಳಾದ ಧೀರ ವಿಪ್ರರು ಪರಸ್ಪರ ಗೆಲ್ಲುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಹೇತುವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೇತುವಾದ ಎಂದರೆ ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಚರ್ಚೆ. ದಿನದಿನವೂ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ದ್ವಿಜರು ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ಆ ರಾಜನ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ವೇದದ ಆರು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅರಿಯದವನಾಗಲಿ, ವ್ರತವಿಲ್ಲದವನಾಗಲಿ, ಅಲ್ಪಶ್ರುತನಾಗಲಿ, ವಾದದಲ್ಲಿ ಅಕುಶಲನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆರು ಅಂಗಗಳು ಎಂದರೆ ಶಿಕ್ಷೆ, ಕಲ್ಪ, ವ್ಯಾಕರಣ, ನಿರುಕ್ತ, ಛಂದಸ್ಸು, ಜ್ಯೋತಿಷ. ಸದಸ್ಯನೆಂದರೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಕರ್ಮದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ವಿದ್ವಾಂಸ. ಇದರಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯಾಕಾಂಡವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಮಹಾ ವಿದ್ವತ್ಸಭೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅನ್ನದಾನ ಮತ್ತು ವಾದವಿದ್ಯೆ — ಎರಡೂ ಯಜ್ಞದ ಅಂಗಗಳು; ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ಶರೀರ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿ.

ಯೂಪಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವದ ಆರು ಯೂಪಗಳನ್ನು, ಅಷ್ಟೇ ಖದಿರದವನ್ನು, ಅಷ್ಟೇ ಬಿಲ್ವದೊಡನೆ ಪಲಾಶದವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಯೂಪ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕಂಬ; ‘ಉಚ್ಛ್ರಯ’ ಎಂದರೆ ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು. ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕ (ಚಳ್ಳೆ) ಮರದ ಒಂದು ಯೂಪವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ದೇವದಾರುವಿನ ಎರಡನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು — ಅವು ಎರಡು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿದಾಗ ಆಗುವಷ್ಟು ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಎಲ್ಲ ಯೂಪಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞಕೋವಿದರಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮಾಡಿಸಿದ್ದರು; ಯಜ್ಞದ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅವು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯೂಪಗಳಿದ್ದವು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಅರತ್ನಿಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು; ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅರತ್ನಿ ಎಂದರೆ ಮೊಣಕೈಯಿಂದ ಮುಷ್ಟಿಯವರೆಗಿನ ಅಳತೆ. ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ದೃಢವಾದ ಅವೆಲ್ಲವೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಎಂಟು ಮೂಲೆಗಳುಳ್ಳವು, ನಯವಾದ ರೂಪವುಳ್ಳವು. ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಯೂಪಗಳು, ಅರತ್ನಿಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು — ಇದು ವೈದಿಕ ಸಂಖ್ಯಾನಿಯಮದ ನಿದರ್ಶನ. ಮರಗಳ ಬಗೆಗಳನ್ನೂ ಮನಬಂದಂತೆ ಆರಿಸಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರಕ್ಕೂ ನಿಯತವಾದ ಫಲವಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಶ್ರುತಿ. ಯೂಪಗಳ ಸುವರ್ಣಾಲಂಕಾರ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಲೋಭವಿಲ್ಲ, ದೇವಪೂಜೆಯ ಆದರವಿದೆ. ಜೋಡಣೆಯೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿಯೇ — ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೂಪ ಎಂಬುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಶಾಸ್ತ್ರವು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದೆ.

ಆ ಯೂಪಗಳು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಉಪಮೆ ಮನೋಹರ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಏಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ನಿಯತಕ್ರಮದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯೂಪಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಸರಿಯಾದ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಶಿಲ್ಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಚಯನ ಮಾಡಿದರು. ರಾಜಸಿಂಹನ ಆ ಚಿತ್ಯಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಕುಶಲರಾದ ದ್ವಿಜರು ರಚಿಸಿದರು — ಚಿನ್ನದ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಗರುಡನ ಆಕಾರದ, ಮೂರು ಪಟ್ಟಿನ, ಹದಿನೆಂಟು ಭಾಗಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಚಿತ್ಯ ಎಂದರೆ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಚಯನ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಅಗ್ನಿ; ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ರೆಕ್ಕೆ ಚಾಚಿದ ಗರುಡನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಮೂರು ಪಟ್ಟಾಗಿ ಹದಿನೆಂಟು ಭಾಗಗಳಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳನ್ನು ಆಯಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಶಾಮಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಯನ್ನೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಲಚರಗಳನ್ನೂ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಋಷಿಗಳು ಆಗ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು. ಶಾಮಿತ್ರ ಎಂದರೆ ಪಶುವಿನ ಸಂಜ್ಞಪನ (ಬಲಿ) ನಡೆಯುವ ಸ್ಥಳ. ಹೀಗೆ ಭೂಚರ, ಜಲಚರ, ಖೇಚರ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗಗಳೂ ಒಂದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ರುಕ್ಮಪಕ್ಷಃ’ (ಚಿನ್ನದ ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನಿಡಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಅಳತೆಯೂ ನಿಯತವಾಗಿತ್ತು — ಚಿತಿಯ ಶುದ್ಧಿ ಅಳತೆಯ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಯೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮುನ್ನೂರು ಪಶುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಶ್ವರತ್ನವೂ ಇತ್ತು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಪರಿಚರ್ಯೆ ಮಾಡಿ, ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮೂರು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಛೇದಿಸಿದಳು. ‘ಪರಿಚರ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೆಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು; ‘ವಿಶಶಾಸ’ ಎಂದರೆ ಮೂರು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಛೇದಿಸುವುದು. ಅನಂತರ ಸ್ಥಿರವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಧರ್ಮದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಅವಳು ಆ ಪತತ್ರಿಯೊಡನೆ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ವಾಸಿಸಿದಳು. ‘ಪತತ್ರಿ’ ಎಂಬುದು ಕುದುರೆಯ ಪರ್ಯಾಯ — ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವಂತೆ ಓಡುವುದು ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿ. ಈ ರಾತ್ರಿ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಅತ್ಯಂತ ಗುಹ್ಯವಾದ ಅಂಗ; ಅಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಿ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ, ಕಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ‘ಧರ್ಮಕಾಮ್ಯಯಾ’ (ಧರ್ಮದ ಬಯಕೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಹೋತೃ, ಅಧ್ವರ್ಯು, ಉದ್ಗಾತೃ — ಇವರು ಮಹಿಷಿ, ಪರಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಾವಾತೆ ಎಂಬ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು. ಮಹಿಷಿ ಎಂದರೆ ಪಟ್ಟದ ರಾಣಿ, ವಾವಾತೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ, ಪರಿವೃತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಉಪೇಕ್ಷಿತಳಾದ ಪತ್ನಿ — ಮೂರೂ ವರ್ಗದವರು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮುನ್ನೂರು ಪಶುಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯತ; ಕಡಿಮೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚೂ ಅಲ್ಲ.

ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ಪರಮಸಂಪನ್ನನಾದ ಋತ್ವಿಜನು ಆ ಪತತ್ರಿಯ ವಪೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಬೇಯಿಸಿದನು. ವಪೆ ಎಂದರೆ ಪಶುವಿನ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ಮೇದಸ್ಸಿನ ಪದರ; ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಬೇಯಿಸುವುದು ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗ. ‘ಶ್ರಪಯಾಮಾಸ’ ಎಂಬುದು ‘ಬೇಯಿಸು’ ಎಂಬರ್ಥದ ‘ಶ್ರಾ’ ಧಾತುವಿನ ಣಿಜಂತ ಲಿಟ್ ರೂಪ. ರಾಜನು ಯಥಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವಪೆಯ ಧೂಮಗಂಧವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡನು. ವಪಾಧೂಮದ ಆಘ್ರಾಣವೇ ಯಜಮಾನನ ಪಾಪನಾಶಕ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಶ್ರುತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದನು. ಕುದುರೆಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಹದಿನಾರು ಋತ್ವಿಜರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನಾರು ಋತ್ವಿಜರು ಎಂದರೆ ಹೋತೃವೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಧಾನರು ಮತ್ತು ಅವರ ತಲಾ ನಾಲ್ವರು ಸಹಾಯಕರು. ಇತರ ಯಜ್ಞಗಳ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಪ್ಲಕ್ಷ (ಬಸರಿ) ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಶ್ವಮೇಧದ್ದಾದರೋ ವೇತಸ ಭಾಗ, ಅಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವೇತಸ (ನೀರ್ವಂಜಿ) ಕೊಂಬೆಯೇ ವಿಹಿತ. ಇದರಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ವಿಹಿತವಲ್ಲದುದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಹಿತ. ‘ನಿರ್ಣುದನ್ ಪಾಪಮ್ ಆತ್ಮನಃ’ (ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜನ ಗುರಿ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಆಹುತಿಯಾದವು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಉಳಿಸಿ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ರಂಥಗಳೂ ಕಲ್ಪಸೂತ್ರವೂ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ‘ತ್ರ್ಯಹ’ (ಮೂರು ದಿನಗಳದ್ದು) ಎಂದು ಎಣಿಸುತ್ತವೆ — ಅದಕ್ಕೆ ಮೂರು ಸೋಮಾಭಿಷವದ ದಿನಗಳು. ಅದರ ಮೊದಲ ದಿನ ಚತುಷ್ಟೋಮ, ಎರಡನೆಯದು ಉಕ್ಥ್ಯ, ಕೊನೆಯದು ಅತಿರಾತ್ರ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇವು ಸೋಮಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು; ಸ್ತೋಮಭೇದದಿಂದ ದಿನಭೇದ. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದರ್ಶನದಂತೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಾಯಿತು — ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮ, ಆಯುಷ್ಟೋಮ, ಎರಡು ಅತಿರಾತ್ರಗಳು, ಅಭಿಜಿತ್, ವಿಶ್ವಜಿತ್, ಮತ್ತು ಆಪ್ತೋರ್ಯಾಮವೆಂಬ ಮಹಾಯಜ್ಞ. ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ರಾಜನು ಹೋತೃವಿಗೆ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು, ಅಧ್ವರ್ಯುವಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮವನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣವನ್ನು, ಉದ್ಗಾತೃವಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಹೋತೃ ಋಗ್ವೇದಿ, ಅಧ್ವರ್ಯು ಯಜುರ್ವೇದಿ, ಉದ್ಗಾತೃ ಸಾಮವೇದಿ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಕರ್ಮರಕ್ಷಕ — ಇವರೇ ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಧಾನ ಋತ್ವಿಜರು. ಈ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸ್ವಯಂಭುವು (ಬ್ರಹ್ಮನು) ವಿಧಿಸಿದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಯೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ದಕ್ಷಿಣೆ ಎಂದರೆ ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ಕೊಡುವ ಧನ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಧನವನ್ನಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೇ ಕೊಡಲಾಯಿತು. ರಾಜನು ಯಾವುದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೇ ದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಕೊಡುವ ರಾಜನ ಕೋಶದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೇನು ಉಳಿದೀತು? ಆದರೂ ಅವನು ವಿಷಾದಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದೆ ಅವನದೇ ಔದಾರ್ಯ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಯಜ್ಞವನ್ನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮುಗಿಸಿ ಕುಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನು ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ಹರ್ಷಿತನಾದನು; ದಾನದಿಂದ ದಾನಿಯ ಹರ್ಷ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಹಾನಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಋತ್ವಿಜರೂ ಪಾಪರಹಿತನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಅರ್ಹ. ನಮಗೆ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ; ನಾವು ಪಾಲಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ಓ ಭೂಪನೇ, ನಾವು ನಿತ್ಯವೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರು; ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ನಿಷ್ಕ್ರಯವನ್ನೇ (ಬದಲಿ ಮೌಲ್ಯವನ್ನೇ) ಕೊಡು. ಮಣಿರತ್ನವಾಗಲಿ ಚಿನ್ನವಾಗಲಿ ಗೋವುಗಳಾಗಲಿ — ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೊಡು, ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ; ನಮಗೆ ಭೂಮಿಯ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ.’ ಈ ಸಂವಾದವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೇ ಅವರ ಧನ. ಪಾಲಿಸಲಾರದವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ಅಧರ್ಮ. ವರ್ಣಧರ್ಮದ ಈ ಮರ್ಯಾದೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ‘ನಿಷ್ಕ್ರಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಬದಲಿಗೆ ಕೊಡುವ ಮೌಲ್ಯವೇ ನಿಷ್ಕ್ರಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ದಾನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.

ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಋತ್ವಿಜರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆ ಧನವನ್ನು ಮುನಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೂ ಧೀಮಂತನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೂ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಆ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಸುಪ್ರೀತಮನಸ್ಕರಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರತಿವಚನ ನುಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಪಡೆದ ಧನವನ್ನು ಅವರು ತಾವೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುಗಳಿಬ್ಬರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಮತ್ತೆ ನ್ಯಾಯವಾದ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಮೇಲೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ರಾಜನು ಪ್ರಸರ್ಪಕರಿಗೆ — ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದ ವಿಪ್ರರಿಗೆ — ಕೋಟಿಸಂಖ್ಯೆಯ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ಬೇಡುತ್ತ ಬಂದ ಒಬ್ಬ ಬಡ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ರಾಘವನಂದನನು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಆಭರಣವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟನು. ಕೋಶ ಬರಿದಾಗಿದ್ದರೂ ಬೇಡುವವನು ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ — ಈ ಕಥೆ ರಾಜನ ಔದಾರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಆಮೇಲೆ ದ್ವಿಜವತ್ಸಲನಾದ ರಾಜನು, ದ್ವಿಜರು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪ್ರೀತರಾದಾಗ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಂಪಿಸುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ ಆ ಉದಾರಿಯಾದ ನರವೀರನಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕನಾದ ರಾಜನು ಆ ಅನುತ್ತಮ ಯಜ್ಞದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಕೊಟ್ಟು ಗರ್ವಪಡದೆ ದಂಡದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವವನೇ ಯಜ್ಞದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಸರ್ಪಕರು’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸರಿದು ಬರುವವರು, ಅಂದರೆ ನೋಡಲು ಬರುವವರು; ಅವರಿಗೂ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡಲಾಯಿತು.

ಆ ಯಜ್ಞವು ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂಥದು, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವಂಥದು; ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೂ ಅದು ದುಸ್ತರ — ಅಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜರಿಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ನಡೆಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದು. ಆಮೇಲೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಓ ಸುವ್ರತನೇ, ಕುಲದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀನೇ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮ — ಅಶ್ವಮೇಧವು ಪಾಪನಾಶಕ್ಕೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾದರೋ ಬೇರೆ ಕರ್ಮ ಬೇಕು. ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರೂ ರಾಜನು ತೃಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ; ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತೋ ಅದು ಇನ್ನೂ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ಕುಲವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟುವರು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಬೀಜ. ಆ ಮಹಾತ್ಮ ನೃಪೇಂದ್ರನು ಅವನ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಂಯತನಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಮತ್ತೆ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಈ ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ; ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಹೊಸ ಕರ್ಮದ ಆರಂಭದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ — ಅಶ್ವಮೇಧ ಮುಗಿಯಿತು, ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಒಂದೇ ಕಥೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ഒരു സംവത്സരം പൂർത്തിയായപ്പോൾ യജ്ഞാശ്വം മടങ്ങിയെത്തി. അശ്വമേധത്തിൽ കുതിര ഒരു വർഷം മുഴുവൻ ഭൂമിയിൽ സ്വച്ഛന്ദം സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിനെ തടയുന്നവനോട് യജമാനൻ യുദ്ധം ചെയ്യണം. തടസ്സമില്ലാതെ മടങ്ങിയെത്തുന്ന കുതിര യജമാനന്റെ സാർവ്വഭൗമത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ വർഷാവസാനം സരയുവിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ രാജാവിന്റെ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു. ഋഷ്യശൃംഗനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാർ കർമ്മം തുടങ്ങി. വേദപാരംഗതരായ യാജകർ വിധിപ്രകാരവും ന്യായപ്രകാരവും ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് കർമ്മം ചെയ്യുന്നു. 'പരിക്രാമന്തി' (ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുന്നു) എന്ന പദത്താൽ യജ്ഞഭൂമിയിൽ ഋത്വിക്കുകളുടെ നിയതമായ സഞ്ചാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എവിടെ, എപ്പോൾ, ആര് പോകണം എന്നതുപോലും ശാസ്ത്രത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. അവർ ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് പ്രവർഗ്യം ചെയ്ത്, ഉപസത്തും അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു; അതിദേശംകൊണ്ട് ലഭിക്കുന്ന അധികകർമ്മങ്ങളും വിധിപ്രകാരം ചെയ്തു. പ്രവർഗ്യം എന്നാൽ മഹാവീരപാത്രത്തിൽ ചൂടാക്കിയ പാലുകൊണ്ടുള്ള ഹോമമാണ്; ഉപസത്ത് എന്നാൽ സോമയാഗത്തിന്റെ പൂർവ്വാംഗമായ ഇഷ്ടിയാണ്. പിന്നീട് സന്തുഷ്ടരായ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാർ ദേവതാപൂജ ചെയ്ത് പ്രാതഃസവനം മുതലായ കർമ്മങ്ങൾ വിധിപ്രകാരം ചെയ്തു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കവി ആദ്യം വർണ്ണിക്കുന്നത് വൈഭവമല്ല, വിധിശുദ്ധിയാണ്. യജ്ഞത്തിന്റെ ശോഭ വിധിയിലാണ്, കാഴ്ചയിലല്ല. 'അഥ' (അനന്തരം) എന്ന പദത്താൽ കഴിഞ്ഞ സർഗവുമായുള്ള ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — യജ്ഞഭൂമി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട, രാജാക്കന്മാർ വന്നുചേർന്ന ആ സന്ദർഭത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണിത്.

ഇന്ദ്രനുള്ള ഭാഗം വിധിപ്രകാരം നൽകപ്പെട്ടു, പാപരഹിതനായ സോമരാജാവ് അഭിഷുതനുമായി. അമ്മിക്കല്ലുകൾകൊണ്ട് സോമലതയുടെ നീര് പിഴിഞ്ഞെടുക്കുന്നു എന്നതാണ് 'അഭിഷുതഃ' എന്നതിന്റെ അർത്ഥം; വേദങ്ങളിൽ സോമനെ 'രാജാവ്' എന്നു വിളിക്കുന്നു, അതിനാൽ ഇവിടെ 'രാജാവ്' എന്ന പദം ദശരഥനെയല്ല, സോമനെയാണ് കുറിക്കുന്നത്. പിന്നീട് ക്രമമനുസരിച്ച് മാധ്യന്ദിനസവനം നടന്നു. സവനം എന്നാൽ സോമം പിഴിയുന്ന സമയമാണ്; ഒരു ദിവസം മൂന്നു സവനങ്ങളുണ്ട് — പ്രാതഃസവനം, മാധ്യന്ദിനസവനം, തൃതീയസവനം. ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാർ ശാസ്ത്രം നോക്കി ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ തൃതീയസവനവും നടത്തി. ഋഷ്യശൃംഗൻ മുതലായവർ ശിക്ഷയനുസരിച്ചുള്ള അക്ഷരശുദ്ധിയോടുകൂടിയ മന്ത്രങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രൻ മുതലായ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ആവാഹിച്ചു. 'ശിക്ഷാക്ഷരസമന്വിതൈഃ' എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — സ്വരങ്ങളുടെയും വർണ്ണങ്ങളുടെയും ഉച്ചാരണം പഠിപ്പിക്കുന്ന വേദാംഗമാണ് ശിക്ഷ. ഉച്ചാരണശുദ്ധിയാണ് മന്ത്രത്തിന്റെ പ്രാണൻ; അതിൽ പിഴച്ചാൽ യജ്ഞം വിഫലമാകുന്നു. പിന്നീട് ഹോതാക്കൾ മധുരവും സ്നിഗ്ധവുമായ ഗീതങ്ങളാലും മന്ത്രാഹ്വാനങ്ങളാലും ദേവന്മാരെ ആവാഹിച്ച് സ്വർഗ്ഗവാസികൾക്ക് യഥായോഗ്യം ഹവിർഭാഗങ്ങൾ നൽകി. ദേവന്മാർക്കു നൽകുന്നതിനെ 'ഭാഗം' എന്നു പറയുന്നു — ഓരോ ദേവനും ഒരു നിയതമായ അംശമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ മൂന്നു സവനങ്ങളും ക്രമമായി പൂർത്തിയായി; ഇതിലൂടെ അശ്വമേധത്തിന്റെ സോമം പിഴിയുന്ന ദിവസം (സൗത്യദിനം) വിധിപ്രകാരം നടന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അവിടെ ഹോമിക്കപ്പെടാത്തതായി ഒന്നുമുണ്ടായിരുന്നില്ല, എവിടെയും ഒന്നും പിഴച്ചതുമില്ല. എല്ലാം ബ്രഹ്മവത്, അതായത് വേദവിഹിതമെന്നപോലെ, കാണപ്പെട്ടു; ഋത്വിക്കുകൾ ക്ഷേമകരമായിത്തന്നെ കർമ്മം ചെയ്തു. മഹായജ്ഞങ്ങളിൽ പിഴവിന്റെ ഭയം വലുതാണ്; വിധിയില്ലാത്ത യജ്ഞത്തിന്റെ കർത്താവ് ഉടനെ നശിക്കുന്നു എന്ന് മുൻസർഗത്തിൽത്തന്നെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഇവിടെ കവി നിർദ്ദോഷതയെ വിശേഷിച്ചു പറയുന്നു. ആ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷീണിതനോ വിശക്കുന്നവനോ ആയി ആരും കാണപ്പെട്ടില്ല. അവിടെ വിദ്യയില്ലാത്ത ഒരു ബ്രാഹ്മണനും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, നൂറിൽ കുറഞ്ഞ അനുചരന്മാരുള്ളവനായും ആരുമില്ല — ഓരോ വിപ്രനും നൂറോ അതിലധികമോ ശിഷ്യരും സേവകരും ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നർത്ഥം. ബ്രാഹ്മണർ നിത്യവും ഭക്ഷിച്ചു, നാഥവാന്മാരും ഭക്ഷിച്ചു, താപസന്മാരും ശ്രമണന്മാരും ഭക്ഷിച്ചു. ഇവിടെ കവിയുടെ ദൃഷ്ടി ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — യജ്ഞത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം ഹോമംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, അന്നദാനംകൊണ്ടും അളക്കപ്പെടുന്നു. ഒരാളെങ്കിലും വിശന്നിരിക്കുന്നിടത്ത് യജ്ഞം അപൂർണ്ണംതന്നെ. 'നാഥവന്തഃ' എന്ന പദത്തിന്റെ അർത്ഥം — ഒരു യജമാനനെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുന്നവർ; അവർക്കും അവിടെ അന്നം ലഭിക്കുന്നു. ശ്രമണന്മാർ എന്നാൽ പരിവ്രാജകർ, താപസന്മാർ വനവാസികൾ; ഇരുകൂട്ടർക്കും അവിടെ ആതിഥ്യമുണ്ടായിരുന്നു.

വൃദ്ധരും രോഗികളും സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും — എല്ലാവരും ഇടവിടാതെ ഭക്ഷിച്ചു; എന്നിട്ടും അവർക്കു തൃപ്തി വന്നില്ല, കാരണം അന്നം അത്രയ്ക്കു സ്വാദുള്ളതായിരുന്നു. 'കൊടുക്കുവിൻ, കൊടുക്കുവിൻ, അന്നവും പലവിധ വസ്ത്രങ്ങളും' എന്നു പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട ജനങ്ങൾ അങ്ങനെ പലവട്ടം ചെയ്തു. ഈ ആവർത്തനം ആജ്ഞയുടെ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു; ദാനം മന്ദമാകരുത്, വീണ്ടും വീണ്ടും ഇടവിടാതെ നടക്കണം. പർവ്വതസമാനമായ അന്നക്കൂമ്പാരങ്ങൾ അവിടെ ദിവസംതോറും കാണപ്പെട്ടു; ദിവസവും വിധിപ്രകാരം പാകം ചെയ്ത അന്നത്തിന്റെ രാശികൾ നിലകൊണ്ടു. പല ദേശങ്ങളിൽനിന്നു വന്നെത്തിയ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീസമൂഹങ്ങളും ആ മഹാത്മാവിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ അന്നപാനങ്ങളാൽ നന്നായി സത്കരിക്കപ്പെട്ടു. വിധിപ്രകാരം പാകംചെയ്ത അന്നം സ്വാദുള്ളതാണെന്ന് ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാർ പ്രശംസിക്കുന്നു; 'ഹാ, ഞങ്ങൾ തൃപ്തരായി, അങ്ങേക്കു മംഗളം' എന്ന വാക്ക് രാഘവൻ കേട്ടു. ഈ ശ്ലോകം അത്യന്തം ഹൃദ്യമാണ് — രാജാവ് തന്റെ സ്തുതിയല്ല കേൾക്കുന്നത്, തൃപ്തരായ ജനങ്ങളുടെ വാക്കാണ്. ഇതുതന്നെയാണ് യജ്ഞഫലത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരീക്ഷ. 'ഭദ്രം തേ' (അങ്ങേക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവചനംതന്നെയാണ് രാജാവിനുള്ള ദക്ഷിണ. വസ്ത്രദാനവും അന്നത്തോടൊപ്പം പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വിശപ്പും വസ്ത്രമില്ലായ്മയും — ഇവ രണ്ടുമാണ് ദൈന്യത്തിന്റെ മുഖ്യരൂപങ്ങൾ, രണ്ടും അവിടെ നിവാരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.

നന്നായി അലങ്കരിച്ച പുരുഷന്മാർ ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭക്ഷണം വിളമ്പി; തിളങ്ങുന്ന മണിക്കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച മറ്റുചിലർ അവരെ പരിചരിച്ചു. വിളമ്പുന്നവരും അലങ്കരിച്ചവരായിരുന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ അവിടെ സേവനവും ആദരണീയമായിരുന്നു എന്ന് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. കർമ്മാന്തരത്തിൽ — ഒരു കർമ്മം അവസാനിച്ചശേഷം മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുന്നതിനു മുമ്പുള്ള ഇടവേളയിൽ — വാഗ്മികളും ധീരരുമായ വിപ്രന്മാർ പരസ്പരം ജയിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അനേകം ഹേതുവാദങ്ങൾ നടത്തി. ഹേതുവാദം എന്നാൽ യുക്തിപൂർവ്വമായ ശാസ്ത്രചർച്ചയാണ്. ദിവസംതോറും സംസ്തരത്തിൽ (യജ്ഞകർമ്മത്തിൽ) കുശലരായ ദ്വിജന്മാർ പ്രേരിതരായി ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ചെയ്തു. ആ രാജാവിന്റെ സദസ്യരിൽ ഷഡംഗങ്ങൾ അറിയാത്തവനോ വ്രതമില്ലാത്തവനോ ബഹുശ്രുതനല്ലാത്തവനോ വാദത്തിൽ അകുശലനോ ആയി ആരും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഷഡംഗങ്ങൾ എന്നാൽ ശിക്ഷ, കല്പം, വ്യാകരണം, നിരുക്തം, ഛന്ദസ്സ്, ജ്യോതിഷം എന്നിവയാണ്. സദസ്യൻ എന്നാൽ യജ്ഞത്തിൽ കർമ്മം ചെയ്യാതെ കർമ്മത്തിന്റെ ശുദ്ധി പരിശോധിക്കുന്ന വിദ്വാനാണ്. ഇതിൽനിന്ന് ഈ യജ്ഞം കേവലം ഒരു ക്രിയാകാണ്ഡമായിരുന്നില്ല, മഹത്തായ ഒരു വിദ്വത്സഭകൂടിയായിരുന്നു എന്ന് അറിയാം. അന്നദാനവും വാദവിദ്യയും — രണ്ടും യജ്ഞത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്; ഒന്നുകൊണ്ട് ശരീരം പോഷിക്കുന്നു, മറ്റൊന്നുകൊണ്ട് ബുദ്ധിയും.

യൂപോച്ഛ്രയത്തിന്റെ സമയത്ത് കൂവളംകൊണ്ടുള്ള ആറു യൂപങ്ങളും, കരിങ്ങാലികൊണ്ടുള്ള അത്രതന്നെയും, കൂവളത്തോടൊപ്പം പ്ലാശുകൊണ്ടുള്ള (പർണ്ണിൻ) അത്രതന്നെയും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. യജ്ഞപശുവിനെ ബന്ധിക്കുന്ന സ്തംഭമാണ് യൂപം; 'ഉച്ഛ്രയം' എന്നാൽ അതിനെ ഉയർത്തിനിർത്തൽ. ശ്ലേഷ്മാതകംകൊണ്ടുള്ള ഒന്നും വിധിക്കപ്പെട്ടു, ദേവദാരുകൊണ്ടുള്ള രണ്ടും വിധിക്കപ്പെട്ടു — അവ 'ബാഹുവ്യസ്തപരിഗ്രഹങ്ങൾ' ആയിരുന്നു, അതായത് കൈകൾ വിരിച്ചുനീട്ടുമ്പോഴുള്ള അകലത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടവ. ഈ യൂപങ്ങളെല്ലാം യജ്ഞകോവിദരായ ശാസ്ത്രജ്ഞർ ഉണ്ടാക്കിച്ചവയാണ്; യജ്ഞത്തിന്റെ ശോഭയ്ക്കായി അവ സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു. ഇരുപത്തൊന്നു യൂപങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഓരോന്നും ഇരുപത്തൊന്ന് അരത്നി ഉയരമുള്ളതായിരുന്നു; ഓരോന്നും ഇരുപത്തൊന്നു വസ്ത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അരത്നി എന്നാൽ കൈമുട്ടുമുതൽ മുഷ്ടിവരെയുള്ള അളവാണ്. ശില്പികൾ നന്നായി നിർമ്മിച്ച ദൃഢമായ അവയെല്ലാം വിധിപ്രകാരം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; എട്ടു വശങ്ങളുള്ളവയും മിനുസമാർന്ന രൂപമുള്ളവയുമായിരുന്നു അവ. ഇവിടെ ഇരുപത്തൊന്ന് എന്ന സംഖ്യയുടെ മൂന്നു തവണയുള്ള ആവർത്തനം — യൂപങ്ങൾ, അരത്നികൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ — വൈദികമായ സംഖ്യാനിയമത്തിന്റെ നിദർശനമാണ്. വൃക്ഷഭേദങ്ങളും യാദൃച്ഛികമായി സ്വീകരിച്ചവയല്ല; ഓരോ തടിക്കും നിയതമായ ഫലമുണ്ടെന്ന് ശ്രുതി പറയുന്നു. യൂപങ്ങളുടെ സ്വർണ്ണാലങ്കാരം ശോഭയ്ക്കു മാത്രമാണെന്ന് കവിതന്നെ പറയുന്നു; അതിനാൽ അതിൽ ലോഭമല്ല, ദേവപൂജയോടുള്ള ആദരമാണുള്ളത്. സ്ഥാപനവും വിധിപ്രകാരംതന്നെ — ഏതു സ്ഥാനത്ത് ഏതു യൂപം എന്നതെല്ലാം ശാസ്ത്രത്താൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ആ യൂപങ്ങൾ വസ്ത്രങ്ങളാൽ ആവരണം ചെയ്യപ്പെട്ട്, പുഷ്പങ്ങളാലും ഗന്ധങ്ങളാലും പൂജിക്കപ്പെട്ട്, ആകാശത്തിലെ സപ്തർഷികളെപ്പോലെ ദീപ്തിയോടെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ മനോഹരമാണ് — ആകാശത്തിൽ ഏഴു നക്ഷത്രങ്ങൾ നിയതമായ ക്രമത്തിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ യജ്ഞഭൂമിയിൽ യൂപങ്ങൾ നിരയായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇഷ്ടികകൾ ന്യായമനുസരിച്ചും കൃത്യമായ അളവിലും ഉണ്ടാക്കിക്കപ്പെട്ടു; ശില്പകർമ്മത്തിൽ കുശലരായ ബ്രാഹ്മണർ അവിടെ അഗ്നി പടുത്തുയർത്തി. രാജസിംഹന്റെ ആ ചിത്യാഗ്നി കുശലരായ ദ്വിജന്മാർ ചയനം ചെയ്തു — സ്വർണ്ണച്ചിറകുകളുള്ള, ഗരുഡാകാരമുള്ള, ത്രിഗുണമായ, പതിനെട്ട് അംശങ്ങളുള്ളത്. ചിത്യം എന്നാൽ ഇഷ്ടികകൾകൊണ്ടു പടുത്തുയർത്തുന്ന അഗ്നിയാണ്; അശ്വമേധത്തിൽ അതു ചിറകുവിരിച്ച ഗരുഡന്റെ ആകൃതിയിൽ പടുക്കപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ വിസ്താരം മൂന്നിരട്ടിയാകുമ്പോൾ പതിനെട്ടു മടങ്ങാകുന്നു. അവിടെ പശുക്കൾ അതതു ദേവതയെ ഉദ്ദേശിച്ച് നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു; സർപ്പങ്ങളും പക്ഷികളും ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ശാമിത്രത്തിൽ കുതിരയും, അതുപോലെ ജലജീവികളും — ഇതെല്ലാം അപ്പോൾ ഋഷിമാർ ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് നിയോഗിച്ചു. ശാമിത്രം എന്നാൽ പശുവിന്റെ സംജ്ഞപനം (ബലി) നടത്തുന്ന ഭൂമിയാണ്. ഇങ്ങനെ കരയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവയും ജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവയും ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവയുമായ എല്ലാ പ്രാണിവർഗ്ഗങ്ങളും ഒരു കർമ്മത്തിൽ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടു. 'രുക്മപക്ഷഃ' (സ്വർണ്ണച്ചിറകുള്ള) എന്ന പദത്താൽ ചിറകുകളുടെ സ്ഥാനത്ത് സ്വർണ്ണമയമായ ഇഷ്ടികകൾ വെച്ചിരുന്നു എന്ന് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. ഇഷ്ടികകളുടെ അളവും നിയതമായിരുന്നു — ചിതിയുടെ ശുദ്ധി അളവിന്റെ ശുദ്ധികൊണ്ടുതന്നെയാണ് സിദ്ധിക്കുന്നത്.

അവിടെ യൂപങ്ങളിൽ മുന്നൂറു പശുക്കൾ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, അവയിൽ ദശരഥന്റെ ആ ഉത്തമമായ അശ്വരത്നവും. കൗസല്യ ആ കുതിരയെ ചുറ്റും പരിചരിച്ച് പരമമായ ആനന്ദത്തോടെ മൂന്നു വാളുകൾകൊണ്ട് അതിനെ വിശസിച്ചു (മുറിച്ചു). 'പരിചര്യ' എന്നാൽ പ്രോക്ഷണം മുതലായവയാൽ സംസ്കാരം ചെയ്യുന്നു എന്നർത്ഥം; 'വിശശാസ' എന്നാൽ മൂന്ന് ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് ക്രമമായി സ്പർശിച്ച് ഛേദനം ചെയ്യുന്നു എന്നും. അതിനുശേഷം സുസ്ഥിരമായ മനസ്സോടെ ധർമ്മം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ആ പതത്രിയോടൊപ്പം ഒരു രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി. 'പതത്രി' എന്നത് കുതിരയുടെ പര്യായമാണ് — വേഗത്തിൽ പായുന്നത് എന്ന അർത്ഥത്തിൽ. ഈ രാത്രി അശ്വമേധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഗൂഢമായ അംഗമാണ്; അവിടെ മഹിഷി ധർമ്മത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, കാമത്തിനുവേണ്ടിയല്ല — 'ധർമ്മകാമ്യയാ' (ധർമ്മം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ കവി അതുതന്നെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നീട് ഹോതാവും അധ്വര്യുവും ഉദ്ഗാതാവും മഹിഷി, പരിവൃത്തി, മറ്റൊരു പത്നിയായ വാവാത എന്നിവരോടൊപ്പം കൈകൊണ്ട് ആ കുതിരയെ സംയോജിപ്പിച്ചു. മഹിഷി എന്നാൽ പട്ടമഹിഷി, വാവാത പ്രിയപത്നി, പരിവൃത്തി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട പത്നി — മൂന്നു വർഗ്ഗങ്ങൾക്കും യജ്ഞത്തിൽ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു. മഹായജ്ഞത്തിൽ ആരും ഒഴിവാക്കപ്പെടുന്നില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. മുന്നൂറു പശുക്കൾ എന്ന സംഖ്യയും ശാസ്ത്രനിയതമാണ്; കുറവുമില്ല, കൂടുതലുമില്ല.

ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണമുള്ള, പരമസമ്പന്നനായ ഋത്വിക്ക് ആ പതത്രിയുടെ വപ എടുത്ത് ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് പാകം ചെയ്തു. വപ എന്നാൽ പശുവിന്റെ വയറ്റിലുള്ള മേദസ്സിന്റെ പാളിയാണ്; അശ്വമേധത്തിൽ അതു പാകം ചെയ്യുന്നത് പ്രധാനമായ അംഗമാണ്. 'ശ്രപയാമാസ' എന്നത് പാകം ചെയ്യുക എന്നർത്ഥമുള്ള 'ശ്രാ' ധാതുവിന്റെ ണിജന്ത (പ്രേരണാർത്ഥക) ലിട്ലകാരരൂപമാണ്. നരാധിപൻ യഥാകാലം ന്യായമനുസരിച്ച് വപയുടെ ധൂമഗന്ധം ആഘ്രാണിച്ചു, അതുവഴി തന്റെ പാപം നീക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. വപാധൂമത്തിന്റെ ആഘ്രാണംതന്നെ യജമാനന്റെ പാപം നശിപ്പിക്കുന്നു എന്നു ശ്രുതി; അതിനാൽ രാജാവ് സ്വയം അവിടെ സന്നിഹിതനായിരുന്നു. കുതിരയുടെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും പതിനാറ് ഋത്വിക്കുകളും ചേർന്ന് വിധിപ്രകാരം അഗ്നിയിൽ ഹോമിക്കുന്നു. പതിനാറ് ഋത്വിക്കുകൾ എന്നാൽ ഹോതാവ് മുതലായ നാലു പ്രധാനികളും അവരുടെ ഓരോരുത്തരുടെയും നാലു സഹായികളും. മറ്റു യജ്ഞങ്ങളുടെ ഹവിസ്സ് പേരാൽ (പ്ലക്ഷം) ശാഖകളിലാണ് ചെയ്യുന്നത്; അശ്വമേധത്തിനാകട്ടെ വൈതസമായ ഭാഗമാണ് വിധിച്ചിരിക്കുന്നത്, അതായത് ആറ്റുവഞ്ചിയുടെ (വേതസം) ശാഖതന്നെ അവിടെ വിഹിതം. ഇതിലൂടെ അശ്വമേധത്തിന്റെ വൈശിഷ്ട്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മറ്റെങ്ങും വിധിക്കാത്തത് ഇവിടെ വിധിച്ചിരിക്കുന്നു. 'നിർണുദൻ പാപമാത്മനഃ' (തന്റെ പാപം നീക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദങ്ങളാൽ വ്യക്തമാണ്, ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ലക്ഷ്യം പാപക്ഷയമാണ്, കീർത്തിയല്ല. കുതിരയുടെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും ഹോമിക്കപ്പെട്ടു എന്ന വാക്കിലൂടെ ഒന്നും ബാക്കിവെച്ച് ഉപേക്ഷിച്ചില്ല എന്ന് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു.

ബ്രാഹ്മണഗ്രന്ഥങ്ങളും കല്പസൂത്രവും അശ്വമേധത്തെ ത്ര്യഹം (മൂന്നു ദിവസത്തേത്) എന്ന് എണ്ണുന്നു — അതിന് സോമം പിഴിയുന്ന മൂന്നു ദിവസങ്ങളുണ്ട്. അതിന്റെ ആദ്യദിവസം ചതുഷ്ടോമം, രണ്ടാമത്തേത് ഉക്ഥ്യം, അടുത്തത് അതിരാത്രം എന്നിങ്ങനെ പരികല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവ സോമസംസ്ഥകളുടെ പേരുകളാണ്; സ്തോമഭേദമനുസരിച്ച് ദിവസഭേദം. അവിടെ ശാസ്ത്രം നോക്കി മറ്റ് അനേകം ക്രതുക്കളും നടത്തിക്കപ്പെട്ടു — ജ്യോതിഷ്ടോമം, ആയുഷ്ടോമം, രണ്ട് അതിരാത്രങ്ങൾ, അഭിജിത്ത്, വിശ്വജിത്ത്, ആപ്തോര്യാമങ്ങൾ എന്നീ മഹാക്രതുക്കൾ. സ്വകുലം വളർത്തുന്ന രാജാവ് ഹോതാവിന് കിഴക്കേ ദിക്കും, അധ്വര്യുവിന് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കും, ബ്രഹ്മാവിന് തെക്കേ ദിക്കും, ഉദ്ഗാതാവിന് വടക്കേ ദിക്കും നൽകി. ഹോതാവ് ഋഗ്വേദി, അധ്വര്യു യജുർവ്വേദി, ഉദ്ഗാതാവ് സാമവേദി, ബ്രഹ്മാവ് എല്ലാം അറിയുന്ന കർമ്മരക്ഷകൻ — ഇവരാണ് നാലു പ്രധാന ഋത്വിക്കുകൾ. ഈ ദക്ഷിണ പണ്ട് സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് നടത്തിയ മഹായജ്ഞമായ അശ്വമേധത്തിൽ ഇങ്ങനെതന്നെ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ദക്ഷിണ എന്നാൽ ഋത്വിക്കുകൾക്കു നൽകേണ്ട ധനമാണ്; ഇവിടെയാകട്ടെ ധനം മാത്രമല്ല, ദിക്കുകൾ മുഴുവനുമാണ് നൽകപ്പെട്ടത്. രാജാവ് താൻ രക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെ ദാനം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് ദാനത്തിന്റെ പരകോടി. ദിക്കിനെത്തന്നെ ദക്ഷിണയാക്കുന്ന രാജാവിന്റെ ഭണ്ഡാരത്തിൽ എന്തു ബാക്കിയുണ്ടാകും? എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വിഷാദിക്കുന്നില്ല — തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഔദാര്യം വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു.

യജ്ഞം ന്യായമനുസരിച്ചു പൂർത്തിയാക്കി, കുലം വളർത്തുന്ന പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് ഋത്വിക്കുകൾക്ക് ആ ഭൂമി നൽകി. ഇങ്ങനെ ദാനം ചെയ്ത് ശ്രീമാനായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; ദാനംകൊണ്ട് ദാതാവിന്റെ ഹർഷം വർദ്ധിക്കുകയാണല്ലോ, നഷ്ടമുണ്ടാകുകയല്ല. എന്നാൽ എല്ലാ ഋത്വിക്കുകളും പാപം നീങ്ങിയ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു — 'അങ്ങേക്കു മാത്രമേ ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ രക്ഷിക്കാൻ യോഗ്യതയുള്ളൂ. ഞങ്ങൾക്കു ഭൂമികൊണ്ട് ഒരു കാര്യവുമില്ല; പരിപാലിക്കാൻ ഞങ്ങൾ ശക്തരല്ല. അല്ലയോ ഭൂപതേ, ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും സ്വാധ്യായത്തിൽ മുഴുകിയവരാണ്; അങ്ങ് ഇതിനു പകരം എന്തെങ്കിലും നിഷ്ക്രയം (വില) മാത്രം നൽകിയാലും. മണിരത്നങ്ങളോ സ്വർണ്ണമോ പശുക്കളോ — കൈവശമുള്ളതെന്തും നൽകിയാലും, അല്ലയോ നൃപശ്രേഷ്ഠാ; ഭൂമികൊണ്ട് ഞങ്ങൾക്ക് ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല.' ഈ സംവാദം ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — ബ്രാഹ്മണർ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; സ്വാധ്യായമാണ് അവരുടെ ധനം. പരിപാലിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ സ്വീകരിക്കുന്നതുതന്നെ അധർമ്മമാണ്. വർണ്ണധർമ്മത്തിന്റെ ഈ മര്യാദ ഇവിടെ സുവ്യക്തമാണ്. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട നരപതി വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണർക്ക് പത്തുലക്ഷം പശുക്കളെ നൽകി. 'നിഷ്ക്രയം' എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — നൽകിയ വസ്തുവിനു പകരം നൽകുന്ന മൂല്യമാണ് നിഷ്ക്രയം; അതിനാൽ ദാനം നിരസിക്കപ്പെട്ടില്ല, മാറ്റപ്പെടുക മാത്രമാണ് ചെയ്തത്.

പത്തുകോടി സ്വർണ്ണവും അതിന്റെ നാലിരട്ടി വെള്ളിയും നൽകപ്പെട്ടു. പിന്നീട് എല്ലാ ഋത്വിക്കുകളും ഒത്തുചേർന്ന് ആ ധനം ഋഷ്യശൃംഗമുനിക്കും ധീമാനായ വസിഷ്ഠനും നൽകി. ആ ദ്വിജോത്തമന്മാർ ന്യായമനുസരിച്ച് അതു വിഭജിച്ചുകൊടുത്തപ്പോൾ അത്യന്തം പ്രീതമനസ്കരായി അവർ ഏറെ ആനന്ദത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — സ്വീകരിച്ച ധനം അവർ സ്വയം സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല, ഗുരുക്കന്മാർ ഇരുവർക്കും സമർപ്പിച്ച് വീണ്ടും ന്യായമായ വിഭജനം നടത്തിക്കുന്നു. പിന്നീട് ശ്രദ്ധാലുവായ രാജാവ് പ്രസർപ്പകർക്ക് — യജ്ഞം കാണാൻ വന്നെത്തിയ വിപ്രന്മാർക്ക് — കോടിക്കണക്കിന് ജാംബൂനദസ്വർണ്ണം നൽകി. അനന്തരം യാചിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന ഒരു ദരിദ്രബ്രാഹ്മണന് രാഘവനന്ദനൻ തന്റെ കൈയിലുണ്ടായിരുന്ന ഉത്തമമായ ആഭരണംതന്നെ ഊരിക്കൊടുത്തു. ഭണ്ഡാരം ഒഴിഞ്ഞിരുന്നിട്ടും യാചകൻ വെറുംകൈയോടെ മടങ്ങിയില്ല — ഈ കഥ രാജാവിന്റെ ഔദാര്യത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. പിന്നീട് ദ്വിജവത്സലനായ രാജാവ് വിധിപ്രകാരം പ്രീതരായ ദ്വിജന്മാരെ ഹർഷംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിവശമായ നിലയിൽ നമസ്കരിച്ചു. ഭൂമിയിൽ വീണു നമസ്കരിച്ച ഉദാരനായ ആ നരവീരന്റെമേൽ ബ്രാഹ്മണർ പലവിധ ആശീർവാദങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. പിന്നീട് പ്രീതമനസ്കനായ രാജാവ് അനുത്തമമായ ആ യജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം പ്രാപിച്ചു. ദാനം ചെയ്തശേഷം ഗർവ്വിക്കാതെ ദണ്ഡംപോലെ വീണു നമസ്കരിക്കുന്നവനാണ് യജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നത്. 'പ്രസർപ്പകർ' എന്നാൽ യജ്ഞശാലയിലേക്കു കടന്നുവരുന്നവർ, അതായത് കാണാൻ വരുന്നവർ; അവർക്കും ദക്ഷിണ നൽകപ്പെട്ടു.

ആ യജ്ഞം പാപം നീക്കുന്നതും സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നതുമാണ്; രാജശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കുപോലും അതു ദുഷ്കരമാണ് — സാധാരണ രാജാക്കന്മാർക്ക് ആദിമുതൽ അന്തംവരെ നിർവ്വഹിക്കാൻ കഴിയാത്തത് എന്നർത്ഥം. പിന്നീട് ദശരഥരാജാവ് ഋഷ്യശൃംഗനോടു പറഞ്ഞു — 'അല്ലയോ സുവ്രതാ, കുലത്തിന്റെ വർദ്ധനം ഏതൊന്നോ, അത് അങ്ങുതന്നെയാണ് ചെയ്യേണ്ടത്.' ഇവിടെയാണ് കഥയുടെ മർമ്മം — അശ്വമേധം പാപനാശത്തിനും സ്വർഗ്ഗത്തിനുമുള്ളതാണ്, പുത്രലാഭത്തിനാകട്ടെ മറ്റൊരു കർമ്മം ആവശ്യമാണ്. യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കിയിട്ടും രാജാവ് തൃപ്തനല്ല; ഏതിനുവേണ്ടി എല്ലാം ആരംഭിച്ചുവോ, അത് ഇതുവരെ ലഭിച്ചിട്ടില്ല. 'അങ്ങനെതന്നെ' എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠൻ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു — 'അല്ലയോ രാജാവേ, കുലം വഹിക്കുന്ന നാലു പുത്രന്മാർ അങ്ങേക്ക് ഉണ്ടാകും.' ഈ പ്രതിജ്ഞയാണ് രാമായണത്തിന്റെ മുഴുവൻ ബീജം. മഹാത്മാവായ ആ നൃപേന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മധുരമായ വാക്കുകേട്ട്, ഭക്തിയോടെ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ച് പരമമായ ഹർഷം പ്രാപിച്ചു, വീണ്ടും ആ ഋഷ്യശൃംഗനോടു സംസാരിച്ചു. ഈ അറുപതാം ശ്ലോകം ത്രിഷ്ടുപ്പ് വൃത്തത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; സർഗാന്തത്തിൽ വൃത്തം മാറ്റുന്നത് വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അശ്വമേധത്തിന്റെ സമാപ്തിയോടെയല്ല, ഒരു പുതിയ കർമ്മത്തിന്റെ ആരംഭത്തോടെയാണ് അവസാനിക്കുന്നത്. ഇവിടെ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ സന്ധിയുമുണ്ട് — അശ്വമേധം അവസാനിച്ചു, പുത്രേഷ്ടി ആരംഭിച്ചു; ഒരേ കഥ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

When the year was complete, the sacrificial horse returned. In the horse sacrifice the horse roams the earth freely for a year, and whoever stops it must fight the sacrificer; a horse that comes back unchallenged proclaims the sacrificer’s sovereignty over the earth. So at the year’s end the king’s sacrifice began on the northern bank of the Sarayū. With Ṛśyaśṛṅga at their head, the leading brāhmaṇas set about the rites. The priests, masters of the Veda, did the work according to rule and in proper order, moving about the sacrificial ground as scripture directs; even where each priest was to go, and when, was laid down. They performed the pravargya, the offering of milk heated in the great clay pot, and likewise the upasad, the preliminary offering of the soma rite, and every further rite scripture required. Then the sages, glad at heart, worshipped the gods and performed in due order the rites beginning with the morning pressing of the soma. Notice that the poet describes not the splendour first but the correctness of the rites: the beauty of a sacrifice lies in its procedure, not in its show. The word “then” links this to the previous sarga: this is what followed where the ground was built and the kings had gathered.

The portion belonging to Indra was duly offered, and the flawless king Soma was pressed. Pressing means crushing the soma plant between stones to draw out its juice, and in the Veda Soma is called “king,” so the word here refers not to Daśaratha but to Soma. Then, in its turn, came the midday pressing. A pressing is a time for extracting the soma, and there are three in a day: morning, midday and evening. Following scripture, the leading brāhmaṇas performed the third pressing as well for that great-souled king. Ṛśyaśṛṅga and the others called on Indra and the other highest gods with sacred formulas whose every syllable was shaped as the science of pronunciation requires. That phrase deserves thought: correct pronunciation is the life of a formula, and if it slips, the sacrifice fails. Then the invoking priests summoned the gods with sweet, gentle chants and calls, and gave the dwellers in heaven their due shares of the offerings, for each god has his own fixed portion. So the three pressings were completed in order, which shows that the soma day of the horse sacrifice went according to rule.

Nothing was left unoffered, and nothing anywhere went amiss; all was seen to be as the Veda prescribes, for the priests performed the rite so that all remained safe. In a great sacrifice the fear of a slip is great, and the previous sarga has told us that one who sacrifices without the proper procedure perishes at once, so the poet stresses its faultlessness. In those days no one was seen tired or hungry. There was no brāhmaṇa there without learning, and none with fewer than a hundred attendants, meaning that each had a hundred or more pupils and servants. The brāhmaṇas ate continually; those who lived in a master’s keeping ate; ascetics ate, and wandering mendicants ate too. The poet’s view is worth remembering: the greatness of a sacrifice is measured not only by its offerings but by the food it gives, and where even one person is left hungry, the sacrifice is incomplete. The mendicants were wanderers and the ascetics forest-dwellers, and both received hospitality there.

The old and the sick, women and children, all ate without ceasing, and still they did not tire of it, so good was the food. “Give food, give food, and clothes of every kind!” was the cry, and the servers did so again and again. The repeated command shows its urgency: giving must not slacken but go on and on without pause. Day after day mountains of food could be seen there, heaps of properly cooked food. Men and women who had come from many lands were well provided with food and drink at that great-souled king’s sacrifice. The leading brāhmaṇas praised the well-cooked, tasty food, and the descendant of Raghu heard them say, “Ah, we are satisfied; blessings on you!” This verse is most touching: the king hears not praise of himself but the words of people who have eaten their fill, and that is the true test of a sacrifice’s fruit. The blessing “blessings on you” is itself the king’s reward. Clothing is mentioned along with food, for hunger and nakedness are the two chief faces of poverty, and both were driven away there.

Finely adorned men served the brāhmaṇas their food, and others wearing polished jewelled earrings waited on them; even the servers were adorned, which shows that service there was honourable too. In the intervals between rites, eloquent and composed brāhmaṇas put forward many reasoned arguments, each hoping to win the debate. Day after day skilled brāhmaṇas, when called upon, performed all the rites, such as strewing the sacred grass, as scripture directs. Among the king’s assessors, the learned men who take no part in the ritual but check its correctness, there was none who did not know the six ancillary sciences of the Veda, pronunciation, ritual, grammar, etymology, metre and astronomy, none who kept no vows, none who was not widely read, and none unskilled in debate. So this sacrifice was not only a round of rites but a great assembly of the learned. The giving of food and the art of debate were both part of it: one nourished the body, the other the mind.

When the time came to raise the sacrificial posts, to which the victims are tied, six were of bilva wood, as many of khadira, and as many of parṇin together with bilva. One was prescribed of śleṣmātaka wood and just two of devadāru, set as far apart as a man’s outstretched arms. All the posts were made by men who knew scripture and were expert in sacrifice, and they were adorned with gold for the beauty of the rite. There were twenty-one posts, each twenty-one cubits high, a cubit being the length from elbow to closed fist, and each draped with twenty-one cloths. Firm and well made by the craftsmen, all were set in place according to rule, eight-sided and smooth. The number twenty-one comes three times, posts, cubits and cloths, an instance of the Veda’s rule of numbers. The kinds of wood were not chosen at random either; the scripture says each wood brings its own result. The poet himself says the gold was only for beauty, so there was no greed in it, only reverence for the gods. And their placing followed rule: which post stood where was all settled by scripture.

Draped in cloth and honoured with flowers and fragrances, the posts shone like the seven radiant sages in the sky. The image is lovely: as the seven stars of the Great Bear stand in fixed order in the sky, so the posts stood in their row on the sacrificial ground. The bricks too were made properly and to measure, and brāhmaṇas skilled in the craft built the fire altar there. That altar of bricks for the lion among kings was built by skilled priests in the shape of Garuḍa with golden wings, of triple measure and eighteenfold in its parts. In the horse sacrifice the brick altar is built in the shape of Garuḍa with outspread wings, and its layout, tripled, comes to eighteen parts; “golden wings” tells us that gold bricks were set where the wings lay. The size of the bricks was fixed too, for the altar is correct only if its measures are correct. The animals were assigned there, each to its own deity, and serpents and birds too, as scripture enjoins. At the śāmitra, the place where the victim is quieted, were the horse and the creatures of the water, all assigned by the sages according to scripture. So creatures of land, water and air were all gathered into a single rite.

Three hundred animals were bound to the posts there, and among them Daśaratha’s finest jewel of a horse. Kausalyā tended the horse on every side, sprinkling and consecrating it, and with the greatest gladness cut into it with three knives in turn. Then, her mind perfectly composed, she spent a single night beside the horse, which the rite calls “the winged one” for its swiftness, out of desire for dharma. This night is the most secret part of the horse sacrifice, and the chief queen stays there for dharma, not for desire; the phrase “out of desire for dharma” makes exactly that clear. Then the invoking priest, the officiating priest and the chanting priest brought the horse into contact by hand with the chief queen, with the set-aside wife and with the favourite wife. So all three ranks of wives had their place in the sacrifice, which shows that in a great sacrifice no one is left out. The number three hundred was also fixed by scripture, neither less nor more.

A priest of the highest attainment, his senses controlled, drew out the caul of fat from the belly of the horse and cooked it according to scripture; in the horse sacrifice the cooking of this fat is a principal rite. At the proper time and in the proper way the king breathed in the smoke of the cooking fat, driving away his own sin, for scripture says that breathing that smoke destroys the sacrificer’s sin, which is why the king was there in person. All the sixteen priests together cast every limb of the horse into the fire as prescribed; the sixteen are the four chief priests, each with three assistants. In other sacrifices the offering is placed on branches of the plakṣa tree, but for the horse sacrifice reed is prescribed. This shows the horse sacrifice’s uniqueness: what is laid down nowhere else is laid down here. The words “driving away his own sin” make it plain that the king’s aim was the ending of sin, not fame, and the statement that every limb was offered tells us nothing was left over.

The Brāhmaṇa texts and the ritual manuals reckon the horse sacrifice as a rite of three pressing days: the first is the catuṣṭoma, the second the ukthya and the last the atirātra, names of soma rites distinguished by their hymns of praise. Many other rites were also performed there as scripture shows: the jyotiṣṭoma and āyuṣṭoma, two atirātras, the abhijit and viśvajit, and the two āptoryāmas, a great rite indeed. Then the king, who increased his line, gave the eastern quarter of the earth to the invoking priest, the western to the officiating priest, the southern to the presiding priest, and the northern to the chanting priest. The invoking priest belongs to the Ṛgveda, the officiating priest to the Yajurveda, the chanting priest to the Sāmaveda, and the presiding priest, who knows all, guards the whole rite; these are the four chief priests. This fee was laid down long ago by the Self-existent Brahmā for the great horse sacrifice. A priests’ fee is wealth given to them, but here not mere wealth but the very quarters of the earth were given: the king gave away what he protected, the height of giving. What would be left in the treasury of a king who gives away the quarters of the earth? Yet he does not despair, and his generosity will be seen again.

When he had completed the rite properly, the king, that bull among men, gave the earth to the priests, and having given it, the illustrious delight of the Ikṣvākus was filled with joy, for giving increases the giver’s joy rather than diminishing him. But all the priests said to the king, now freed of his sin: “You alone are fit to protect the whole earth. We have no use for land; we could not govern it. We are always busy with our recitation of the Veda, O lord of the earth. Give us something in exchange instead: jewels and gems, gold, cattle, whatever is at hand; give us that, best of kings, for we have no need of the earth.” This exchange is memorable: brāhmaṇas accept gifts but not kingdoms, for their wealth is the study of the Veda. For one who cannot govern it, even accepting land would be wrong, and the order of the classes is made very plain here. Addressed in this way by the masters of the Veda, the king gave them a million cows. The word for “exchange” is subtle: it is the price given in place of the thing given, so the gift was not refused but exchanged.

He gave ten crores of gold and four times as much silver. Then all the priests together handed that wealth to the sage Ṛśyaśṛṅga and the wise Vasiṣṭha, and those best of brāhmaṇas divided it fairly and, well pleased and delighted, gave their answer. Notice that the priests do not keep the wealth they received but hand it to the two teachers and have it divided justly. Then the king, wholly attentive, gave a crore of the finest gold to the brāhmaṇas who had come to watch the sacrifice. And when a poor brāhmaṇa came begging, the delight of the Raghus gave him the fine ornament from his own hand. Even with his treasury emptied, no beggar went away empty-handed: this is the height of the king’s generosity. Then, when the brāhmaṇas had been duly satisfied, the king, who loved them, bowed before them, his senses overcome with joy, and as that generous hero lay prostrate on the ground the brāhmaṇas pronounced many blessings upon him. So the king, glad at heart, won the fruit of that unsurpassed sacrifice. Only one who gives without pride and falls flat at others’ feet wins the fruit of a sacrifice. Even those who had merely come to watch were given gifts.

That sacrifice takes away sin and leads to heaven, and even great kings find it hard to carry through from beginning to end. Then King Daśaratha said to Ṛśyaśṛṅga: “You of good vows, it is for you to bring about the increase of my line.” Here lies the crux of the story: the horse sacrifice brings the destruction of sin and heaven, but to gain a son another rite is needed. Though the sacrifice is over, the king is not satisfied, for what he began it all for has still not been gained. “So be it,” said that best of brāhmaṇas to the king. “Four sons will be born to you, O king, who will carry your line forward.” This promise is the seed of the whole Rāmāyaṇa. Hearing his sweet words, the great-souled king, self-restrained, bowed to him, was filled with the greatest joy, and spoke to Ṛśyaśṛṅga once more. The last verse changes to a longer metre, as Vālmīki often does at the end of a sarga. So the sarga ends not with the close of the horse sacrifice but with the start of a new rite: the horse sacrifice is done, the rite for a son begins, and one story runs across the two sargas.