सुमन्त्रः राजानं दशरथं पुनः वदति — राजेन्द्र, मम हितकरं वचनं शृणु। देवश्रेष्ठः बुद्धिमान् सनत्कुमारः पुरा यथा कथितवान्, तथा एव अहम् अपि कथयामि। सः अवदत् — इक्ष्वाकूणां कुले परमधार्मिकः कश्चित् राजा जनिष्यते; नाम्ना सः दशरथः इति ख्यातः श्रीमान् सत्यप्रतिज्ञः च भविष्यति। अत्र रमणीयं किञ्चित् — सूतः राज्ञे तस्य एव नाम शृणोति। या भविष्यद्वाणी पुरा उक्ता, सा अद्य शृण्वतः पुरतः एव फलिता तिष्ठति।

सनत्कुमारस्य वचनम् अग्रे प्रवर्तते — तस्य राज्ञः अंगदेशाधिपतिना सह मैत्री भविष्यति; तस्य च महाभाग्यवती कन्या भविष्यति, शान्ता इति नाम्ना। अंगराजस्य पुत्रः रोमपादः इति लोके श्रुतः; तं महायशाः दशरथः स्वयम् एव गमिष्यति। गत्वा च एवं वक्ष्यति — धर्मात्मन्, अहं सन्ततिहीनः अस्मि; शान्तायाः भर्ता ऋष्यशृंगः त्वया आज्ञप्तः सन् मम क्रतुम् आहरतु, येन मम कुलस्य सन्ततिः स्थिरा भवेत्। अत्र द्रष्टव्यम् — सख्यम् एव अत्र सन्तानस्य साधनं भवति; या मैत्री प्रीतिमात्रार्था इव दृश्यते, सा एव कुलरक्षायै उपयुज्यते। अपि च पौराणिकी कथा वदति यत् शान्ता मूलतः दशरथस्य एव औरसी कन्या आसीत्, रोमपादाय च दत्तकरूपेण दत्ता। तस्मात् ‘कन्या चास्य’ इति पदं द्वयोः अपि राज्ञोः अनुरूपम्। यः स्वकन्यां मित्राय ददौ, सः एव तस्याः पतिं याचते — एषा गतिः स्नेहस्य।

राज्ञः तत् वचनं श्रुत्वा आत्मवान् रोमपादः मनसा विचार्य शान्तायाः पतिं तेन सह प्रदास्यति। ‘मनसा विचिन्त्य’ इति पदेन ज्ञाप्यते यत् सः न सहसा प्रतिजानाति; ऋषिपुत्रस्य प्रेषणं राष्ट्रस्य अपि विषयः, अतः विचारः आवश्यकः। तं विप्रं प्राप्य दशरथस्य सर्वा चिन्ता अपैष्यति; प्रहृष्टेन अन्तरात्मना सः तं यज्ञम् आहरिष्यति। ‘विगतज्वरः’ इति पदम् अत्र मनोहरम् — अपुत्रस्य राज्ञः शोकः ज्वरवत् अन्तः दहति; ऋषिपुत्रस्य लाभेन एव सः ज्वरः शाम्यति। चिकित्सा इव सन्तानप्राप्तिः वर्णिता।

यशस्कामः धर्मवित् सः राजा कृताञ्जलिः सन् द्विजश्रेष्ठम् ऋष्यशृंगं वरयिष्यति। राजा सन् अपि सः तरुणस्य मुनेः पुरतः अञ्जलिं बध्नाति — अत्र राजधर्मः तपोधर्मस्य पुरतः नम्रः भवति। यज्ञार्थं सन्तानार्थं स्वर्गार्थं च सः नरेश्वरः तस्मात् द्विजमुख्यात् अभीष्टं कामं लप्स्यते। त्रीणि एतानि प्रयोजनानि एकत्र गणितानि — क्रिया, सन्ततिः, परलोकः च; त्रयाणाम् अपि मूलं यज्ञः एव। तस्य च चत्वारः पुत्राः भविष्यन्ति — अमितविक्रमाः, वंशस्य प्रतिष्ठां कुर्वन्तः, सर्वेषु भूतेषु विश्रुताः। एतत् एव समग्रस्य रामायणस्य बीजवाक्यम्। एकेन अर्धश्लोकेन कविः चतुर्णां भ्रातॄणाम् आगमनं सूचयति; शिष्टं काव्यं तस्य एव विस्तारः।

एवं देवप्रवरः भगवान् सनत्कुमारः पुरा देवयुगे इमां कथाम् अकथयत् — इति सुमन्त्रः उपसंहरति। ‘पुरा देवयुगे’ इति पदाभ्यां कथायाः प्राचीनत्वं प्रामाण्यं च स्थाप्यते; या वाणी कृतयुगे उक्ता, सा अद्य एव फलितुम् उद्यता। ततः सः वदति — पुरुषशार्दूल, त्वम् एव सबलवाहनः स्वयं गत्वा तं मुनिं सुष्ठु सत्कृत्य आनय। दूतप्रेषणेन न पर्याप्तम्; याचकस्य स्वयं गमनम् एव सत्कारः। सुमन्त्रस्य वचः श्रुत्वा दशरथः हृष्टः अभवत्। वसिष्ठम् अनुमान्य सूतवाक्यं च निशाम्य सः प्रयातुं सन्नद्धः अभवत्। अत्र मर्यादा स्मर्तव्या — मन्त्री उपायं सूचयति, गुरुः अनुमन्यते, राजा तु स्वयम् एव गच्छति। एवं त्रयाणां मेलनेन कार्यम् आरभ्यते।

अन्तःपुरेण अमात्यैः च सहितः राजा यत्र सः द्विजः आसीत् तत्र प्रययौ। न सः एकाकी गच्छति — राज्ञ्यः अपि सह गच्छन्ति; यतः यज्ञस्य फलं पुत्रजन्म, तत्र च ताः एव मुख्याः। वनानि सरितश्च शनैः शनैः व्यतिक्रम्य सः तं देशम् अभिचक्राम यत्र मुनिपुंगवः निवसति स्म। ‘शनैः शनैः’ इति द्विरुक्त्या मार्गस्य दैर्घ्यं सपरिवारगमनस्य मन्दगतिः च सूच्यते। तत्र प्राप्य रोमपादस्य समीपे स्थितं द्विजश्रेष्ठम् ऋषिपुत्रं सः अद्राक्षीत् — प्रज्वलितः अनलः इव दीप्यमानम्। ततः राजा यथायोग्यं विशेषेण तस्य पूजां चकार। ‘दीप्यमानमिवानलम्’ इति उपमया तपसः तेजः सूचितम्; यः वने वर्धितः, सः राजसभायाम् अपि अग्निवत् भाति।

सखित्वात् एव प्रहृष्टेन अन्तरात्मना रोमपादः दशरथं पूजितवान्। धीमते ऋषिपुत्राय सः स्वस्य दशरथेन सह सख्यं सम्बन्धकं च आचचक्षे; तत् श्रुत्वा ऋष्यशृंगः अपि तदा तं राजानं प्रत्यपूजयत्। पूजायाः हेतुः अत्र कथितः — यावत् सम्बन्धः न ज्ञातः, तावत् पूजा औपचारिकी; ज्ञाते तु सा सहजा भवति। एवं सुष्ठु सत्कृतः नरर्षभः दशरथः तेन सह सप्त अष्ट वा दिवसान् उषित्वा रोमपादम् अब्रवीत् — राजन् विशाम्पते, तव सुता शान्ता भर्त्रा सह मम नगरं गच्छतु इति। अत्र औचित्यं द्रष्टव्यम् — आगमनदिने एव सः न याचते; सप्ताष्टदिवसान् सहवासेन प्रीतिं वर्धयित्वा एव प्रार्थनां करोति।

राजा वदति — मदीयं नगरं सा यातु; तत्र हि महत् कार्यम् उद्यतम् अस्ति। यज्ञस्य नाम सः न गृह्णाति, ‘महत् कार्यम्’ इति एव वदति; याचनायां संयमः एषः। ‘तथा’ इति संश्रुत्य रोमपादः तस्य धीमतः गमनम् अङ्गीकृत्य विप्रम् अवदत् — भार्यया सह त्वं गच्छ। ऋषिपुत्रः अपि प्रतिश्रुत्य ‘तथा’ इति तदा नृपं प्रत्यवदत्। नृपेण अभ्यनुज्ञातः सः भार्यया सह प्रस्थितः। तौ उभौ अन्योन्यम् अञ्जलिं कृत्वा स्नेहात् उरसा संश्लिष्य परस्परम् अभिनन्दतुः। अत्र त्रयः अपि सम्मन्यन्ते — शान्तायाः पालकः पिता, तस्याः पतिः, याचकः राजा च; तेन गमनं धर्म्यम् अविवादं च भवति।

दशरथः वीर्यवान् रोमपादश्च उभौ आनन्दं प्रापतुः। ततः सुहृदम् आपृच्छ्य रघुनन्दनः प्रस्थितः। ‘सुहृदम् आपृच्छ्य’ इति पदाभ्यां मैत्रीमर्यादा दर्शिता — अनापृच्छ्य गमनं स्नेहस्य भङ्गः। सः पौरेषु शीघ्रगामिनः दूतान् प्रेषयामास — समग्रं नगरं शीघ्रम् एव स्वलंकृतं क्रियताम्, धूपितं सलिलेन सिक्तं सम्मृष्टं पताकाभिः च अलंकृतम् अस्तु इति। चत्वारि एतानि कर्माणि क्रमेण गणितानि — धूपनं, सेकः, सम्मार्जनं, पताकारोपणं च; एषा एव प्राचीनस्य नगरसज्जीकरणस्य विधिः। राजानम् आगतं श्रुत्वा प्रहृष्टाः पौराः यत् प्रेषितम् आसीत् तत् सर्वं तथा एव अकुर्वन्। ततः स्वलंकृतं नगरं राजा प्रविवेश। अत्र नगरस्य शोभा राज्ञः अन्तःस्थस्य हर्षस्य बाह्यं रूपम् एव; यत् हृदये वर्धते, तत् वीथीषु प्रकाशते।

शङ्खदुन्दुभीनां निर्ह्रादैः सह द्विजर्षभम् अग्रतः कृत्वा राजा प्राविशत्। ‘पुरस्कृत्वा’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — राजा स्वयं पश्चात् चलति, ऋषिः अग्रे; एतेन एव यज्ञस्य नायकः कः इति स्पष्टं भवति। तं द्विजं दृष्ट्वा सर्वे नागराः प्रमुदिताः अभवन्। इन्द्रकर्मणा नरेन्द्रेण सह प्रवेश्यमानं तं ते तथा सत्कृतवन्तः, यथा दिवि सहस्राक्षेण सुरेन्द्रेण सह प्रविशन्तं काश्यपं देवाः सत्कृतवन्तः। इयम् उपमा सूक्ष्मा — वामनः अपि कश्यपपुत्रः, अल्पवयाः, इन्द्रस्य च कार्यसाधकः; ऋष्यशृंगः अपि तादृशः एव। अन्तःपुरं तं प्रवेश्य शास्त्रतः पूजां कृत्वा राजा तस्य उपवाहनात् एव आत्मानं कृतकृत्यं मेने। यज्ञः न आरब्धः, पुत्रः न जातः; तथापि सः कृतकृत्यः — श्रद्धा एव फलात् पूर्वं तृप्तिं ददाति। तथागतां विशालाक्षीं शान्तां भर्त्रा सह दृष्ट्वा सर्वाणि अन्तःपुराणि प्रीत्या आनन्दम् उपागमन्। ताभिः राज्ञा च विशेषतः पूज्यमाना सा सुखिता द्विजेन सह तत्र किञ्चित् कालम् उवास। ‘सहद्विजा’ इति पदेन सूच्यते यत् सा एकाकिनी न आगता; पत्या सह एव तस्याः गौरवम्। एवं सर्गः शान्तया एव समाप्यते — यस्याः निमित्तेन ऋषिः आनीतः, सा एव अन्ते सुखिता दृश्यते। अस्मिन् सर्गे न युद्धम्, न विवादः; केवलं मैत्री, शिष्टाचारः, अनुमतिः च। यज्ञस्य पूर्वसिद्धिः एवं सम्पन्ना; अग्रिमे सर्गे यज्ञारम्भः वर्ण्यते।

సుమంత్రుడు రాజు దశరథునితో మళ్ళీ ఇలా అంటాడు — రాజేంద్రా, నీకు హితం చేసే నా మాట విను. దేవశ్రేష్ఠుడు, బుద్ధిమంతుడు అయిన సనత్కుమారుడు పూర్వం ఎలా చెప్పాడో, నేను కూడా అలాగే చెబుతున్నాను. అతడు ఇలా అన్నాడు — ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పరమధార్మికుడైన ఒక రాజు పుడతాడు; అతడు దశరథుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు, శ్రీమంతుడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడు అవుతాడు. ఇక్కడ ఒక రమణీయమైన విషయం — సూతుని ద్వారా రాజు తన పేరునే వింటున్నాడు. పూర్వం చెప్పబడిన భవిష్యవాణి ఈనాడు వింటున్నవాని ఎదుటనే ఫలించి నిలిచి ఉంది.

సనత్కుమారుని మాట ఇంకా కొనసాగుతుంది — ఆ రాజుకు అంగదేశాధిపతితో మైత్రి ఉంటుంది; అతనికి శాంత అనే పేరు గల మహాభాగ్యవతి అయిన కుమార్తె ఉంటుంది. అంగరాజు కుమారుడు రోమపాదుడు అని లోకంలో ప్రసిద్ధుడు; మహాయశస్వి అయిన దశరథుడు స్వయంగా అతని దగ్గరకు వెళ్తాడు. వెళ్ళి ఇలా అంటాడు — ధర్మాత్మా, నేను సంతానం లేనివాడను; శాంత భర్త అయిన ఋష్యశృంగుడు నీ ఆజ్ఞతో నా యజ్ఞాన్ని నిర్వహించుగాక, దానివల్ల నా కులసంతతి స్థిరపడుగాక. ఇక్కడ గమనించాలి — ఇక్కడ స్నేహమే సంతానానికి సాధనమవుతుంది; కేవలం ప్రీతి కోసమే అనిపించే మైత్రి కులరక్షణకు ఉపయోగపడుతుంది. అంతేకాక శాంత మూలతః దశరథుని ఔరసపుత్రికయేనని, రోమపాదునికి దత్తపుత్రికగా ఇవ్వబడిందని పౌరాణిక కథ చెబుతుంది. అందువల్ల ‘కన్యా చాస్య’ (అతని కుమార్తె) అనే పదం ఇద్దరు రాజులకూ సరిపోతుంది. తన కుమార్తెను మిత్రునికి ఇచ్చినవాడే ఆమె భర్తను యాచిస్తున్నాడు — ఇదే స్నేహపు గతి.

రాజు ఆ మాట విని ఆత్మనిగ్రహం గల రోమపాదుడు మనసులో ఆలోచించి శాంత భర్తను అతనితో పంపుతాడు. ‘మనసా విచింత్య’ (మనసులో ఆలోచించి) అనే పదంతో అతడు తొందరపడి మాట ఇవ్వడని తెలుస్తుంది; ఋషికుమారుని పంపడం రాష్ట్రానికి సంబంధించిన విషయం కూడా, కాబట్టి ఆలోచన అవసరం. ఆ విప్రుని పొందిన తర్వాత దశరథుని చింత అంతా తొలగిపోతుంది; ఆనందించిన అంతరాత్మతో అతడు ఆ యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తాడు. ‘విగతజ్వరః’ (జ్వరం తొలగినవాడు) అనే పదం ఇక్కడ మనోహరమైనది — పుత్రులు లేని రాజు శోకం జ్వరంలా లోపల దహిస్తుంది; ఋషికుమారుని లాభంతోనే ఆ జ్వరం శమిస్తుంది. సంతానప్రాప్తి చికిత్సలా వర్ణించబడింది.

కీర్తిని కోరే, ధర్మం ఎరిగిన ఆ రాజు చేతులు జోడించి ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ఋష్యశృంగుని వరిస్తాడు. రాజైనప్పటికీ అతడు యువకుడైన ముని ఎదుట అంజలి ఘటిస్తాడు — ఇక్కడ రాజధర్మం తపోధర్మం ఎదుట వినమ్రమవుతుంది. యజ్ఞం కోసం, సంతానం కోసం, స్వర్గం కోసం ఆ నరేశ్వరుడు ఆ ద్విజముఖ్యుని నుండి కోరిన కోరికను పొందుతాడు. ఈ మూడు ప్రయోజనాలూ ఒక్కచోట లెక్కించబడ్డాయి — క్రియ, సంతతి, పరలోకం; మూడింటికీ మూలం యజ్ఞమే. అతనికి నలుగురు పుత్రులు కలుగుతారు — అపారమైన పరాక్రమం గలవారు, వంశానికి ప్రతిష్ఠ తెచ్చేవారు, సర్వభూతాలలో ప్రసిద్ధులు. ఇదే సమగ్ర రామాయణానికి బీజవాక్యం. ఒక్క అర్ధశ్లోకంతో కవి నలుగురు సోదరుల ఆగమనాన్ని సూచిస్తాడు; మిగిలిన కావ్యమంతా దాని విస్తారమే.

ఇలా దేవశ్రేష్ఠుడైన భగవాన్ సనత్కుమారుడు పూర్వం దేవయుగంలో ఈ కథను చెప్పాడు — అని సుమంత్రుడు ముగిస్తాడు. ‘పురా దేవయుగే’ (పూర్వం దేవయుగంలో) అనే పదాలతో కథ ప్రాచీనత్వమూ ప్రామాణ్యమూ స్థాపించబడతాయి; కృతయుగంలో చెప్పబడిన వాణి ఈనాడే ఫలించడానికి సిద్ధంగా ఉంది. తర్వాత అతడు ఇలా అంటాడు — పురుషశార్దూలా, నీవే సైన్యవాహనాలతో స్వయంగా వెళ్ళి ఆ మునిని చక్కగా సత్కరించి తీసుకురా. దూతను పంపితే చాలదు; యాచకుడు స్వయంగా వెళ్ళడమే సత్కారం. సుమంత్రుని మాట విని దశరథుడు సంతోషించాడు. వసిష్ఠుని అనుమతి తీసుకుని, సూతుని మాటను విని అతడు ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇక్కడ మర్యాదను గుర్తుంచుకోవాలి — మంత్రి ఉపాయాన్ని సూచిస్తాడు, గురువు అనుమతిస్తాడు, రాజు మాత్రం స్వయంగా వెళ్తాడు. ఇలా ముగ్గురి కలయికతో కార్యం ప్రారంభమవుతుంది.

అంతఃపురంతోనూ అమాత్యులతోనూ కలిసి రాజు ఆ ద్విజుడు ఉన్న చోటికి బయలుదేరాడు. అతడు ఒంటరిగా వెళ్ళడు — రాణులు కూడా వెంట వెళ్తారు; ఎందుకంటే యజ్ఞఫలం పుత్రజన్మ, అందులో వారే ముఖ్యులు. అడవులనూ నదులనూ మెల్లమెల్లగా దాటుతూ అతడు ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు నివసిస్తున్న ప్రదేశానికి చేరుకున్నాడు. ‘శనైః శనైః’ (మెల్లమెల్లగా) అనే ద్విరుక్తితో మార్గపు దైర్ఘ్యమూ పరివారంతో కూడిన ప్రయాణపు మందగతీ సూచించబడతాయి. అక్కడ చేరి రోమపాదుని సమీపంలో ఉన్న ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ఋషికుమారుని అతడు చూశాడు — ప్రజ్వలిస్తున్న అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. తర్వాత రాజు తగిన విధంగా విశేషంగా అతనికి పూజ చేశాడు. ‘దీప్యమానమివానలమ్’ (మండుతున్న అగ్నిలా) అనే ఉపమానంతో తపస్సు తేజస్సు సూచించబడింది; అడవిలో పెరిగినవాడు రాజసభలో కూడా అగ్నిలా ప్రకాశిస్తాడు.

స్నేహం వల్లనే ఆనందించిన అంతరాత్మతో రోమపాదుడు దశరథుని పూజించాడు. బుద్ధిమంతుడైన ఋషికుమారునికి అతడు దశరథునితో తనకున్న స్నేహాన్నీ బంధుత్వాన్నీ వివరించాడు; అది విని ఋష్యశృంగుడు కూడా అప్పుడు ఆ రాజును ప్రతిగా పూజించాడు. పూజకు కారణం ఇక్కడ చెప్పబడింది — సంబంధం తెలియనంత వరకు పూజ లాంఛనప్రాయమైనది; తెలిసిన తర్వాత అది సహజమవుతుంది. ఇలా చక్కగా సత్కరించబడిన నరశ్రేష్ఠుడు దశరథుడు అతనితో ఏడెనిమిది రోజులు ఉండి రోమపాదునితో ఇలా అన్నాడు — రాజా, ప్రజాపతీ, నీ కుమార్తె శాంత భర్తతో కలిసి నా నగరానికి రావాలి. ఇక్కడ ఔచిత్యాన్ని చూడాలి — వచ్చిన రోజే అతడు యాచించడు; ఏడెనిమిది రోజుల సహవాసంతో ప్రీతిని పెంచుకున్న తర్వాతనే ప్రార్థిస్తాడు.

రాజు ఇలా అంటాడు — ఆమె నా నగరానికి రావాలి; అక్కడ ఒక మహత్కార్యం ప్రారంభం కాబోతోంది. అతడు యజ్ఞం పేరు ఎత్తడు, ‘మహత్కార్యం’ అని మాత్రమే అంటాడు; ఇది యాచనలోని సంయమం. ‘అలాగే’ అని అంగీకరించి రోమపాదుడు ఆ బుద్ధిమంతుని ప్రయాణానికి ఒప్పుకుని ఆ విప్రునితో ‘భార్యతో కలిసి నీవు వెళ్ళు’ అన్నాడు. ఋషికుమారుడు కూడా అంగీకరించి అప్పుడు రాజుకు ‘అలాగే’ అని బదులిచ్చాడు. రాజు అనుమతి పొంది అతడు భార్యతో కలిసి బయలుదేరాడు. ఆ ఇద్దరు రాజులూ ఒకరికొకరు అంజలి ఘటించి, స్నేహంతో గుండెలకు హత్తుకుని పరస్పరం అభినందించుకున్నారు. ఇక్కడ ముగ్గురూ సమ్మతిస్తున్నారు — శాంతను పెంచిన తండ్రి, ఆమె భర్త, యాచించే రాజు; అందువల్ల ప్రయాణం ధర్మబద్ధమూ వివాదరహితమూ అవుతుంది.

వీర్యవంతుడైన దశరథుడూ రోమపాదుడూ ఇద్దరూ ఆనందాన్ని పొందారు. తర్వాత మిత్రుని దగ్గర సెలవు తీసుకుని రఘునందనుడు బయలుదేరాడు. ‘సుహృదమ్ ఆపృచ్ఛ్య’ (మిత్రుని సెలవు అడిగి) అనే పదాలతో స్నేహమర్యాద చూపబడింది — సెలవు అడగకుండా వెళ్ళడం స్నేహభంగం. అతడు పౌరుల దగ్గరకు వేగంగా వెళ్ళే దూతలను పంపాడు — నగరమంతా త్వరగా చక్కగా అలంకరించబడాలి, ధూపం వేయబడాలి, నీళ్ళు చల్లబడాలి, శుభ్రం చేయబడాలి, పతాకాలతో అలంకరించబడాలి అని. ఈ నాలుగు పనులూ క్రమంగా లెక్కించబడ్డాయి — ధూపనం, నీళ్ళు చల్లడం, ఊడ్చడం, పతాకాలు నిలపడం; ఇదే ప్రాచీన నగరాలంకరణ విధి. రాజు వస్తున్నాడని విని సంతోషించిన పౌరులు చెప్పి పంపినదంతా అలాగే చేశారు. తర్వాత చక్కగా అలంకరించబడిన నగరంలోకి రాజు ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ నగరపు శోభ రాజు లోపల ఉన్న ఆనందానికి బాహ్యరూపమే; హృదయంలో పెరిగేది వీధులలో ప్రకాశిస్తుంది.

శంఖదుందుభుల నాదాలతో ద్విజశ్రేష్ఠుని ముందుంచుకుని రాజు ప్రవేశించాడు. ‘పురస్కృత్య’ (ముందుంచుకుని) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాజు స్వయంగా వెనుక నడుస్తాడు, ఋషి ముందు; దీనితోనే యజ్ఞానికి నాయకుడు ఎవరో స్పష్టమవుతుంది. ఆ ద్విజుని చూసి నగరవాసులందరూ ఎంతో ఆనందించారు. ఇంద్రునిలా కార్యాలు చేసే నరేంద్రునితో కలిసి ప్రవేశపెట్టబడుతున్న అతనిని, దివిలో సహస్రాక్షుడైన సురేంద్రునితో కలిసి ప్రవేశిస్తున్న కాశ్యపుని (వామనుని) దేవతలు సత్కరించినట్లు, వారు సత్కరించారు. ఈ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — వామనుడు కూడా కశ్యపపుత్రుడు, చిన్నవయసువాడు, ఇంద్రుని కార్యాన్ని సాధించినవాడు; ఋష్యశృంగుడు కూడా అలాంటివాడే. అతనిని అంతఃపురంలోకి ప్రవేశపెట్టి శాస్త్రోక్తంగా పూజించి, అతనిని తీసుకురావడంతోనే రాజు తనను కృతకృత్యునిగా భావించాడు. యజ్ఞం ప్రారంభం కాలేదు, పుత్రుడు పుట్టలేదు; అయినా అతడు కృతకృత్యుడు — శ్రద్ధయే ఫలానికి ముందే తృప్తిని ఇస్తుంది. అలా వచ్చిన విశాలాక్షి అయిన శాంతను భర్తతో కలిసి చూసి అంతఃపురాలన్నీ ప్రీతితో ఆనందించాయి. వారిచేతా రాజుచేతా విశేషంగా పూజించబడుతూ ఆమె సుఖంగా ద్విజునితో కలిసి అక్కడ కొంతకాలం నివసించింది. ‘సహద్విజా’ (ద్విజునితో కూడి) అనే పదం ఆమె ఒంటరిగా రాలేదని సూచిస్తుంది; భర్తతో కలిసే ఆమెకు గౌరవం. ఇలా సర్గ శాంతతోనే ముగుస్తుంది — ఎవరి నిమిత్తం ఋషి తీసుకురాబడ్డాడో, ఆమెయే చివరలో సుఖంగా కనిపిస్తుంది. ఈ సర్గలో యుద్ధమూ లేదు, వివాదమూ లేదు; కేవలం మైత్రి, శిష్టాచారం, అనుమతి మాత్రమే. ఇలా యజ్ఞానికి ముందు కావలసిన సిద్ధి సంపన్నమైంది; తర్వాతి సర్గలో యజ్ఞారంభం వర్ణించబడుతుంది.

சுமந்திரன் மன்னன் தசரதனிடம் மீண்டும் கூறுகிறான் — ‘மன்னர் மன்னா, உங்களுக்கு நன்மை தரும் என் சொல்லைக் கேளுங்கள். தேவர்களில் சிறந்தவரும் அறிவுடையவருமான ஸனத்குமாரர் முன்பு எப்படிச் சொன்னாரோ அப்படியே நானும் சொல்கிறேன். அவர் சொன்னார் — இக்ஷ்வாகுக்களின் குலத்தில் மிகுந்த அறநெறியுடைய ஒரு மன்னன் பிறப்பான்; தசரதன் என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றவனாகவும், செல்வச் சிறப்புடையவனாகவும், சொன்ன சொல் தவறாதவனாகவும் அவன் இருப்பான்.’ இங்கே ஓர் இனிமை — தேரோட்டி மன்னனுக்கு அவனுடைய பெயரையே கேட்கச் செய்கிறான். முன்பு சொல்லப்பட்ட முன்னறிவிப்பு இன்று கேட்பவனின் முன்னிலையிலேயே பலித்து நிற்கிறது.

ஸனத்குமாரரின் சொல் தொடர்கிறது — ‘அந்த மன்னனுக்கு அங்க நாட்டு மன்னனுடன் நட்பு உண்டாகும்; அவனுக்குப் பெரும் பேறு பெற்ற சாந்தை என்ற மகள் இருப்பாள். அங்க மன்னனின் மகன் ரோமபாதன் என்று உலகில் அறியப்பட்டவன்; பெரும்புகழ் கொண்ட தசரதன் அவனிடம் தானே செல்வான். சென்று இவ்வாறு சொல்வான் — அறவுள்ளம் கொண்டவனே, நான் மக்கட்பேறு அற்றவன்; சாந்தையின் கணவரான ரிஷ்யசிருங்கர் உன் ஆணை பெற்று என் வேள்வியை நடத்தித் தரட்டும், அதனால் என் குலத்தின் வழித்தோன்றல் நிலைபெறும்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — நட்பே இங்கு மக்கட்பேறுக்கான கருவியாகிறது; வெறும் அன்புக்காக உள்ளதுபோல் தோன்றும் நட்பே குலத்தைக் காக்கப் பயன்படுகிறது. மேலும், சாந்தை உண்மையில் தசரதனின் சொந்த மகள் என்றும், ரோமபாதனுக்குத் தத்துக் கொடுக்கப்பட்டாள் என்றும் புராணக் கதை சொல்கிறது. ஆகவே ‘கன்யா சாஸ்ய’ — ‘அவனுக்கு ஒரு மகள்’ — என்ற சொல் இரு மன்னர்களுக்கும் பொருந்துகிறது. தன் மகளை நண்பனுக்குக் கொடுத்தவனே அவளுடைய கணவனை வேண்டிப் பெறுகிறான் — இதுவே அன்பின் போக்கு.

மன்னனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தன்னடக்கம் உடைய ரோமபாதன் மனத்தால் ஆராய்ந்து, சாந்தையின் கணவரை அவனுடன் அனுப்பி வைப்பான். ‘மனஸா விசிந்த்ய’ — ‘மனத்தால் ஆராய்ந்து’ — என்ற சொல்லால், அவன் அவசரப்பட்டு வாக்களிக்கவில்லை என்பது தெரிகிறது; ரிஷிகுமாரனை அனுப்புவது நாட்டையும் சார்ந்த விஷயம், ஆகவே ஆராய்வது அவசியம். அந்த அந்தணரைப் பெற்றதும் தசரதனின் கவலை முழுவதும் நீங்கும்; மகிழ்ந்த உள்ளத்துடன் அவன் அந்த வேள்வியை நடத்துவான். ‘விகதஜ்வர:’ — ‘காய்ச்சல் நீங்கியவன்’ — என்ற சொல் இங்கே அழகானது: மக்களற்ற மன்னனின் துயரம் காய்ச்சலைப் போல உள்ளே எரிக்கிறது; ரிஷிகுமாரனைப் பெறுவதாலேயே அந்தக் காய்ச்சல் தணிகிறது. மக்கட்பேறு ஒரு மருத்துவம் போல வர்ணிக்கப்படுகிறது.

புகழை விரும்பும், அறம் அறிந்த அந்த மன்னன் கைகூப்பி, அந்தணர்களில் சிறந்த ரிஷ்யசிருங்கரை வேள்விக்குத் தேர்ந்தெடுப்பான். மன்னனாக இருந்தும் அவன் இளம் முனிவரின் முன் கைகூப்புகிறான் — இங்கே அரசறம் தவ அறத்தின் முன் பணிகிறது. வேள்விக்காகவும், மக்கட்பேறுக்காகவும், சொர்க்கத்திற்காகவும் அந்த மன்னன் அந்தணர்களில் முதன்மையானவரிடமிருந்து தான் விரும்பியதைப் பெறுவான். இந்த மூன்று நோக்கங்களும் ஒன்றாக எண்ணப்படுகின்றன — செயல், வழித்தோன்றல், மறுஉலகம்; மூன்றுக்கும் வேர் வேள்வியே. அவனுக்கு நான்கு மகன்கள் பிறப்பார்கள் — அளவற்ற வீரமுடையவர்கள், குலத்தின் பெருமையை நிலைநிறுத்துபவர்கள், எல்லா உயிர்களிடத்திலும் புகழ் பெற்றவர்கள். இதுவே முழு ராமாயணத்தின் வித்துச் சொல். ஒரு அரை சுலோகத்தாலேயே கவி நான்கு சகோதரர்களின் வருகையைக் குறிப்பிடுகிறார்; மீதமுள்ள காவியம் அதன் விரிவே.

‘இவ்வாறு தேவர்களில் சிறந்த பகவான் ஸனத்குமாரர் முன்பு தேவயுகத்தில் இந்தக் கதையைச் சொன்னார்’ — என்று சுமந்திரன் நிறைவு செய்கிறான். ‘புரா தேவயுகே’ — ‘முன்பு தேவயுகத்தில்’ — என்ற சொற்களால் கதையின் தொன்மையும் நம்பகத்தன்மையும் நிறுவப்படுகின்றன; கிருதயுகத்தில் சொல்லப்பட்ட சொல் இன்றே பலிக்க முனைந்து நிற்கிறது. பின்னர் அவன் கூறுகிறான் — ‘மனிதருள் புலியே, நீங்களே படையுடனும் வாகனங்களுடனும் நேரில் சென்று அந்த முனிவரை நன்கு போற்றி அழைத்து வாருங்கள்.’ தூதரை அனுப்புவது போதாது; வேண்டுபவன் தானே செல்வதே மரியாதை. சுமந்திரனின் சொல்லைக் கேட்டுத் தசரதன் மகிழ்ந்தான். வசிஷ்டரின் அனுமதி பெற்று, தேரோட்டியின் சொல்லையும் கேட்டு, அவன் புறப்படத் தயாரானான். இங்கே முறைமையை நினைவில் கொள்ள வேண்டும் — அமைச்சன் உபாயத்தைக் குறிப்பிடுகிறான், குரு அனுமதிக்கிறார், மன்னனோ தானே செல்கிறான். இவ்வாறு மூவரும் இணைந்தே பணி தொடங்குகிறது.

அந்தப்புரத்தினருடனும் அமைச்சர்களுடனும் மன்னன், அந்த அந்தணர் இருந்த இடத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டான். அவன் தனியாகச் செல்லவில்லை — அரசியரும் உடன் செல்கின்றனர்; ஏனெனில் வேள்வியின் பயன் மகப்பேறு, அதில் அவர்களே முதன்மையானவர்கள். காடுகளையும் ஆறுகளையும் மெல்ல மெல்லக் கடந்து, முனிவர்களில் சிறந்தவர் வாழ்ந்த நாட்டை அவன் அடைந்தான். ‘ஶனை: ஶனை:’ — ‘மெல்ல மெல்ல’ — என்ற இரட்டைச் சொல்லால் வழியின் நீளமும், குடும்பத்துடன் செல்லும் பயணத்தின் மெதுவான நடையும் குறிக்கப்படுகின்றன. அங்கு சென்றடைந்து, ரோமபாதனின் அருகில் இருந்த, அந்தணர்களில் சிறந்த ரிஷிகுமாரனை, கொழுந்துவிட்டு எரியும் தீயைப் போல ஒளிர்பவராக அவன் கண்டான். பின்னர் மன்னன் தகுதிக்கேற்பச் சிறப்பாக அவருக்கு வழிபாடு செய்தான். ‘தீப்யமானமிவானலம்’ — ‘எரியும் தீயைப் போல ஒளிர்பவர்’ — என்ற உவமையால் தவத்தின் ஒளி குறிக்கப்படுகிறது; காட்டில் வளர்ந்தவர் அரசவையிலும் தீயைப் போல ஒளிர்கிறார்.

நட்பின் காரணமாகவே மகிழ்ந்த உள்ளத்துடன் ரோமபாதன் தசரதனைப் போற்றி உபசரித்தான். அறிவுடைய ரிஷிகுமாரனிடம் அவன் தசரதனுடன் தனக்குள்ள நட்பையும் உறவையும் எடுத்துரைத்தான்; அதைக் கேட்டு ரிஷ்யசிருங்கரும் அப்போது அந்த மன்னனைப் பதிலுக்குப் போற்றினார். வழிபாட்டிற்கான காரணம் இங்கே சொல்லப்படுகிறது — உறவு தெரியும்வரை வழிபாடு சம்பிரதாயமானது; தெரிந்த பின்னரோ அது இயல்பானதாகிறது. இவ்வாறு நன்கு உபசரிக்கப்பட்ட மனிதருள் சிறந்த தசரதன், அவனுடன் ஏழெட்டு நாள்கள் தங்கியிருந்து ரோமபாதனிடம் சொன்னான் — ‘மக்களின் தலைவனே, மன்னா, உன் மகள் சாந்தை தன் கணவருடன் என் நகருக்கு வரட்டும்.’ இங்கே பொருத்தப்பாட்டைக் காண வேண்டும் — வந்த நாளிலேயே அவன் வேண்டவில்லை; ஏழெட்டு நாள்கள் உடனிருந்து அன்பை வளர்த்த பின்னரே வேண்டுகோள் விடுக்கிறான்.

மன்னன் சொல்கிறான் — ‘அவள் என் நகருக்கு வரட்டும்; அங்கே ஒரு பெரும் பணி தொடங்கப்பட இருக்கிறது.’ அவன் வேள்வியின் பெயரைக்கூடச் சொல்லவில்லை, ‘பெரும் பணி’ என்று மட்டுமே சொல்கிறான்; வேண்டுகோளில் இது ஒரு அடக்கம். ‘அப்படியே’ என்று வாக்களித்து, அறிவுடைய அவன் செல்வதை ஏற்றுக்கொண்டு, ரோமபாதன் அந்தணரிடம், ‘மனைவியுடன் நீங்கள் செல்லுங்கள்’ என்றான். ரிஷிகுமாரனும் ஒப்புக்கொண்டு அப்போது மன்னனிடம் ‘அப்படியே’ என்று மறுமொழி கூறினார். மன்னனின் அனுமதி பெற்று அவர் மனைவியுடன் புறப்பட்டார். அந்த இரு மன்னர்களும் ஒருவருக்கொருவர் கைகூப்பி, அன்பால் மார்போடு தழுவி, ஒருவரையொருவர் வாழ்த்தினர். இங்கே மூவருமே ஒப்புதல் தருகின்றனர் — சாந்தையை வளர்த்த தந்தை, அவளுடைய கணவர், வேண்டி வந்த மன்னன்; இதனால் பயணம் அறவழிப்பட்டதாகவும் சர்ச்சையற்றதாகவும் அமைகிறது.

வீரமிக்க தசரதனும் ரோமபாதனும் இருவரும் மகிழ்ச்சி அடைந்தனர். பின்னர் தன் நண்பனிடம் விடைபெற்றுக்கொண்டு ரகு குலத்தின் மகிழ்ச்சியான அவன் புறப்பட்டான். ‘ஸுஹ்ருதம் ஆப்ருச்ச்ய’ — ‘நண்பனிடம் விடைபெற்று’ — என்ற சொற்களால் நட்பின் மரியாதை காட்டப்படுகிறது; விடைபெறாமல் செல்வது அன்பை முறிப்பதாகும். அவன் நகர மக்களிடம் விரைந்து செல்லும் தூதர்களை அனுப்பினான் — ‘நகரம் முழுவதும் விரைவிலேயே நன்கு அணிசெய்யப்படட்டும்; நறும்புகை இடப்பட்டு, நீர் தெளிக்கப்பட்டு, பெருக்கித் தூய்மை செய்யப்பட்டு, கொடிகளால் அலங்கரிக்கப்படட்டும்.’ இந்த நான்கு செயல்களும் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன — நறும்புகையிடல், நீர் தெளித்தல், பெருக்குதல், கொடியேற்றுதல்; இதுவே பண்டைய நகர அலங்கார முறை. மன்னன் வருகிறான் என்று கேட்டு மகிழ்ந்த நகர மக்கள், சொல்லியனுப்பப்பட்டதை எல்லாம் அவ்வாறே செய்தனர். பின்னர் நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்ட நகருக்குள் மன்னன் நுழைந்தான். இங்கே நகரத்தின் அழகு மன்னனின் உள்ளத்து மகிழ்ச்சியின் புறவடிவமே; உள்ளத்தில் பெருகுவது தெருக்களில் ஒளிர்கிறது.

சங்கு, முரசு ஆகியவற்றின் முழக்கங்களுடன், அந்தணர்களில் சிறந்தவரை முன்னிறுத்தி மன்னன் நுழைந்தான். ‘புரஸ்க்ருத்ய’ — ‘முன்னிறுத்தி’ — என்ற சொல் முக்கியமானது: மன்னன் தானே பின்னால் நடக்கிறான், ரிஷி முன்னால்; இதனாலேயே வேள்வியின் தலைவர் யார் என்பது தெளிவாகிறது. அந்த அந்தணரைக் கண்டு நகர மக்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்தனர். இந்திரனுக்கு நிகரான செயலுடைய மன்னனுடன் நுழைந்த அவரை, விண்ணில் ஆயிரம் கண்ணுடைய தேவர் தலைவனான இந்திரனுடன் நுழைந்த காஸ்யபனைத் தேவர்கள் போற்றியது போல அவர்கள் போற்றினர். இந்த உவமை நுட்பமானது — வாமனனும் கஸ்யபரின் மகன், இளம் வயதினன், இந்திரனின் பணியை நிறைவேற்றியவன்; ரிஷ்யசிருங்கரும் அத்தகையவரே. அவரை அந்தப்புரத்திற்குள் அழைத்துச் சென்று, சாஸ்திரப்படி வழிபாடு செய்து, அவரை அழைத்து வந்ததாலேயே மன்னன் தன்னை நிறைவேற்றம் பெற்றவனாக எண்ணினான். வேள்வி தொடங்கவில்லை, மகன் பிறக்கவில்லை; ஆயினும் அவன் நிறைவு பெற்றவனாக உணர்கிறான் — நம்பிக்கையே பயனுக்கு முன்பே நிறைவைத் தருகிறது. அவ்வாறு வந்த, அகன்ற கண்களுடைய சாந்தையைக் கணவருடன் கண்டு அந்தப்புரத்தினர் அனைவரும் அன்புடன் மகிழ்ந்தனர். அவர்களாலும் மன்னனாலும் சிறப்பாகப் போற்றப்பட்ட அவள் மகிழ்ச்சியுடன் அந்தணருடன் அங்கே சிறிது காலம் வாழ்ந்தாள். ‘ஸஹத்விஜா’ — ‘அந்தணருடன்’ — என்ற சொல்லால் அவள் தனியாக வரவில்லை என்பது குறிக்கப்படுகிறது; கணவருடன் இருப்பதிலேயே அவளுடைய பெருமை. இவ்வாறு சர்க்கம் சாந்தையுடனேயே நிறைவடைகிறது — யாருக்காக ரிஷி அழைத்து வரப்பட்டாரோ, அவளே இறுதியில் மகிழ்ச்சியுடன் காணப்படுகிறாள். இந்த சர்க்கத்தில் போரும் இல்லை, சர்ச்சையும் இல்லை; நட்பும், நன்னடத்தையும், ஒப்புதலும் மட்டுமே. இவ்வாறு வேள்விக்கான முன்னேற்பாடு நிறைவேறியது; அடுத்த சர்க்கத்தில் வேள்வியின் தொடக்கம் வர்ணிக்கப்படுகிறது.

ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನನ್ನ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಅವನು ದಶರಥನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ ಆಗುವನು.’ ಇಲ್ಲೊಂದು ರಮಣೀಯವಾದ ಸಂಗತಿ — ಸೂತನ ಬಾಯಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನದೇ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಹೇಳಲಾದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಇಂದು ಕೇಳುವವನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಫಲಿಸಿ ನಿಂತಿದೆ.

ಸನತ್ಕುಮಾರನ ಮಾತು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ಆ ರಾಜನಿಗೆ ಅಂಗದೇಶಾಧಿಪತಿಯೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿ ಇರುವುದು; ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿಯಾದ ಮಗಳಿರುವಳು. ಅಂಗರಾಜನ ಮಗನು ರೋಮಪಾದನೆಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ದಶರಥನು ಸ್ವತಃ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವನು. ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವನು — ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ನಾನು ಸಂತಾನಹೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಶಾಂತೆಯ ಪತಿಯಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ನಿನ್ನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿತನಾಗಿ ನನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಿ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಕುಲದ ಸಂತತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸ್ನೇಹವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂತಾನದ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ; ಕೇವಲ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಇದ್ದಂತೆ ಕಾಣುವ ಮೈತ್ರಿಯೇ ಕುಲರಕ್ಷಣೆಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಂತೆ ಮೂಲತಃ ದಶರಥನದೇ ಔರಸಪುತ್ರಿ, ರೋಮಪಾದನಿಗೆ ದತ್ತುಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕನ್ಯಾ ಚಾಸ್ಯ’ (ಅವನಿಗೆ ಮಗಳೂ ಇರುವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಇಬ್ಬರು ರಾಜರಿಗೂ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟವನೇ ಅವಳ ಪತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸ್ನೇಹದ ನಡೆ.

ರಾಜನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ರೋಮಪಾದನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಶಾಂತೆಯ ಪತಿಯನ್ನು ಅವನೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸುವನು. ‘ಮನಸಾ ವಿಚಿಂತ್ಯ’ (ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಆತುರದಿಂದ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಋಷಿಪುತ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿಷಯವೂ ಹೌದು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಚಾರ ಅಗತ್ಯ. ಆ ವಿಪ್ರನನ್ನು ಪಡೆದು ದಶರಥನ ಚಿಂತೆಯೆಲ್ಲ ದೂರವಾಗುವುದು; ಸಂತುಷ್ಟವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಅವನು ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವನು. ‘ವಿಗತಜ್ವರಃ’ (ಜ್ವರ ತೊಲಗಿದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ — ಅಪುತ್ರನಾದ ರಾಜನ ಶೋಕ ಜ್ವರದಂತೆ ಒಳಗೆ ಸುಡುತ್ತದೆ; ಋಷಿಪುತ್ರನು ದೊರೆತೊಡನೆಯೇ ಆ ಜ್ವರ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ವರಿಸುವನು. ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತರುಣ ಮುನಿಯ ಮುಂದೆ ಕೈಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮವು ತಪೋಧರ್ಮದ ಮುಂದೆ ವಿನೀತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ, ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ಆ ನರೇಶ್ವರನು ಆ ದ್ವಿಜಮುಖ್ಯನಿಂದ ತನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಈ ಮೂರು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕ್ರಿಯೆ, ಸಂತತಿ, ಪರಲೋಕ; ಮೂರಕ್ಕೂ ಯಜ್ಞವೇ ಮೂಲ. ಅವನಿಗೆ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟುವರು — ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ವಂಶಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ತರುವವರು, ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಇದೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಬೀಜವಾಕ್ಯ. ಒಂದು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಕವಿ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉಳಿದ ಕಾವ್ಯವೆಲ್ಲ ಅದರದೇ ವಿಸ್ತಾರ.

‘ಹೀಗೆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭಗವಾನ್ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹಿಂದೆ ದೇವಯುಗದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು’ — ಎಂದು ಸುಮಂತ್ರನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರಾ ದೇವಯುಗೇ’ (ಹಿಂದೆ ದೇವಯುಗದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯೂ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಾಣಿ ಇಂದು ಫಲಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನೇ ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕರೆತಾ.’ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು ಸಾಲದು; ಬೇಡುವವನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದೇ ಸತ್ಕಾರ. ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ವಸಿಷ್ಠನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಸೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಮಂತ್ರಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಗುರು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೂವರ ಸಂಗಮದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಪುರದವರೊಡನೆಯೂ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ರಾಜನು ಆ ದ್ವಿಜನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಣಿಯರೂ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಫಲ ಪುತ್ರಜನನ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಮುಖ್ಯರು. ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದಾಟುತ್ತ ಅವನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ದಾರಿಯ ದೂರವೂ ಪರಿವಾರಸಮೇತ ಪ್ರಯಾಣದ ಮಂದಗತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿ ರೋಮಪಾದನ ಬಳಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಋಷಿಪುತ್ರನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು — ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು. ಆಮೇಲೆ ರಾಜನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ‘ದೀಪ್ಯಮಾನಮಿವಾನಲಮ್’ (ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವನು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಸಂತುಷ್ಟವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ರೋಮಪಾದನು ದಶರಥನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ಋಷಿಪುತ್ರನಿಗೆ ಅವನು ದಶರಥನೊಡನೆ ತನಗಿರುವ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೂ ಆಗ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಪೂಜೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಪೂಜೆ ಔಪಚಾರಿಕ; ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಅದು ಸಹಜವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನು ಅವನೊಡನೆ ಏಳೆಂಟು ದಿನಗಳಿದ್ದು ರೋಮಪಾದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಮಗಳು ಶಾಂತೆ ಪತಿಯೊಡನೆ ನನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಬರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಂದ ದಿನವೇ ಅವನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಳೆಂಟು ದಿನಗಳ ಸಹವಾಸದಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಯೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಳು ನನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಬರಲಿ; ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಲಿದೆ.’ ಅವನು ಯಜ್ಞದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಬೇಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಸಂಯಮ. ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ಆ ಧೀಮಂತನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ರೋಮಪಾದನು ವಿಪ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ನೀನು ಹೋಗು.’ ಋಷಿಪುತ್ರನೂ ಒಪ್ಪಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಆಗ ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅವನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜರು ಪರಸ್ಪರ ಕೈಮುಗಿದು, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಸಮ್ಮತಿಸುತ್ತಾರೆ — ಶಾಂತೆಯನ್ನು ಸಾಕಿದ ತಂದೆ, ಅವಳ ಪತಿ, ಬೇಡುತ್ತಿರುವ ರಾಜ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ ವಿವಾದರಹಿತವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

ದಶರಥನೂ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರೋಮಪಾದನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ರಘುನಂದನನು ಹೊರಟನು. ‘ಸುಹೃದಮ್ ಆಪೃಚ್ಛ್ಯ’ (ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹದ ಮರ್ಯಾದೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೇಳದೆ ಹೊರಡುವುದು ಸ್ನೇಹಭಂಗ. ಅವನು ಪುರಜನರ ಬಳಿಗೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳಾದ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು — ‘ಇಡೀ ನಗರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿ; ಧೂಪ ಹಾಕಿ, ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿ, ಗುಡಿಸಿ, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧೂಪ, ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸುವುದು, ಗುಡಿಸುವುದು, ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಏರಿಸುವುದು; ಇದೇ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರಾಲಂಕಾರದ ವಿಧಿ. ರಾಜನು ಬಂದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಪುರಜನರು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಗರವನ್ನು ರಾಜನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಶೋಭೆ ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದ ಹರ್ಷದ ಬಾಹ್ಯರೂಪವೇ; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವುದು ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.

ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಿನಾದದೊಡನೆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಜನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಋಷಿ ಮುಂದೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞದ ನಾಯಕ ಯಾರು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದ್ವಿಜನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ನಾಗರಿಕರೂ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಇಂದ್ರನಂತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಜನೊಡನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ದೇವೇಂದ್ರನೊಡನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಶ್ಯಪನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಸತ್ಕರಿಸಿದಂತೆ ಅವರು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಈ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ವಾಮನನೂ ಕಶ್ಯಪನ ಮಗ, ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನವನು, ಇಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವನು; ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೂ ಅಂಥವನೇ. ಅವನನ್ನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಕರೆತಂದುದರಿಂದಲೇ ರಾಜನು ತಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಗಿಲ್ಲ, ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯ — ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಫಲಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಬಂದ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಶಾಂತೆಯನ್ನು ಪತಿಯೊಡನೆ ಕಂಡು ಅಂತಃಪುರದವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆನಂದಪಟ್ಟರು. ಅವರಿಂದಲೂ ರಾಜನಿಂದಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜಿತಳಾದ ಅವಳು ಪತಿಯೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದಳು. ‘ಸಹದ್ವಿಜಾ’ (ದ್ವಿಜನೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಒಬ್ಬಳೇ ಬರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಪತಿಯೊಡನೆಯೇ ಅವಳ ಗೌರವ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಯಾರ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಋಷಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲಾಯಿತೋ ಅವಳೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲ, ವಿವಾದವಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಮೈತ್ರಿ, ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ, ಅನುಮತಿ. ಯಜ್ಞದ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಹೀಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಆರಂಭ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

സുമന്ത്രൻ ദശരഥരാജാവിനോടു വീണ്ടും പറയുന്നു — രാജേന്ദ്രാ, എന്റെ ഹിതകരമായ വാക്കു കേട്ടാലും. ദേവശ്രേഷ്ഠനും ബുദ്ധിമാനുമായ സനത്കുമാരൻ പണ്ട് എങ്ങനെ പറഞ്ഞുവോ, അങ്ങനെതന്നെ ഞാനും പറയാം. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു — ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ പരമധാർമ്മികനായ ഒരു രാജാവ് ജനിക്കും; ദശരഥൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ അദ്ദേഹം ശ്രീമാനും സത്യപ്രതിജ്ഞനുമായിരിക്കും. ഇവിടെ രമണീയമായ ഒന്നുണ്ട് — സൂതനിൽനിന്ന് രാജാവ് തന്റെതന്നെ പേരു കേൾക്കുന്നു. പണ്ടു പറയപ്പെട്ട ഭാവിപ്രവചനം ഇന്ന് കേൾക്കുന്നവന്റെ മുന്നിൽത്തന്നെ ഫലിച്ചുനിൽക്കുന്നു.

സനത്കുമാരന്റെ വാക്ക് തുടരുന്നു — ആ രാജാവിന് അംഗദേശാധിപതിയുമായി മൈത്രിയുണ്ടാകും; അദ്ദേഹത്തിന് മഹാഭാഗ്യവതിയായ ഒരു കന്യകയുമുണ്ടാകും, ശാന്ത എന്ന പേരിൽ. അംഗരാജാവിന്റെ പുത്രൻ രോമപാദൻ എന്നു ലോകത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; മഹായശസ്വിയായ ദശരഥൻ സ്വയം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകും. ചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറയും — ധർമ്മാത്മാവേ, ഞാൻ സന്തതിയില്ലാത്തവനാണ്; ശാന്തയുടെ ഭർത്താവായ ഋഷ്യശൃംഗൻ അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് എന്റെ യജ്ഞം നിർവ്വഹിക്കട്ടെ, അതുവഴി എന്റെ കുലത്തിന്റെ സന്തതി സ്ഥിരമാകട്ടെ. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: സഖ്യംതന്നെയാണ് ഇവിടെ സന്താനലാഭത്തിന്റെ സാധനമാകുന്നത്; പ്രീതിക്കു മാത്രമെന്നു തോന്നുന്ന മൈത്രിതന്നെ കുലരക്ഷയ്ക്ക് ഉപകരിക്കുന്നു. കൂടാതെ, ശാന്ത മൂലതഃ ദശരഥന്റെതന്നെ ഔരസപുത്രിയായിരുന്നുവെന്നും ദത്തുപുത്രിയായി രോമപാദനു നൽകപ്പെട്ടവളായിരുന്നുവെന്നും പൗരാണികകഥ പറയുന്നു. അതിനാൽ 'കന്യാ ചാസ്യ' (അദ്ദേഹത്തിന്റെ കന്യക) എന്ന പദം രണ്ടു രാജാക്കന്മാർക്കും യോജിക്കുന്നു. സ്വന്തം മകളെ മിത്രത്തിനു നൽകിയവൻതന്നെ അവളുടെ ഭർത്താവിനെ യാചിക്കുന്നു — ഇതാണ് സ്നേഹത്തിന്റെ ഗതി.

രാജാവിന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് ആത്മസംയമിയായ രോമപാദൻ മനസ്സുകൊണ്ട് ആലോചിച്ച് ശാന്തയുടെ ഭർത്താവിനെ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം അയയ്ക്കും. 'മനസാ വിചിന്ത്യ' (മനസ്സുകൊണ്ട് ആലോചിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ അറിയിക്കുന്നത് അദ്ദേഹം പെട്ടെന്നു വാക്കുകൊടുക്കുന്നില്ല എന്നാണ്; ഋഷിപുത്രനെ അയയ്ക്കുന്നത് രാഷ്ട്രത്തെയും ബാധിക്കുന്ന വിഷയമാണ്, അതിനാൽ ആലോചന ആവശ്യമാണ്. ആ വിപ്രനെ ലഭിക്കുമ്പോൾ ദശരഥന്റെ എല്ലാ ചിന്തയും അകലും; സന്തുഷ്ടമായ അന്തരാത്മാവോടെ അദ്ദേഹം ആ യജ്ഞം നടത്തും. 'വിഗതജ്വരഃ' (പനി വിട്ടവൻ) എന്ന പദം ഇവിടെ മനോഹരമാണ് — അപുത്രനായ രാജാവിന്റെ ശോകം പനിപോലെ ഉള്ളിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; ഋഷിപുത്രനെ ലഭിക്കുന്നതോടെ ആ പനി ശമിക്കുന്നു. സന്താനലാഭം ഒരു ചികിത്സപോലെ വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

യശസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ധർമ്മജ്ഞനായ ആ രാജാവ് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ഋഷ്യശൃംഗനെ വരിക്കും. രാജാവായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം യുവാവായ മുനിയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പുന്നു — ഇവിടെ രാജധർമ്മം തപോധർമ്മത്തിനു മുന്നിൽ നമ്രമാകുന്നു. യജ്ഞത്തിനും സന്താനത്തിനും സ്വർഗ്ഗത്തിനുംവേണ്ടി ആ നരേശ്വരൻ ആ ദ്വിജമുഖ്യനിൽനിന്ന് ആഗ്രഹിച്ചതു നേടും. ഈ മൂന്നു പ്രയോജനങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ക്രിയ, സന്തതി, പരലോകം; മൂന്നിന്റെയും മൂലം യജ്ഞംതന്നെ. അദ്ദേഹത്തിന് നാലു പുത്രന്മാരുണ്ടാകും — അളവറ്റ പരാക്രമമുള്ളവരും വംശത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ സ്ഥാപിക്കുന്നവരും എല്ലാ ജീവികളിലും പ്രസിദ്ധരുമായവർ. ഇതുതന്നെയാണ് രാമായണത്തിന്റെ മുഴുവൻ ബീജവാക്യം. ഒരു അർദ്ധശ്ലോകംകൊണ്ട് കവി നാലു സഹോദരന്മാരുടെ ആഗമനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാവ്യത്തിന്റെ ബാക്കിഭാഗം അതിന്റെ വിസ്താരം മാത്രമാണ്.

ഇങ്ങനെ ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ സനത്കുമാരൻ പണ്ട് ദേവയുഗത്തിൽ ഈ കഥ പറഞ്ഞു — എന്ന് സുമന്ത്രൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു. 'പുരാ ദേവയുഗേ' (പണ്ട് ദേവയുഗത്തിൽ) എന്ന പദങ്ങളാൽ കഥയുടെ പ്രാചീനതയും പ്രാമാണ്യവും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; കൃതയുഗത്തിൽ പറയപ്പെട്ട വാണി ഇന്ന് ഫലിക്കാൻ ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം പറയുന്നു — പുരുഷശാർദ്ദൂലാ, അങ്ങുതന്നെ സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി സ്വയം ചെന്ന് ആ മുനിയെ നന്നായി സത്കരിച്ച് കൊണ്ടുവരിക. ദൂതനെ അയച്ചാൽ പോരാ; യാചിക്കുന്നവൻ സ്വയം ചെല്ലുന്നതുതന്നെയാണ് സത്കാരം. സുമന്ത്രന്റെ വാക്കുകേട്ട് ദശരഥൻ സന്തുഷ്ടനായി. വസിഷ്ഠന്റെ അനുമതി വാങ്ങി, സൂതന്റെ വാക്കു കേട്ട് അദ്ദേഹം യാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങി. ഇവിടെ മര്യാദ ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — മന്ത്രി ഉപായം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഗുരു അനുമതി നൽകുന്നു, രാജാവാകട്ടെ സ്വയം പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂവരുടെയും ഒത്തുചേരലോടെ കാര്യം ആരംഭിക്കുന്നു.

അന്തഃപുരത്തോടും അമാത്യന്മാരോടുംകൂടി രാജാവ് ആ ദ്വിജൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം ഒറ്റയ്ക്കല്ല പോകുന്നത് — റാണിമാരും കൂടെ പോകുന്നു; കാരണം യജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം പുത്രജന്മമാണ്, അതിൽ അവരാണ് മുഖ്യർ. വനങ്ങളും നദികളും പതുക്കെപ്പതുക്കെ കടന്ന് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ വസിച്ചിരുന്ന ആ ദേശത്ത് അദ്ദേഹം എത്തിച്ചേർന്നു. 'ശനൈഃ ശനൈഃ' (പതുക്കെപ്പതുക്കെ) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ വഴിയുടെ ദൈർഘ്യവും പരിവാരസമേതമുള്ള യാത്രയുടെ മന്ദഗതിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ എത്തി, രോമപാദന്റെ സമീപത്തിരിക്കുന്ന ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ഋഷിപുത്രനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു — ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ദീപ്തനായി. പിന്നീട് രാജാവ് യഥായോഗ്യം വിശേഷിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. 'ദീപ്യമാനമിവാനലം' (ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ തപസ്സിന്റെ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വനത്തിൽ വളർന്നവൻ രാജസഭയിലും അഗ്നിയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു.

സഖ്യം നിമിത്തംതന്നെ സന്തുഷ്ടമായ അന്തരാത്മാവോടെ രോമപാദൻ ദശരഥനെ പൂജിച്ചു. ധീമാനായ ഋഷിപുത്രനോട് അദ്ദേഹം ദശരഥനുമായുള്ള തന്റെ സഖ്യവും ബന്ധുത്വവും അറിയിച്ചു; അതുകേട്ട് ഋഷ്യശൃംഗനും അപ്പോൾ ആ രാജാവിനെ തിരികെ പൂജിച്ചു. പൂജയുടെ കാരണം ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ബന്ധം അറിയുന്നതുവരെ പൂജ ഔപചാരികമാണ്; അറിഞ്ഞാലോ അതു സഹജമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ നന്നായി സത്കരിക്കപ്പെട്ട നരശ്രേഷ്ഠനായ ദശരഥൻ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ഏഴോ എട്ടോ ദിവസം താമസിച്ചശേഷം രോമപാദനോടു പറഞ്ഞു — രാജാവേ, പ്രജാപതേ, അങ്ങയുടെ മകൾ ശാന്ത ഭർത്താവിനോടൊപ്പം എന്റെ നഗരത്തിലേക്കു വരട്ടെ. ഇവിടത്തെ ഔചിത്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — വന്ന ദിവസംതന്നെ അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നില്ല; ഏഴെട്ടു ദിവസത്തെ സഹവാസംകൊണ്ട് പ്രീതി വളർത്തിയശേഷം മാത്രമേ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നുള്ളൂ.

രാജാവ് പറയുന്നു — അവൾ എന്റെ നഗരത്തിലേക്കു വരട്ടെ; അവിടെ ഒരു മഹത്തായ കാര്യം ആരംഭിക്കാനിരിക്കുന്നു. യജ്ഞത്തിന്റെ പേര് അദ്ദേഹം എടുത്തുപറയുന്നില്ല, 'മഹത്തായ കാര്യം' എന്നു മാത്രം പറയുന്നു; യാചനയിലെ സംയമമാണിത്. 'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്നു വാക്കുകൊടുത്ത് രോമപാദൻ ആ ധീമാന്റെ യാത്ര അംഗീകരിച്ച് വിപ്രനോടു പറഞ്ഞു — ഭാര്യയോടൊപ്പം അങ്ങു പോയാലും. ഋഷിപുത്രനും സമ്മതിച്ച് 'അങ്ങനെതന്നെ' എന്ന് അപ്പോൾ രാജാവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. രാജാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ അദ്ദേഹം ഭാര്യയോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. ആ രണ്ടു രാജാക്കന്മാരും പരസ്പരം കൈകൂപ്പി, സ്നേഹത്തോടെ മാറോടുചേർത്ത് ആലിംഗനം ചെയ്ത് അന്യോന്യം അഭിനന്ദിച്ചു. ഇവിടെ മൂവരും സമ്മതിക്കുന്നു — ശാന്തയെ വളർത്തിയ പിതാവും അവളുടെ ഭർത്താവും യാചിക്കുന്ന രാജാവും; അതിനാൽ യാത്ര ധർമ്മാനുസൃതവും തർക്കമറ്റതുമാകുന്നു.

ദശരഥനും വീര്യവാനായ രോമപാദനും ഇരുവരും ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. പിന്നീട് സുഹൃത്തിനോടു യാത്ര ചോദിച്ച് രഘുനന്ദനൻ പുറപ്പെട്ടു. 'സുഹൃദം ആപൃച്ഛ്യ' (സുഹൃത്തിനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്) എന്ന പദങ്ങളാൽ മൈത്രിയുടെ മര്യാദ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — യാത്ര ചോദിക്കാതെ പോകുന്നത് സ്നേഹഭംഗമാണ്. അദ്ദേഹം പൗരന്മാരുടെ അടുത്തേക്കു വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദൂതന്മാരെ അയച്ചു — നഗരം മുഴുവൻ വേഗംതന്നെ നന്നായി അലങ്കരിക്കപ്പെടട്ടെ; ധൂപം പുകച്ച്, വെള്ളം തളിച്ച്, അടിച്ചുവാരി, പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെടട്ടെ എന്ന്. ഈ നാലു കർമ്മങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ധൂപനം, ജലസേചനം, സമ്മാർജ്ജനം, പതാകാരോപണം; ഇതാണ് പ്രാചീനമായ നഗരാലങ്കാരത്തിന്റെ വിധി. രാജാവ് വരുന്നു എന്നു കേട്ട് സന്തുഷ്ടരായ പൗരന്മാർ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടതെല്ലാം അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു. പിന്നീട് നന്നായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട നഗരത്തിൽ രാജാവ് പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ നഗരത്തിന്റെ ശോഭ രാജാവിന്റെ ഉള്ളിലെ ഹർഷത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപംതന്നെയാണ്; ഹൃദയത്തിൽ വളരുന്നത് വീഥികളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.

ശംഖങ്ങളുടെയും ദുന്ദുഭികളുടെയും നാദത്തോടെ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനെ മുന്നിൽ നിർത്തിക്കൊണ്ട് രാജാവ് പ്രവേശിച്ചു. 'പുരസ്കൃത്യ' (മുന്നിൽ നിർത്തി) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാജാവ് സ്വയം പിന്നിൽ നടക്കുന്നു, ഋഷി മുന്നിൽ; ഇതിലൂടെത്തന്നെ യജ്ഞത്തിന്റെ നായകൻ ആരെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ആ ദ്വിജനെ കണ്ട് നഗരവാസികളെല്ലാം പ്രമുദിതരായി. ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ കർമ്മം ചെയ്യുന്ന നരേന്ദ്രനോടൊപ്പം പ്രവേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന അദ്ദേഹത്തെ, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ സഹസ്രാക്ഷനായ സുരേന്ദ്രനോടൊപ്പം പ്രവേശിക്കുന്ന കാശ്യപനെ (വാമനനെ) ദേവന്മാർ സത്കരിച്ചതുപോലെ അവർ സത്കരിച്ചു. ഈ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — വാമനനും കശ്യപപുത്രനാണ്, അല്പവയസ്കനാണ്, ഇന്ദ്രന്റെ കാര്യം സാധിപ്പിക്കുന്നവനുമാണ്; ഋഷ്യശൃംഗനും അങ്ങനെതന്നെ. അദ്ദേഹത്തെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് ആനയിച്ച്, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം പൂജിച്ച്, അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുവന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ രാജാവ് താൻ കൃതകൃത്യനായി എന്നു കരുതി. യജ്ഞം ആരംഭിച്ചിട്ടില്ല, പുത്രൻ ജനിച്ചിട്ടില്ല; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം കൃതകൃത്യൻ — ഫലത്തിനു മുമ്പുതന്നെ ശ്രദ്ധ തൃപ്തി നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭർത്താവിനോടൊപ്പം വന്നെത്തിയ വിശാലാക്ഷിയായ ശാന്തയെ കണ്ട് അന്തഃപുരവാസിനികളെല്ലാം പ്രീതിയോടെ ആനന്ദിച്ചു. അവരാലും രാജാവിനാലും വിശേഷിച്ചു പൂജിക്കപ്പെട്ട് അവൾ സുഖമായി ദ്വിജനോടൊപ്പം അവിടെ കുറച്ചുകാലം വസിച്ചു. 'സഹദ്വിജാ' (ദ്വിജനോടൊപ്പം) എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൾ ഒറ്റയ്ക്കല്ല വന്നത് എന്നാണ്; ഭർത്താവിനോടൊപ്പമാണ് അവളുടെ ഗൗരവം. ഇങ്ങനെ സർഗം ശാന്തയോടുകൂടിത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു — ആരു നിമിത്തം ഋഷി കൊണ്ടുവരപ്പെട്ടുവോ, അവൾതന്നെ ഒടുവിൽ സുഖിതയായി കാണപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധമില്ല, വിവാദമില്ല; മൈത്രിയും ശിഷ്ടാചാരവും അനുമതിയും മാത്രം. ഇങ്ങനെ യജ്ഞത്തിന്റെ പൂർവ്വസിദ്ധി സമ്പന്നമായി; അടുത്ത സർഗത്തിൽ യജ്ഞാരംഭം വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.

Sumantra spoke to King Daśaratha again: “Best of kings, hear once more a word for your good, just as the wise Sanatkumāra, foremost of the gods, told it long ago. He said: ‘In the line of the Ikṣvākus a most righteous king will be born, named Daśaratha, illustrious and true to his word.’” There is something delightful in this: the charioteer lets the king hear his own name. The prophecy spoken long ago stands fulfilled before the very man who is listening.

Sanatkumāra’s words went on: “That king will make friends with the ruler of Aṅga, and there will be a daughter of great good fortune named Śāntā. The son of the king of Aṅga is known in the world as Romapāda, and the renowned Daśaratha will go to him in person and say: ‘Righteous one, I have no offspring. At your bidding, let Śāntā’s husband Ṛśyaśṛṅga conduct my sacrifice, so that my line may continue.’” Friendship here becomes the means to offspring: a friendship that seems to be for affection alone serves to preserve a dynasty. An old tradition also says that Śāntā was by birth Daśaratha’s own daughter, given to Romapāda to raise as his own, so the words “he will have a daughter” fit both kings. The one who gave his daughter to a friend now asks that friend for her husband: such is the way of affection.

“Hearing the king’s words and weighing them in his mind, the self-possessed Romapāda will give him Śāntā’s husband.” “Weighing them in his mind” shows he does not promise hastily; sending the sage’s son away is a matter of state too, so it needs thought. “Having gained that brahmin, Daśaratha will be free of his fever of anxiety, and with a glad heart he will carry out the sacrifice.” The word “fever” is apt: a childless king’s grief burns inside him like a fever, and gaining the sage’s son is what cools it. Getting offspring is described like a cure.

“Seeking renown and knowing dharma, the king will join his palms and formally choose Ṛśyaśṛṅga, best of brāhmaṇas, as his priest.” King though he is, he joins his palms before a young sage: the dharma of kings bows before the dharma of austerity. “For the sake of the sacrifice, of offspring and of heaven, that lord of men will obtain from the foremost of brāhmaṇas the boon he seeks.” Three aims are counted together, the rite, offspring and the world beyond, and the sacrifice is the root of all three. “And he will have four sons of boundless valour, who will make his line secure and be famous among all beings.” This is the seed sentence of the whole Rāmāyaṇa: in half a verse the poet announces the coming of the four brothers, and the rest of the poem unfolds from it.

“This is the story,” Sumantra concluded, “that the holy Sanatkumāra, foremost of the gods, told long ago in the age of the gods.” The words “long ago, in the age of the gods” establish the story’s antiquity and authority: a prophecy spoken in the first age is now about to be fulfilled. Then he said: “Tiger among men, go yourself with your army and your carriages, honour the sage fittingly and bring him here.” Sending messengers is not enough; for the one who asks, going in person is itself the honour. Daśaratha was delighted by Sumantra’s words. Having obtained Vasiṣṭha’s consent and taken in his charioteer’s advice, he made ready to set out. The proper order is worth remembering: the minister proposes the means, the teacher approves, and the king goes himself; the work begins when all three agree.

With the women of his household and his ministers, the king set out for the place where the brāhmaṇa was. He did not go alone; the queens went too, because the fruit of the sacrifice would be the birth of sons, and in that they were the chief concern. Crossing forests and rivers slowly, slowly, he came to the country where that best of sages lived. The repeated “slowly” conveys the length of the road and the leisurely pace of a king travelling with his household. There, beside Romapāda, he saw the sage’s son, best of brāhmaṇas, blazing like a kindled fire, and the king honoured him fittingly and with special care. “Blazing like a fire” speaks of the radiance of austerity: the youth raised in the forest shines like fire even in a royal court.

Out of friendship, and with a glad heart, Romapāda honoured Daśaratha. He told the wise son of the sage of his friendship and kinship with Daśaratha, and when he heard it, Ṛśyaśṛṅga too honoured the king in his turn. The reason for the honour is given here: until a tie is known, respect is a formality; once it is known, respect comes naturally. So well received, Daśaratha, that bull among men, stayed seven or eight days and then said to Romapāda: “King, lord of the people, let your daughter Śāntā come with her husband to my city.” Notice his tact: he does not ask on the day he arrives, but only after seven or eight days together have deepened their affection.

“Let her come to my city,” the king said, “for a great undertaking is at hand.” He does not even name the sacrifice, only “a great undertaking,” a restraint in asking. Romapāda agreed, “So be it,” and, consenting to the wise man’s departure, said to the brāhmaṇa: “Go, and take your wife with you.” The sage’s son also agreed and answered the king, “So be it.” With the king’s leave he set out with his wife. The two kings joined their palms to each other and embraced warmly, breast to breast, and bade each other farewell. All three consent here, Śāntā’s father who raised her, her husband, and the king who asks, so the departure is right and free of dispute.

Daśaratha and the valiant Romapāda both rejoiced. Then the delight of the Raghus took leave of his friend and set out. “Taking leave of his friend” shows the courtesy of friendship, for to go without taking leave would wound affection. He sent swift messengers ahead to the townspeople: “Let the whole city be beautifully adorned at once, perfumed with incense, sprinkled with water, swept clean and decked with banners.” Four tasks are listed in order, incense, sprinkling, sweeping and banners, the ancient way of dressing a city for a festival. Delighted to hear that their king was coming, the townspeople did everything just as he had sent word, and the king entered the adorned city. The city’s splendour was simply the outward form of the king’s inner joy: what grows in the heart shines out in the streets.

He entered to the sound of conches and drums, with that bull among brāhmaṇas placed ahead of him. “Placed ahead” matters: the king walks behind and the seer in front, making plain who is to lead the sacrifice. All the citizens rejoiced to see the brāhmaṇa, and as he was led in by the king whose deeds were like Indra’s, they honoured him just as the gods in heaven honoured Kāśyapa when the thousand-eyed Indra brought him in. The comparison is subtle: Vāmana too was a son of Kaśyapa, young, and the one who accomplished Indra’s purpose, and Ṛśyaśṛṅga is just the same. The king led him into the inner apartments, honoured him as scripture prescribes, and, simply because he had brought him home, felt his purpose already fulfilled. The sacrifice had not begun and no son was born, yet he felt his work done: faith gives satisfaction even before the fruit. All the women of the palace, seeing wide-eyed Śāntā arrive with her husband, were filled with joy and affection. Honoured by them and especially by the king, she lived there happily for some time with her brāhmaṇa husband. “With her husband” shows she did not come alone; her honour lay with her husband. So the sarga ends with Śāntā: the one for whose sake the seer was brought is seen content at the close. There is no battle and no quarrel in this sarga, only friendship, courtesy and consent. So the groundwork for the sacrifice is laid, and the next sarga will describe its beginning.