बहुकाले व्यतीते कश्चित् सुमनोहरः कालः प्राप्तः, वसन्तश्च पुनः समनुप्राप्तः। तदा राज्ञः दशरथस्य यज्ञं कर्तुं मनः अभवत्। सः देववर्णिनं तं विप्रम् ऋष्यशृंगं शिरसा प्रणम्य कुलस्य संतानार्थं यज्ञाय तम् अवृणोत्। अत्र द्रष्टव्यम् — राजा प्रथमं द्रव्यं न सङ्गृह्णाति, अपि तु पुरुषं वृणोति। यज्ञस्य मूलं सम्भाराः न, अपि तु पात्रभूतः ऋत्विक्। कालः अपि अत्र गणितः — वसन्तः यज्ञस्य ऋतुः, सृष्टेः च आरम्भकालः; सन्तानकामस्य कर्मणः एषा एव उचिता वेला।

‘तथा अस्तु’ इति उक्त्वा सः ऋषिः तं वसुधाधिपं राजानम् उवाच — ‘ते सम्भाराः सम्भ्रियन्तां, तुरगश्च विमुच्यताम्, सरय्वाः उत्तरे तीरे च यज्ञभूमिः विधीयताम्।’ अत्र त्रीणि कार्याणि संक्षेपेण उक्तानि। ‘सम्भाराः’ इति यज्ञसाधनानि — हविः, पात्राणि, काष्ठानि, दक्षिणाद्रव्यं च। ‘तुरगविमोचनम्’ इति अश्वमेधस्य प्रथमम् अङ्गम्; मुक्तः अश्वः संवत्सरं पृथिव्यां चरति, यावतीं भूमिं सः अबाधितः चरति, तावती यजमानस्य आज्ञा। यज्ञभूमिः च पुण्यायाः सरय्वाः उत्तरतीरे विधेया।

ततः नृपः वेदपारगान् ब्राह्मणान् उद्दिश्य वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे सुमन्त्र, ब्रह्मवादिनः ऋत्विजः क्षिप्रम् आवाहय; सुयज्ञं वामदेवं जाबालिं काश्यपं पुरोहितं वसिष्ठं ये च अन्ये द्विजसत्तमाः, तान् सर्वान् आनय।’ एतानि नामानि सप्तमे सर्गे मन्त्रिप्रसङ्गे अपि श्रुतानि; तत्र ते मन्त्रिणः, अत्र तु ऋत्विजः। एकः एव ब्रह्मर्षिः सभायां नीतिं वदति, यज्ञशालायां च मन्त्रं पठति। ततः त्वरितविक्रमः सुमन्त्रः त्वरितं गत्वा तान् समानयत्।

सः समस्तान् वेदपारगान् एकत्र आनयत्। तदा धर्मात्मा राजा दशरथः तान् पूजयित्वा धर्मार्थसहितं युक्तं श्लक्ष्णं वचनम् अब्रवीत् — ‘पुत्रार्थं तप्यमानस्य मम वै सुखं नास्ति।’ अत्र राज्ञः वचनस्य त्रीणि विशेषणानि स्मरणीयानि — धर्मार्थसहितम्, युक्तम्, श्लक्ष्णं च। याचमानस्य अपि वाणी मृदुः एव भवति। ‘तातप्यमानस्य’ इति पदं गभीरम् — न सकृत् संतापः, अपि तु पुनः पुनः दह्यमानम् अन्तःकरणम्। राज्यं, कोशः, मन्त्रिसम्पत्तिः — सर्वं विद्यते, तथापि सुखं नास्ति।

‘पुत्रार्थं हयमेधेन यक्ष्ये इति मम मतिः। तत् अहं हयमेधेन कर्मणा यष्टुम् इच्छामि; ऋषिपुत्रस्य प्रभावेण च कामान् प्राप्स्यामि’ इति राजा अवदत्। ‘हयमेधः’ इति अश्वमेधस्य पर्यायः; हयः अश्वः, मेधः यज्ञः। राजा स्वबले न विश्वसिति, अपि तु ऋषिपुत्रस्य ऋष्यशृंगस्य प्रभावे। दशमे सर्गे यः वृष्टिम् आनीतवान्, सः एव अत्र सन्ततिम् आनेष्यति इति आशा। ततः ब्राह्मणाः ‘साधु’ इति तत् वाक्यं प्रत्यपूजयन्।

वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखात् च्युतं तत् वचनम् अभिनन्दितवन्तः। ततः ऋष्यशृंगपुरोगाः ते नृपतिं प्रत्यूचुः — ‘ते सम्भाराः सम्भ्रियन्तां, तुरगश्च विमुच्यताम्, सरय्वाः उत्तरे तीरे च यज्ञभूमिः विधीयताम्।’ इदं वचनं तृतीयचतुर्थश्लोकयोः उक्तम् एव पुनः आवर्तते। एषा पुनरुक्तिः न दोषः — यज्ञविधौ निर्देशः द्विः त्रिः वा उच्चार्यते, येन कस्मिन्नपि अङ्गे विस्मृतिः न भवेत्। एकेन उक्तं सर्वैः अनुमोदितम् इति अनेन सूच्यते।

‘सर्वथा त्वं चतुरः अमितविक्रमान् पुत्रान् प्राप्स्यसि, यस्य ते पुत्रार्थम् इयं धार्मिकी बुद्धिः आगता’ इति ते ऊचुः। अत्र हेतुः स्मरणीयः — यतः बुद्धिः धार्मिकी, तस्मात् फलं ध्रुवम्। कामः धर्मेण युक्तः चेत् सः सिध्यति एव। अत्र एव प्रथमवारं चतुर्णां पुत्राणां सूचना दत्ता। ततः द्विजभाषितं श्रुत्वा राजा प्रीतः अभवत्, हर्षेण च अमात्यान् इदं शुभाक्षरं वचनम् अब्रवीत्।

‘गुरूणां वचनात् शीघ्रं मम सम्भाराः सम्भ्रियन्तु। समर्थैः पुरुषैः अधिष्ठितः अश्वः उपाध्यायेन सह विमुच्यताम्। सरय्वाः उत्तरे तीरे यज्ञभूमिः विधीयताम्, शान्तयश्च यथाकल्पं यथाविधि अभिवर्धन्ताम्।’ ‘सोपाध्यायः अश्वः’ इति विधिः महत्त्वपूर्णः — मुक्तेन अश्वेन सह एकः आचार्यः, सशस्त्राः च रक्षकाः गच्छन्ति; अरक्षितः अश्वः केनचित् गृह्येत, तेन यज्ञः भज्येत। ‘शान्तयः’ इति च अरिष्टनिवारकाणि पुण्याहवाचनादीनि कर्माणि, यानि प्रधानयज्ञात् पूर्वं क्रमेण वर्धनीयानि।

‘अयं यज्ञः सर्वेण अपि महीक्षिता कर्तुं शक्यः, यदि अस्मिन् क्रतुसत्तमे कष्टः अपराधः न भवेत्। विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः हि छिद्रं मृगयन्ते; विधिहीनस्य यज्ञस्य कर्ता सद्यः विनश्यति।’ अत्र राज्ञः भयस्य कारणं स्पष्टीकृतम्। ‘ब्रह्मराक्षसाः’ इति ते, ये पूर्वजन्मनि विद्वांसः ब्राह्मणाः आसन्, किन्तु दुर्वृत्त्या राक्षसतां प्राप्ताः; विद्या तेषु तिष्ठति, धर्मः तु गतः। अतः एव ते विधिच्छिद्रं ज्ञातुं शक्नुवन्ति। महत् कर्म महत् भयम् आवहति — इति अस्य श्लोकद्वयस्य सारः।

‘तत् यथा मे एषः क्रतुः विधिपूर्वं समाप्यते, तथा विधानं क्रियताम्; यूयं करणेषु समर्थाः स्थ’ इति राजा अवदत्। ‘करणम्’ इति साधनम्, उपायः, कर्मसिद्धेः उपकरणं च। राजा न केवलं दोषात् बिभेति, अपि तु मन्त्रिणां सामर्थ्ये विश्वसिति अपि। ततः सर्वे मन्त्रिणः ‘तथा’ इति उक्त्वा पार्थिवेन्द्रस्य तत् वाक्यं प्रत्यपूजयन्, यथा आज्ञप्तं तथा च अकुर्वत। आदेशः, अनुमोदनम्, आचरणम् — त्रयम् एकत्र उक्तम्।

ततः ते द्विजाः धर्मज्ञं पार्थिवर्षभं दशरथम् अस्तुवन्; अनुज्ञाताः च सर्वे यथागतं पुनः जग्मुः। तेषु विप्रेषु गतेषु महामतिः नराधिपः तान् मन्त्रिणः अपि विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश। सर्गः शान्तेन प्रवेशेन समाप्यते — न कोलाहलेन, न उत्सवेन। एतावत् एव अस्मिन् सर्गे कृतम् — संकल्पः, आह्वानम्, आदेशः। कर्म तु अग्रिमे सर्गे आरप्स्यते। कविः तु दर्शयति यत् महतः यज्ञस्य अर्धं तु सुव्यवस्थितः निश्चयः एव।

చాలా కాలం గడిచిన తర్వాత అతి మనోహరమైన ఒక కాలం వచ్చింది, వసంతం మళ్ళీ వచ్చింది. అప్పుడు రాజు దశరథునికి యజ్ఞం చేయాలని మనసైంది. దేవతలవంటి కాంతి గల ఆ విప్రుడు ఋష్యశృంగునికి శిరసా ప్రణమిల్లి, కులసంతానం కోసం యజ్ఞం నిర్వహించమని అతడు అతనిని వరించాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — రాజు మొదట ద్రవ్యాన్ని సేకరించడు, వ్యక్తిని వరిస్తాడు. యజ్ఞానికి మూలం సామగ్రి కాదు, అర్హుడైన ఋత్విక్కు. కాలం కూడా ఇక్కడ లెక్కించబడింది — వసంతం యజ్ఞపు ఋతువు, సృష్టికి ఆరంభకాలం; సంతానం కోరే కర్మకు ఇదే తగిన సమయం.

‘అలాగే కానివ్వు’ అని చెప్పి ఆ ఋషి భూపతి అయిన ఆ రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీ యజ్ఞసామగ్రి సమకూర్చబడుగాక, అశ్వం విడువబడుగాక, సరయూ ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక.’ ఇక్కడ మూడు కార్యాలు సంక్షిప్తంగా చెప్పబడ్డాయి. ‘సంభారాః’ అంటే యజ్ఞసాధనాలు — హవిస్సు, పాత్రలు, సమిధలు, దక్షిణాద్రవ్యం. ‘తురగవిమోచనం’ (అశ్వాన్ని విడిచిపెట్టడం) అశ్వమేధంలో మొదటి అంగం; విడిచిపెట్టబడిన అశ్వం ఒక సంవత్సరం భూమిపై సంచరిస్తుంది, అది అడ్డు లేకుండా ఎంత భూమిపై సంచరిస్తుందో అంతవరకూ యజమాని ఆజ్ఞ చెల్లుతుంది. యజ్ఞభూమి పుణ్యనది సరయూ ఉత్తరతీరంలో ఏర్పాటు చేయాలి.

తర్వాత రాజు వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ సుమంత్రా, బ్రహ్మవాదులైన ఋత్విజులను వెంటనే పిలువు; సుయజ్ఞుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు, పురోహితుడైన వసిష్ఠుడు, ఇతర ద్విజశ్రేష్ఠులు — వారందరినీ తీసుకురా.’ ఈ పేర్లు ఏడవ సర్గలో మంత్రుల ప్రసంగంలో కూడా వినబడ్డాయి; అక్కడ వారు మంత్రులు, ఇక్కడ ఋత్విజులు. ఒకే బ్రహ్మర్షి సభలో నీతిని చెబుతాడు, యజ్ఞశాలలో మంత్రాన్ని పఠిస్తాడు. తర్వాత వేగంగా పనిచేసే సుమంత్రుడు త్వరగా వెళ్ళి వారిని తీసుకువచ్చాడు.

అతడు వేదపారంగతులందరినీ ఒక్కచోటికి తీసుకువచ్చాడు. అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన రాజు దశరథుడు వారిని పూజించి ధర్మార్థాలతో కూడిన, యుక్తమైన, మృదువైన మాట పలికాడు — ‘పుత్రుని కోసం పరితపిస్తున్న నాకు సుఖం లేదు.’ ఇక్కడ రాజు మాటకు ఉన్న మూడు విశేషణాలను గుర్తుంచుకోవాలి — ధర్మార్థసహితం, యుక్తం, మృదువు. యాచిస్తున్నవాని వాక్కు కూడా మృదువుగానే ఉంటుంది. ‘తాతప్యమానస్య’ అనే పదం గంభీరమైనది — ఒక్కసారి కలిగిన సంతాపం కాదు, మళ్ళీ మళ్ళీ దహించబడుతున్న అంతఃకరణం. రాజ్యం, కోశం, మంత్రిసంపద — అన్నీ ఉన్నాయి, అయినా సుఖం లేదు.

‘పుత్రుని కోసం హయమేధంతో యజ్ఞం చేస్తాను అని నా ఆలోచన. కాబట్టి నేను హయమేధ కర్మతో యజ్ఞం చేయాలనుకుంటున్నాను; ఋషికుమారుని ప్రభావంతో నా కోరికలను పొందుతాను’ అని రాజు అన్నాడు. ‘హయమేధం’ అశ్వమేధానికి పర్యాయపదం; హయం అంటే అశ్వం, మేధం అంటే యజ్ఞం. రాజు తన బలాన్ని నమ్ముకోడు, ఋషికుమారుడైన ఋష్యశృంగుని ప్రభావాన్ని నమ్ముకుంటాడు. పదవ సర్గలో వర్షాన్ని తెచ్చినవాడే ఇక్కడ సంతతిని తెస్తాడని ఆశ. అప్పుడు బ్రాహ్మణులు ‘సాధు’ (మంచిది) అని ఆ మాటను ప్రశంసించారు.

వసిష్ఠుడు మొదలైనవారందరూ రాజు నోటి నుండి వెలువడిన ఆ మాటను అభినందించారు. తర్వాత ఋష్యశృంగుని ముందుంచుకుని వారు రాజుకు ఇలా బదులిచ్చారు — ‘నీ యజ్ఞసామగ్రి సమకూర్చబడుగాక, అశ్వం విడువబడుగాక, సరయూ ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక.’ మూడు నాలుగు శ్లోకాలలో చెప్పబడిన ఈ మాటే మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతోంది. ఈ పునరుక్తి దోషం కాదు — యజ్ఞవిధిలో నిర్దేశం రెండుసార్లో మూడుసార్లో ఉచ్చరించబడుతుంది, దానివల్ల ఏ అంగంలోనూ మరపు రాకుండా ఉంటుంది. ఒక్కరు చెప్పినదాన్ని అందరూ ఆమోదించారని దీనితో సూచించబడుతుంది.

‘పుత్రుల కోసం నీకు ఈ ధార్మికమైన ఆలోచన వచ్చింది కాబట్టి, నీవు అన్ని విధాలా అపారపరాక్రమం గల నలుగురు పుత్రులను పొందుతావు’ అని వారు అన్నారు. ఇక్కడ కారణాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి — బుద్ధి ధార్మికమైనది కాబట్టి ఫలం నిశ్చయం. కోరిక ధర్మంతో కూడి ఉంటే అది తప్పక సిద్ధిస్తుంది. ఇక్కడే మొదటిసారిగా నలుగురు పుత్రుల సూచన ఇవ్వబడింది. తర్వాత ద్విజులు చెప్పినది విని రాజు ప్రీతి చెందాడు, ఆనందంతో అమాత్యులతో ఈ శుభాక్షరాలు గల మాట పలికాడు.

‘గురువుల మాట ప్రకారం నా కోసం సామగ్రి త్వరగా సమకూర్చబడుగాక. సమర్థులైన పురుషుల రక్షణలో ఉన్న అశ్వం ఉపాధ్యాయునితో సహా విడువబడుగాక. సరయూ ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక, శాంతికర్మలు కల్పసూత్రాల ప్రకారం విధిపూర్వకంగా వృద్ధి చెందుగాక.’ ‘సోపాధ్యాయః అశ్వః’ (ఉపాధ్యాయునితో కూడిన అశ్వం) అనే విధి ముఖ్యమైనది — విడిచిపెట్టబడిన అశ్వంతో పాటు ఒక ఆచార్యుడూ, ఆయుధాలు ధరించిన రక్షకులూ వెళ్తారు; రక్షణ లేని అశ్వాన్ని ఎవరైనా పట్టుకుంటే దానివల్ల యజ్ఞం భంగమవుతుంది. ‘శాంతయః’ అంటే అరిష్టాలను నివారించే పుణ్యాహవాచనం మొదలైన కర్మలు, వీటిని ప్రధానయజ్ఞానికి ముందు క్రమంగా వృద్ధి చేయాలి.

‘ఈ క్రతుశ్రేష్ఠంలో కష్టకరమైన అపరాధం ఏదీ జరగకపోతే, ఈ యజ్ఞాన్ని ఏ రాజైనా చేయగలడు. విద్వాంసులైన బ్రహ్మరాక్షసులు లోపం కోసమే వెతుకుతూ ఉంటారు; విధి లేని యజ్ఞాన్ని చేసేవాడు వెంటనే నశిస్తాడు.’ ఇక్కడ రాజు భయానికి కారణం స్పష్టం చేయబడింది. ‘బ్రహ్మరాక్షసులు’ అంటే పూర్వజన్మలో విద్వాంసులైన బ్రాహ్మణులై, దుష్ప్రవర్తన వల్ల రాక్షసత్వాన్ని పొందినవారు; విద్య వారిలో నిలిచే ఉంటుంది, ధర్మం మాత్రం పోయింది. అందువల్లనే వారు విధిలోని లోపాన్ని గ్రహించగలుగుతారు. గొప్ప కర్మ గొప్ప భయాన్ని తెస్తుంది — ఇదే ఈ రెండు శ్లోకాల సారం.

‘కాబట్టి నా ఈ క్రతువు విధిపూర్వకంగా పూర్తయ్యేలా ఏర్పాటు చేయండి; మీరు సాధనాలలో సమర్థులు’ అని రాజు అన్నాడు. ‘కరణం’ అంటే సాధనం, ఉపాయం, కర్మసిద్ధికి ఉపకరణం. రాజు దోషానికి భయపడటమే కాదు, మంత్రుల సామర్థ్యాన్ని నమ్ముతాడు కూడా. తర్వాత మంత్రులందరూ ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆ రాజశ్రేష్ఠుని మాటను గౌరవించి, ఆజ్ఞాపించినట్లే చేశారు. ఆదేశం, అనుమోదనం, ఆచరణ — మూడూ ఒక్కచోట చెప్పబడ్డాయి.

తర్వాత ఆ ద్విజులు ధర్మజ్ఞుడైన రాజశ్రేష్ఠుడు దశరథుని స్తుతించారు; అనుమతి పొంది అందరూ వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు. ఆ విప్రులు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత మహాబుద్ధిమంతుడైన ఆ నరాధిపుడు ఆ మంత్రులను కూడా పంపివేసి తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. సర్గ శాంతమైన ప్రవేశంతో ముగుస్తుంది — కోలాహలంతో కాదు, ఉత్సవంతో కాదు. ఈ సర్గలో జరిగినది ఇంతే — సంకల్పం, ఆహ్వానం, ఆదేశం. కర్మ మాత్రం తర్వాతి సర్గలో ప్రారంభమవుతుంది. గొప్ప యజ్ఞంలో సగం చక్కగా వ్యవస్థీకరించబడిన నిశ్చయమే అని కవి చూపిస్తున్నాడు.

நீண்ட காலம் கழிந்த பின், மனத்திற்கு மிக இனிய ஒரு பருவம் வந்தது; வசந்தமும் மீண்டும் வந்து சேர்ந்தது. அப்போது மன்னன் தசரதனுக்கு வேள்வி செய்யும் எண்ணம் உண்டாயிற்று. தேவர்களைப் போன்ற ஒளியுடைய அந்த அந்தணர் ரிஷ்யசிருங்கரைத் தலைதாழ்த்தி வணங்கி, குலம் தழைப்பதற்கான வேள்விக்காக அவரை அவன் தேர்ந்தெடுத்தான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — மன்னன் முதலில் பொருள்களைச் சேகரிக்கவில்லை, தகுதியான மனிதரைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான். வேள்வியின் வேர் பொருள்கள் அல்ல, தகுதிவாய்ந்த ரித்விக்கே. காலமும் இங்கே கணக்கில் கொள்ளப்படுகிறது — வசந்தம் வேள்விக்கான பருவம், படைப்பின் தொடக்கக் காலமும் ஆகும்; மக்கட்பேறு விரும்பிச் செய்யும் செயலுக்கு இதுவே தக்க வேளை.

‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்று சொல்லி அந்த ரிஷி பூமியின் தலைவனான அந்த மன்னனிடம் கூறினார் — ‘உனக்கான வேள்விப் பொருள்கள் சேகரிக்கப்படட்டும், குதிரை அவிழ்த்து விடப்படட்டும், சரயுவின் வடகரையில் வேள்விக்களம் அமைக்கப்படட்டும்.’ இங்கே மூன்று பணிகள் சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகின்றன. ‘ஸம்பாரா:’ என்பவை வேள்விக்கான கருவிகள் — அவிப்பொருள், பாத்திரங்கள், விறகுகள், தட்சிணைப் பொருள்கள். குதிரையை அவிழ்த்து விடுதல் அசுவமேதத்தின் முதல் அங்கம்; அவிழ்த்து விடப்பட்ட குதிரை ஓர் ஆண்டு முழுவதும் பூமியில் திரிகிறது; எவ்வளவு நிலத்தில் அது தடையின்றித் திரிகிறதோ அவ்வளவு நிலத்தின் மீது வேள்வி செய்பவனின் ஆணை செல்லும். வேள்விக்களம் புனிதமான சரயுவின் வடகரையில் அமைக்கப்பட வேண்டும்.

பின்னர் மன்னன் வேதங்களைக் கரைகண்ட அந்தணர்களைக் குறித்து இவ்வாறு சொன்னான் — ‘சுமந்திரா, பிரம்மத்தை உரைக்கும் ரித்விக்குகளை விரைவில் அழைத்து வா; ஸுயஜ்ஞர், வாமதேவர், ஜாபாலி, காஸ்யபர், புரோகிதரான வசிஷ்டர், மற்றும் அந்தணர்களில் சிறந்த பிறர் — அவர்கள் அனைவரையும் அழைத்து வா.’ இந்தப் பெயர்கள் ஏழாம் சர்க்கத்தில் அமைச்சர்களைப் பற்றிய பகுதியிலும் கேட்கப்பட்டவை; அங்கே அவர்கள் ஆலோசகர்கள், இங்கோ ரித்விக்குகள். ஒரே பிரம்மரிஷி அவையில் நீதியை உரைக்கிறார், வேள்விச்சாலையில் மந்திரத்தை ஓதுகிறார். பின்னர் விரைந்து செயல்படும் சுமந்திரன் விரைவில் சென்று அவர்களை அழைத்து வந்தான்.

வேதங்களைக் கரைகண்ட அனைவரையும் அவன் ஓரிடத்தில் அழைத்து வந்தான். அப்போது அறவுள்ளம் கொண்ட மன்னன் தசரதன் அவர்களைப் போற்றி வணங்கி, அறமும் பொருளும் நிறைந்த, பொருத்தமான, மென்மையான சொல்லைச் சொன்னான் — ‘மகனுக்காக வெந்து வெந்து வருந்தும் எனக்குச் சிறிதும் மகிழ்ச்சி இல்லை.’ இங்கே மன்னனின் சொல்லுக்குரிய மூன்று அடைமொழிகள் நினைவில் கொள்ளத் தக்கவை — அறமும் பொருளும் நிறைந்தது, பொருத்தமானது, மென்மையானது. வேண்டுபவனின் சொல்லும் மென்மையாகவே இருக்கிறது. ‘தாதப்யமானஸ்ய’ என்ற சொல் ஆழமானது — ஒருமுறை வருந்துவது அல்ல, மீண்டும் மீண்டும் எரிக்கப்படும் உள்ளம். அரசு, கருவூலம், அமைச்சர் செல்வம் — எல்லாம் இருக்கிறது; ஆயினும் மகிழ்ச்சி இல்லை.

‘மகனுக்காக ஹயமேதத்தால் வேள்வி செய்வேன் என்பது என் எண்ணம். ஆகவே ஹயமேதச் சடங்கால் நான் வேள்வி செய்ய விரும்புகிறேன்; ரிஷிகுமாரனின் ஆற்றலால் என் விருப்பங்களை அடைவேன்’ என்று மன்னன் சொன்னான். ‘ஹயமேதம்’ என்பது அசுவமேதத்தின் மறுபெயர்; ‘ஹய’ என்றால் குதிரை, ‘மேத’ என்றால் வேள்வி. மன்னன் தன் வலிமையை நம்பவில்லை, ரிஷிகுமாரனான ரிஷ்யசிருங்கரின் ஆற்றலையே நம்புகிறான். பத்தாம் சர்க்கத்தில் மழையைக் கொண்டு வந்தவரே இங்கு வழித்தோன்றலையும் கொண்டு வருவார் என்பது நம்பிக்கை. பின்னர் அந்தணர்கள் ‘நன்று!’ என்று அந்தச் சொல்லைப் பாராட்டினர்.

வசிஷ்டர் முதலான அனைவரும் மன்னனின் வாயிலிருந்து வெளிவந்த அந்தச் சொல்லை வரவேற்றனர். பின்னர் ரிஷ்யசிருங்கரை முன்னிட்டு அவர்கள் மன்னனுக்கு மறுமொழி கூறினர் — ‘உனக்கான வேள்விப் பொருள்கள் சேகரிக்கப்படட்டும், குதிரை அவிழ்த்து விடப்படட்டும், சரயுவின் வடகரையில் வேள்விக்களம் அமைக்கப்படட்டும்.’ இந்தச் சொல் மூன்றாம், நான்காம் சுலோகங்களில் சொல்லப்பட்டதே மீண்டும் வருகிறது. இந்தக் கூறியது கூறல் குறையல்ல — வேள்வி முறையில் அறிவுறுத்தல் இருமுறையோ மும்முறையோ சொல்லப்படுகிறது; அதனால் எந்த அங்கத்திலும் மறதி நேராது. ஒருவர் சொன்னதை அனைவரும் ஆமோதித்தனர் என்பது இதனால் குறிக்கப்படுகிறது.

‘மகனுக்காக உனக்கு இந்த அறம் சார்ந்த எண்ணம் தோன்றியிருப்பதால், அளவற்ற வீரமுடைய நான்கு மகன்களை நீ நிச்சயமாகப் பெறுவாய்’ என்று அவர்கள் சொன்னார்கள். இங்கே காரணத்தை நினைவில் கொள்ள வேண்டும் — எண்ணம் அறவழிப்பட்டதாக இருப்பதால் பயன் உறுதியானது. விருப்பம் அறத்துடன் இணைந்திருந்தால் அது நிச்சயம் நிறைவேறும். இங்கேதான் முதன்முறையாக நான்கு மகன்களைப் பற்றிய குறிப்பு கொடுக்கப்படுகிறது. பின்னர் அந்தணர்கள் சொன்னதைக் கேட்டு மன்னன் மகிழ்ந்தான்; மகிழ்ச்சியுடன் அமைச்சர்களிடம் மங்கலச் சொற்கள் நிறைந்த இந்தச் சொல்லைக் கூறினான்.

‘குருமாரின் சொற்படி என் வேள்விப் பொருள்கள் விரைவில் சேகரிக்கப்படட்டும். திறமையான மனிதர்களின் காவலுடன், உபாத்தியாயருடன் குதிரை அவிழ்த்து விடப்படட்டும். சரயுவின் வடகரையில் வேள்விக்களம் அமைக்கப்படட்டும்; கல்ப நூல்களின்படியும் விதிமுறைப்படியும் சாந்திச் சடங்குகள் பெருகட்டும்.’ ‘ஸோபாத்யாய: அஶ்வ:’ — ‘உபாத்தியாயருடன் குதிரை’ — என்ற விதி முக்கியமானது: அவிழ்த்து விடப்பட்ட குதிரையுடன் ஓர் ஆசாரியரும், ஆயுதம் தாங்கிய காவலர்களும் செல்கின்றனர்; காவலற்ற குதிரையை யாரேனும் பிடித்துக்கொண்டால் வேள்வி முறிந்துவிடும். ‘ஶாந்தய:’ என்பவை தீங்கை நீக்கும் புண்யாஹவாசனம் முதலான சடங்குகள்; முதன்மை வேள்விக்கு முன்பு வரிசையாக இவை பெருக்கப்பட வேண்டும்.

‘வேள்விகளில் சிறந்த இதில் கடுமையான பிழை நேராவிட்டால், இந்த வேள்வியை எந்த மன்னனும் செய்ய முடியும். ஏனெனில் கற்றறிந்த பிரம்மராக்ஷசர்கள் ஓட்டையையே தேடிக்கொண்டிருக்கிறார்கள்; விதிமுறை தவறிய வேள்வியைச் செய்பவன் உடனே அழிந்துவிடுகிறான்.’ இங்கே மன்னனின் அச்சத்திற்கான காரணம் தெளிவாக்கப்படுகிறது. ‘பிரம்மராக்ஷசர்கள்’ என்போர் முற்பிறவியில் கற்றறிந்த அந்தணர்களாக இருந்து, தீய நடத்தையால் அரக்கத் தன்மையை அடைந்தவர்கள்; கல்வி அவர்களிடம் நிலைத்திருக்கிறது, அறமோ போய்விட்டது. அதனாலேயே அவர்களால் விதிமுறையில் உள்ள ஓட்டையை அறிய முடிகிறது. பெரும் செயல் பெரும் அச்சத்தைக் கொண்டு வருகிறது — இதுவே இந்த இரண்டு சுலோகங்களின் சாரம்.

‘ஆகவே என்னுடைய இந்த வேள்வி முறைப்படி நிறைவுபெறும் வகையில் ஏற்பாடு செய்யுங்கள்; நீங்கள் கருவிகளில் வல்லவர்கள்’ என்று மன்னன் சொன்னான். ‘கரணம்’ என்றால் கருவி, உபாயம், செயலை நிறைவேற்றும் சாதனம். மன்னன் பிழைக்கு அஞ்சுவது மட்டுமல்ல, அமைச்சர்களின் ஆற்றலை நம்புகிறவனும் ஆவான். பின்னர் அமைச்சர்கள் அனைவரும் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி மன்னர் மன்னனின் அந்தச் சொல்லைப் போற்றி, ஆணையிட்டபடியே செய்தனர். ஆணை, ஒப்புதல், செயல் — மூன்றும் ஒருங்கே சொல்லப்படுகின்றன.

பின்னர் அந்த அந்தணர்கள் அறம் அறிந்த, மன்னர்களில் காளை போன்ற தசரதனைப் புகழ்ந்தனர்; விடைபெற்றுக்கொண்டு அனைவரும் வந்தவாறே திரும்பிச் சென்றனர். அந்த அந்தணர்கள் சென்ற பின், பேரறிவுடைய அந்த மன்னன் அமைச்சர்களையும் அனுப்பிவிட்டுத் தன் மாளிகைக்குள் புகுந்தான். சர்க்கம் அமைதியான ஒரு நுழைவுடன் நிறைவடைகிறது — ஆரவாரத்துடனும் அல்ல, கொண்டாட்டத்துடனும் அல்ல. இந்த சர்க்கத்தில் செய்யப்பட்டது இவ்வளவே — தீர்மானம், அழைப்பு, ஆணை. செயலோ அடுத்த சர்க்கத்தில் தொடங்கும். ஆயினும் பெரும் வேள்வியின் பாதி நன்கு ஒழுங்கமைக்கப்பட்ட தீர்மானமே என்பதைக் கவி காட்டுகிறார்.

ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಅತಿಮನೋಹರವಾದ ಕಾಲ ಬಂದಿತು, ವಸಂತವು ಮತ್ತೆ ಆಗಮಿಸಿತು. ಆಗ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವ ಮನಸ್ಸಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ವಿಪ್ರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕುಲದ ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞ ನಡೆಸಲು ಅವನನ್ನು ವರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ಮೊದಲು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದ ಮೂಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲ, ಯೋಗ್ಯನಾದ ಋತ್ವಿಜ. ಕಾಲವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಸಂತವು ಯಜ್ಞದ ಋತು, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭಕಾಲವೂ ಹೌದು; ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುವ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಇದೇ ಉಚಿತವಾದ ವೇಳೆ.

‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಋಷಿಯು ಭೂಪತಿಯಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿ, ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಂಭಾರಗಳು’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಸಾಧನಗಳು — ಹವಿಸ್ಸು, ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಕಟ್ಟಿಗೆ, ದಕ್ಷಿಣೆಯ ದ್ರವ್ಯ. ‘ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು’ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಮೊದಲ ಅಂಗ; ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಯಾವ ತಡೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಎಷ್ಟು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟಕ್ಕೂ ಯಜಮಾನನ ಆಜ್ಞೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾದ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು.

ಆಮೇಲೆ ರಾಜನು ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರನೇ, ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ಋತ್ವಿಜರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆಸು; ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠ, ಮತ್ತು ಇತರ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು — ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆತಾ.’ ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರು. ಒಬ್ಬನೇ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಸುಮಂತ್ರನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ಕರೆತಂದನು.

ಅವನು ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಕರೆತಂದನು. ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತವಾದ, ಯುಕ್ತವಾದ, ನಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಸುಖವೇ ಇಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮಾತಿನ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತ, ಯುಕ್ತ, ನಯವಾದುದು. ಬೇಡುವವನ ವಾಣಿಯೂ ಮೃದುವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ತಾತಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಒಮ್ಮೆಯ ಸಂತಾಪವಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಅಂತಃಕರಣ. ರಾಜ್ಯ, ಕೋಶ, ಮಂತ್ರಿಸಂಪತ್ತು — ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ, ಆದರೂ ಸುಖವಿಲ್ಲ.

‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಹಯಮೇಧದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಹಯಮೇಧಕರ್ಮದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಋಷಿಪುತ್ರನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು’ ಎಂದು ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಹಯಮೇಧ’ ಎಂಬುದು ಅಶ್ವಮೇಧದ ಪರ್ಯಾಯ; ಹಯ ಎಂದರೆ ಕುದುರೆ, ಮೇಧ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞ. ರಾಜನು ತನ್ನ ಬಲದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಋಷಿಪುತ್ರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನ ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಳೆಯನ್ನು ತಂದವನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂತತಿಯನ್ನು ತರುವನು ಎಂಬ ಆಶೆ. ಆಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ‘ಸಾಧು’ (ಒಳ್ಳೆಯದು) ಎಂದು ಆ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು.

ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲರೂ ರಾಜನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಮಾತನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವರು ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿ, ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ.’ ಈ ಮಾತು ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದೇ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ — ಯಜ್ಞವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಎರಡು ಮೂರು ಬಾರಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಅಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮರೆವು ಆಗದಿರಲೆಂದು. ಒಬ್ಬನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಮೋದಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ಈ ಧಾರ್ಮಿಕವಾದ ಬುದ್ಧಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನೀನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಬುದ್ಧಿ ಧಾರ್ಮಿಕವಾದುದರಿಂದ ಫಲ ನಿಶ್ಚಿತ. ಕಾಮನೆ ಧರ್ಮದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದರೆ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸಿಯೇ ತೀರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ದ್ವಿಜರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಪ್ರೀತನಾದನು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ಈ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

‘ಗುರುಗಳ ಮಾತಿನಂತೆ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ. ಸಮರ್ಥರಾದ ಪುರುಷರು ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯನೊಡನೆ ಬಿಡಿ. ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ; ಕಲ್ಪಕ್ಕೂ ವಿಧಿಗೂ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯಲಿ.’ ‘ಉಪಾಧ್ಯಾಯನೊಡನೆ ಕುದುರೆ’ ಎಂಬ ವಿಧಿ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯೊಡನೆ ಒಬ್ಬ ಆಚಾರ್ಯನೂ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ರಕ್ಷಕರೂ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಹಿಡಿಯಬಹುದು, ಅದರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಭಗ್ನವಾಗಬಹುದು. ‘ಶಾಂತಿಗಳು’ ಎಂದರೆ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಪುಣ್ಯಾಹವಾಚನವೇ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳು; ಇವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಸಬೇಕು.

‘ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ಅಪಚಾರ ಸಂಭವಿಸದಿದ್ದರೆ ಈ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಯಾವ ರಾಜನಾದರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ಲೋಪವನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ವಿಧಿಹೀನವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು’ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿದ್ದು, ದುರ್ನಡತೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದವರು; ವಿದ್ಯೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದೆ, ಧರ್ಮ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ವಿಧಿಯ ಲೋಪವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲರು. ಮಹತ್ಕರ್ಮವು ಮಹಾಭಯವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ — ಇದು ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಾರ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಯಜ್ಞ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮುಗಿಯುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ; ನೀವು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂದು ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಕರಣ’ ಎಂದರೆ ಸಾಧನ, ಉಪಾಯ, ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಯ ಉಪಕರಣ. ರಾಜನು ಕೇವಲ ದೋಷಕ್ಕೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಂತೆಯೇ ಮಾಡಿದರು. ಆದೇಶ, ಅನುಮೋದನೆ, ಆಚರಣೆ — ಮೂರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಆ ದ್ವಿಜರು ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠ ದಶರಥನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು; ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಆ ವಿಪ್ರರು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ರಾಜನು ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಕೋಲಾಹಲದಿಂದಲ್ಲ, ಉತ್ಸವದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೇ ನಡೆಯಿತು — ಸಂಕಲ್ಪ, ಆಹ್ವಾನ, ಆದೇಶ. ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುವುದು. ಆದರೆ ಮಹಾಯಜ್ಞದ ಅರ್ಧಭಾಗವೇ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ನಿಶ್ಚಯ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അതിമനോഹരമായ ഒരു കാലം വന്നെത്തി, വസന്തം വീണ്ടും വന്നുചേർന്നു. അപ്പോൾ ദശരഥരാജാവിന് യജ്ഞം ചെയ്യാൻ മനസ്സുണ്ടായി. ദേവവർണ്ണനായ ആ വിപ്രനായ ഋഷ്യശൃംഗനെ ശിരസ്സു കുനിച്ചു നമസ്കരിച്ച് കുലത്തിന്റെ സന്താനത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള യജ്ഞത്തിനായി അദ്ദേഹം അദ്ദേഹത്തെ വരിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് ആദ്യം ദ്രവ്യങ്ങൾ സമാഹരിക്കുകയല്ല, ഒരു പുരുഷനെ വരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. യജ്ഞത്തിന്റെ മൂലം സാമഗ്രികളല്ല, യോഗ്യനായ ഋത്വിക്കാണ്. കാലവും ഇവിടെ കണക്കിലെടുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — വസന്തം യജ്ഞത്തിന്റെ ഋതുവാണ്, സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭകാലവുമാണ്; സന്താനകാമമുള്ള കർമ്മത്തിന് ഇതുതന്നെയാണ് ഉചിതമായ വേള.

'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ഋഷി ഭൂപതിയായ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു — 'അങ്ങയുടെ യജ്ഞസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ, കുതിരയെ അഴിച്ചുവിടട്ടെ, സരയുവിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ യജ്ഞഭൂമി ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ.' ഇവിടെ മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ ചുരുക്കി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. 'സംഭാരങ്ങൾ' എന്നാൽ യജ്ഞസാധനങ്ങൾ — ഹവിസ്സ്, പാത്രങ്ങൾ, വിറക്, ദക്ഷിണാദ്രവ്യം. 'തുരഗവിമോചനം' (കുതിരയെ അഴിച്ചുവിടൽ) അശ്വമേധത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അംഗമാണ്; അഴിച്ചുവിട്ട കുതിര ഒരു സംവത്സരം ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു, അതു തടസ്സമില്ലാതെ എത്ര ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നുവോ, അത്രത്തോളം യജമാനന്റെ ആജ്ഞ നടക്കുന്നു. യജ്ഞഭൂമിയാകട്ടെ പുണ്യനദിയായ സരയുവിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ ഒരുക്കപ്പെടണം.

പിന്നീട് രാജാവ് വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണരെ ഉദ്ദേശിച്ച് പറഞ്ഞു — 'അല്ലയോ സുമന്ത്രാ, ബ്രഹ്മവാദികളായ ഋത്വിക്കുകളെ വേഗം വിളിച്ചുവരുത്തുക; സുയജ്ഞൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കാശ്യപൻ, പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ, മറ്റു ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാർ — അവരെയെല്ലാം കൊണ്ടുവരിക.' ഈ പേരുകൾ ഏഴാം സർഗത്തിൽ മന്ത്രിമാരെക്കുറിച്ചു പറയുന്നിടത്തും കേട്ടിട്ടുള്ളവയാണ്; അവിടെ അവർ മന്ത്രിമാർ, ഇവിടെ ഋത്വിക്കുകൾ. ഒരേ ബ്രഹ്മർഷിതന്നെ സഭയിൽ നീതി പറയുന്നു, യജ്ഞശാലയിൽ മന്ത്രം ചൊല്ലുന്നു. പിന്നീട് വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സുമന്ത്രൻ വേഗം ചെന്ന് അവരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നു.

അദ്ദേഹം വേദപാരംഗതരായ എല്ലാവരെയും ഒരിടത്തു കൊണ്ടുവന്നു. അപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ ദശരഥരാജാവ് അവരെ പൂജിച്ച് ധർമ്മവും അർത്ഥവും നിറഞ്ഞ, യുക്തവും സൗമ്യവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — 'പുത്രനുവേണ്ടി ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന എനിക്കു തീർച്ചയായും സുഖമില്ല.' ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വാക്കിന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — ധർമ്മാർത്ഥസഹിതം, യുക്തം, സൗമ്യം. യാചിക്കുന്നവന്റെ വാക്കും മൃദുവായിരിക്കും. 'താതപ്യമാനസ്യ' (വീണ്ടും വീണ്ടും തപിക്കുന്നവന്റെ) എന്ന പദം ഗഹനമാണ് — ഒരിക്കലുള്ള സന്താപമല്ല, വീണ്ടും വീണ്ടും ദഹിക്കുന്ന അന്തഃകരണം. രാജ്യം, ഭണ്ഡാരം, മന്ത്രിസമ്പത്ത് — എല്ലാമുണ്ട്, എന്നിട്ടും സുഖമില്ല.

'പുത്രനുവേണ്ടി ഹയമേധംകൊണ്ട് യജിക്കാമെന്നാണ് എന്റെ വിചാരം. അതിനാൽ ഹയമേധമെന്ന കർമ്മംകൊണ്ട് യജിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഋഷിപുത്രന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ നേടുകയും ചെയ്യും' എന്ന് രാജാവ് പറഞ്ഞു. 'ഹയമേധം' അശ്വമേധത്തിന്റെ പര്യായമാണ്; ഹയം കുതിര, മേധം യജ്ഞം. രാജാവ് സ്വന്തം ബലത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്നില്ല, ഋഷിപുത്രനായ ഋഷ്യശൃംഗന്റെ പ്രഭാവത്തിലാണ് വിശ്വസിക്കുന്നത്. പത്താം സർഗത്തിൽ മഴ കൊണ്ടുവന്നവൻതന്നെ ഇവിടെ സന്തതിയെയും കൊണ്ടുവരും എന്നാണ് ആശ. പിന്നീട് ബ്രാഹ്മണർ 'സാധു' (നന്ന്) എന്നു പറഞ്ഞ് ആ വാക്കിനെ ആദരിച്ചു.

വസിഷ്ഠൻ മുതലായ എല്ലാവരും രാജാവിന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ വാക്കിനെ അഭിനന്ദിച്ചു. പിന്നീട് ഋഷ്യശൃംഗനെ മുന്നിൽ നിർത്തി അവർ രാജാവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — 'അങ്ങയുടെ യജ്ഞസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ, കുതിരയെ അഴിച്ചുവിടട്ടെ, സരയുവിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ യജ്ഞഭൂമി ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ.' മൂന്നും നാലും ശ്ലോകങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ ഈ വാക്കുതന്നെ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. ഈ പുനരുക്തി ദോഷമല്ല — യജ്ഞവിധിയിൽ നിർദ്ദേശം രണ്ടോ മൂന്നോ തവണ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു, ഒരു അംഗത്തിലും മറവി സംഭവിക്കാതിരിക്കാൻ. ഒരാൾ പറഞ്ഞതിനെ എല്ലാവരും അനുമോദിച്ചു എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

'പുത്രനുവേണ്ടി അങ്ങേക്ക് ഈ ധാർമ്മികമായ ബുദ്ധി ഉദിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ, അളവറ്റ പരാക്രമമുള്ള നാലു പുത്രന്മാരെ അങ്ങ് എല്ലാ വിധത്തിലും നേടും' എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കാരണം ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — ബുദ്ധി ധാർമ്മികമായതിനാൽ ഫലം നിശ്ചിതമാണ്. ആഗ്രഹം ധർമ്മത്തോടു ചേർന്നതാണെങ്കിൽ അതു സാധിക്കുകതന്നെ ചെയ്യും. ഇവിടെയാണ് ആദ്യമായി നാലു പുത്രന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള സൂചന നൽകപ്പെടുന്നത്. പിന്നീട് ദ്വിജന്മാരുടെ വാക്കുകേട്ട് രാജാവ് പ്രീതനായി, ഹർഷത്തോടെ അമാത്യന്മാരോട് ശുഭാക്ഷരങ്ങളുള്ള ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു.

'ഗുരുക്കന്മാരുടെ വാക്കനുസരിച്ച് എനിക്കുവേണ്ട സാമഗ്രികൾ വേഗം ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ. സമർത്ഥരായ പുരുഷന്മാർ രക്ഷിക്കുന്ന കുതിരയെ ഉപാദ്ധ്യായനോടൊപ്പം അഴിച്ചുവിടട്ടെ. സരയുവിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ യജ്ഞഭൂമി ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ, ശാന്തികർമ്മങ്ങൾ കല്പസൂത്രമനുസരിച്ചും വിധിയനുസരിച്ചും വർദ്ധിക്കട്ടെ.' 'സോപാധ്യായഃ അശ്വഃ' (ഉപാദ്ധ്യായനോടുകൂടിയ കുതിര) എന്ന വിധി പ്രധാനമാണ് — അഴിച്ചുവിട്ട കുതിരയോടൊപ്പം ഒരു ആചാര്യനും ആയുധധാരികളായ രക്ഷകരും പോകുന്നു; രക്ഷയില്ലാത്ത കുതിരയെ ആരെങ്കിലും പിടിച്ചെടുത്തേക്കാം, അതോടെ യജ്ഞം മുടങ്ങും. 'ശാന്തികൾ' എന്നാൽ അരിഷ്ടങ്ങൾ നീക്കുന്ന പുണ്യാഹവാചനം മുതലായ കർമ്മങ്ങളാണ്, പ്രധാനയജ്ഞത്തിനു മുമ്പ് ക്രമമായി വർദ്ധിപ്പിക്കേണ്ടവ.

'ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ യജ്ഞത്തിൽ കഠിനമായ ഒരു അപരാധവും സംഭവിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ ഏതു രാജാവിനും ഇതു ചെയ്യാൻ കഴിയും. വിദ്വാന്മാരായ ബ്രഹ്മരാക്ഷസന്മാർ പഴുതുകൾ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നുവല്ലോ; വിധിയില്ലാത്ത യജ്ഞത്തിന്റെ കർത്താവ് ഉടനെ നശിക്കുന്നു.' ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ഭയത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. 'ബ്രഹ്മരാക്ഷസന്മാർ' എന്നാൽ പൂർവ്വജന്മത്തിൽ വിദ്വാന്മാരായ ബ്രാഹ്മണരായിരുന്നിട്ടും ദുർവൃത്തിയാൽ രാക്ഷസത്വം പ്രാപിച്ചവരാണ്; വിദ്യ അവരിൽ നിലനിൽക്കുന്നു, ധർമ്മമാകട്ടെ പോയിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിധിയിലെ പഴുതുകൾ അറിയാൻ അവർക്കു കഴിയുന്നു. മഹത്തായ കർമ്മം മഹത്തായ ഭയവും കൊണ്ടുവരുന്നു — ഇതാണ് ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളുടെ സാരം.

'അതിനാൽ എന്റെ ഈ യജ്ഞം വിധിപൂർവ്വം പൂർത്തിയാകുന്ന വിധത്തിൽ ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്യുക; നിങ്ങൾ കരണങ്ങളിൽ സമർത്ഥരാണല്ലോ' എന്നു രാജാവ് പറഞ്ഞു. 'കരണം' എന്നാൽ സാധനം, ഉപായം, കർമ്മസിദ്ധിക്കുള്ള ഉപകരണം. രാജാവ് ദോഷത്തെ ഭയപ്പെടുക മാത്രമല്ല, മന്ത്രിമാരുടെ സാമർത്ഥ്യത്തിൽ വിശ്വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് എല്ലാ മന്ത്രിമാരും 'അങ്ങനെതന്നെ' എന്നു പറഞ്ഞ് രാജേന്ദ്രന്റെ ആ വാക്കിനെ ആദരിച്ചു, ആജ്ഞാപിച്ചതുപോലെ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ആദേശം, അനുമോദനം, ആചരണം — മൂന്നും ഒരുമിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

പിന്നീട് ആ ദ്വിജന്മാർ ധർമ്മജ്ഞനും രാജശ്രേഷ്ഠനുമായ ദശരഥനെ സ്തുതിച്ചു; അനുവാദം ലഭിച്ച് എല്ലാവരും വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. ആ വിപ്രന്മാർ പോയശേഷം മഹാമതിയായ നരാധിപൻ ആ മന്ത്രിമാരെയും യാത്രയാക്കി തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. സർഗം ശാന്തമായ ഒരു പ്രവേശത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു — കോലാഹലത്തോടെയല്ല, ഉത്സവത്തോടെയുമല്ല. ഈ സർഗത്തിൽ ഇത്രമാത്രമാണ് ചെയ്തത് — സങ്കല്പം, ക്ഷണം, ആദേശം. കർമ്മമാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആരംഭിക്കും. എന്നാൽ മഹത്തായ യജ്ഞത്തിന്റെ പകുതിയും സുവ്യവസ്ഥിതമായ നിശ്ചയംതന്നെയാണ് എന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു.

A long time passed, and then a most delightful season came round: spring had returned. The king’s mind turned to the sacrifice. Bowing his head to Ṛśyaśṛṅga, the brāhmaṇa radiant as a god, he chose him to perform the sacrifice for the continuance of his line. Notice that the king does not first gather materials; he first chooses a man, for the root of a sacrifice is not its materials but a worthy priest. The season is counted too: spring is the season for sacrifice and the time when creation begins, the fitting moment for a rite performed for offspring.

“So be it,” said the seer, and he told the king, the lord of the earth: “Let the materials be gathered and the horse set free, and let the sacrificial ground be laid out on the northern bank of the Sarayū.” Three tasks are named briefly here. The materials are the means of the sacrifice: offerings, vessels, firewood and the wealth for the priests’ fees. Setting the horse free is the first part of the horse sacrifice: released, the horse roams the earth for a year, and as much land as it roams unhindered falls under the sacrificer’s rule. And the ground for the rite is to be laid out on the northern bank of the holy Sarayū.

Then the king addressed the brāhmaṇas who had mastered the Veda: “Sumantra, quickly summon the priests who expound the Veda, Suyajña, Vāmadeva, Jābāli, Kāśyapa, our family priest Vasiṣṭha, and all the other best of brāhmaṇas.” These names were heard in the seventh sarga too, where they were counsellors; here they are officiating priests. The same brāhmaṇa sage speaks on policy in the assembly and recites the sacred formulas in the hall of sacrifice. Then Sumantra, quick in action, hurried off.

He brought all those masters of the Veda together. Then the righteous King Daśaratha honoured them and spoke to them in fitting and gentle words, in keeping with dharma and good sense: “I am tormented again and again for want of a son, and I have no happiness at all.” Three qualities of the king’s speech deserve remembering: it accorded with dharma and good sense, it was fitting, and it was gentle, for even a petitioner’s voice should be soft. The word for “tormented” is a deep one: not one pang but a heart burned over and over. Kingdom, treasury, fine ministers, he has everything, and still no happiness.

“It is my resolve to perform the horse sacrifice for the sake of a son. I wish to perform it, and through the power of the sage’s son I shall obtain my desires,” said the king. The king does not trust his own might but the power of Ṛśyaśṛṅga, the sage’s son; his hope is that the one who brought the rain in the earlier story will now bring him offspring. Then the brāhmaṇas honoured his words, saying “Well said!”

Led by Vasiṣṭha, they all welcomed the words that had come from the king’s lips. Then, with Ṛśyaśṛṅga at their head, they answered the king: “Let the materials be gathered and the horse set free, and let the sacrificial ground be laid out on the northern bank of the Sarayū.” These are the very words spoken earlier in the sarga, repeated. The repetition is no flaw: in the procedure of a sacrifice an instruction is spoken twice or three times so that no part is forgotten, and it shows that what one said, all approved.

“You will surely obtain four sons of boundless valour,” they said, “since this righteous intention has come to you for the sake of sons.” The reason is worth remembering: because the intention is righteous, the fruit is certain; a desire joined with dharma always succeeds. Here the four sons are foretold. The king was delighted to hear what the brāhmaṇas said, and in his joy he spoke words of good omen to his ministers.

“At my teachers’ word, let the materials for my sacrifice be gathered at once. Let the horse be set free in the charge of capable men, with a teacher versed in the rite to go with it. Let the sacrificial ground be laid out on the northern bank of the Sarayū, and let the rites that avert mishap be carried out in full, according to the ritual code and the rule.” The rule that the horse must go with a teacher is important: a priest and armed guards go with the released horse, since an unguarded horse might be seized by someone and the sacrifice would then be broken. The rites that avert mishap are ceremonies such as proclaiming the day auspicious, to be performed step by step before the main sacrifice.

“Any king can perform this sacrifice, provided no grievous fault occurs in this greatest of rites. For learned brahmarākṣasas hunt for a flaw, and one who performs a sacrifice without the proper procedure perishes at once.” The reason for the king’s fear is made clear. Brahmarākṣasas are beings who were learned brāhmaṇas in a former life but became demons through wicked conduct; their learning remains, but their dharma is gone, which is exactly why they can spot a flaw in the procedure. A great undertaking brings a great danger: that is the gist of these two verses.

“So make the arrangements in such a way that this rite of mine is completed according to the rules. You are capable in the means to be used.” The king does not only fear a fault; he also trusts his ministers’ ability. Then all the ministers said, “So be it,” honoured the king’s words and did just as they were told. Order, assent and action are all set down together.

Then the brāhmaṇas praised Daśaratha, that bull among kings who knew dharma, and with his leave they all went back as they had come. When they had gone, the wise king dismissed his ministers too and entered his own palace. The sarga ends quietly with this return, without clamour or festivity. Only this much has been done here, the resolve, the summons and the orders; the work itself will begin in the next sarga. The poet shows that half of a great sacrifice is a well-ordered decision.