मन्मथस्य शरैः विद्धं कामवेगस्य वशम् अनुगतं तं पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः उवाच — ‘देव, न अहं केनचित् विप्रकृता, न च अवमानिता। मम तु कश्चित् अभिप्रायः अस्ति; तम् अहं त्वया कृतम् इच्छामि। यदि त्वं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि प्रथमं प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व; अथ ते यथाभिप्रार्थितं व्याहरिष्यामि।’ अत्र कैकेय्याः कौशलं द्रष्टव्यम् — सा प्रथमं राज्ञः शङ्कां निवारयति, ‘न कश्चित् मां पीडितवान्’ इति वदन्ती; ततः याचनायाः पूर्वम् एव प्रतिज्ञां गृह्णाति, यथा वस्तु ज्ञात्वा राजा निवर्तितुं न शक्नुयात्। एषा एव सर्गस्य केन्द्रभूता कुटिलता। कविः च ‘मन्मथशरैर्विद्धम्’ इति विशेषणेन सूचयति यत् राजा तदानीं विवेकस्य न, अपि तु कामस्य अधीनः आसीत्; अतः प्रतिज्ञा सुलभा जाता। किञ्च ‘अभिप्रायः’ इति सामान्यपदेन सा वस्तु गोपयति; यत् गोप्यं तत् एव भयङ्करम् इति पाठकः तर्कयति।

महाराजः तां कैकेयीम् ईषत् उत्स्मयमानः कामी भुवि स्थितायाः तस्याः मूर्धजान् हस्तेन संगृह्य उवाच — ‘अवलिप्ते, त्वं न जानासि यत् मनुजव्याघ्रात् रामात् अन्यः कश्चित् मनुजः मम त्वत्तः प्रियतरः नास्ति। तेन अजय्येन मुख्येन महात्मना जीवनार्हेण राघवेण ते शपे — ब्रूहि यत् ते मनसा ईप्सितम्।’ अत्र विडम्बना तीव्रा — यस्य नाम्ना सः शपथं करोति, तस्य एव विनाशः तया याचयिष्यते। ‘ईषदुत्स्मयः’ इति पदेन कविः राज्ञः निश्चिन्तताम् आविष्करोति; सः एतत् क्रीडाम् एव मन्यते। ‘अवलिप्ते’ इति सम्बोधनम् अपि स्नेहगर्भं परिहासवचनम्, न तु भर्त्सना। एवं शपथः लीलया गृहीतः, किन्तु अग्रे सः एव अभेद्यं बन्धनं भविष्यति; कविः अत्र अनवधानस्य फलं दर्शयति। ‘मूर्धजेषु संगृह्य’ इति च स्नेहस्य चेष्टा, या अग्रे परिहासास्पदा भविष्यति — यां सान्त्वयति सा एव हन्त्री।

‘यं मुहूर्तम् अपि अपश्यन् अहं ध्रुवं न जीवेयम्, तेन रामेण, कैकेयि, ते वचनक्रियां शपे। आत्मना आत्मजैः अन्यैः च यं मनुजर्षभं वृणे, तेन एव रामेण ते वचनक्रियां शपे। भद्रे, एतत् मम हृदयम् अपि अनुमृश्य मां समुद्धर; एतत् समीक्ष्य यत् साधु मन्यसे तत् ब्रूहि। आत्मनि बलं पश्यन्ती त्वं विशङ्कितुं न अर्हसि; सुकृतेन अपि ते शपे — तव प्रीतिं करिष्यामि।’ त्रिवारं शपथं कृत्वा राजा स्वस्य निर्बन्धं दृढीकरोति। ‘हृदयम् अनुमृश्य’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — सः स्वस्य अन्तरङ्गम् एव तस्याः हस्ते निदधाति। यः अन्तरङ्गं परहस्ते न्यस्यति, सः आत्मानम् एव तत्र न्यस्यति इति भावः। एषा एव अतिविश्वासस्य त्रुटिः, यस्याः फलं सर्वं काण्डम् अनुसरति। शपथस्य त्रिवारं पुनरुक्तिः च दर्शयति यत् राजा स्वयम् एव बन्धनं दृढतरं करोति, न तु कैकेयी तं बध्नाति। ‘जीवनार्हेण’ इति विशेषणं च सूचयति यत् रामः एव राज्ञः जीवनस्य आधारः, यत् अग्रे अक्षरशः सत्यं भविष्यति।

सा देवी तदर्थे एव निविष्टमनाः आसीत्। आगतं तम् अभिप्रायं सा निर्माध्यस्थ्यात् — भरते पक्षपातात् — हर्षात् च दुर्वचं वचः बभाषे। तेन राज्ञः वाक्येन संहृष्टा सा आत्मनः अभिप्रायम् अभ्यागतम् अन्तकम् इव महाघोरं व्याजहार। ‘निर्माध्यस्थ्यात्’ इति पदं सूक्ष्मम् — माध्यस्थ्यं नाम समदृष्टिः; तस्याः अभावः एव अस्य सर्वस्य मूलम्। यावत् माता सर्वेषु पुत्रेषु समा, तावत् कुलं क्षेमम्; यदा सा पक्षं गृह्णाति, तदा एव अनर्थः जायते। ‘अन्तकम् इव अभ्यागतम्’ इति उपमया कविः वचनस्य फलम् एव पूर्वं सूचयति — इदं वचनं न केवलं कठोरम्, अपि तु मृत्युरूपम्; तत् दशरथस्य प्राणान् एव हरिष्यति इति अग्रे दृश्यते। अत्र सर्गस्य मध्यभागे एव कविः सूचयति यत् याचना न याचना, अपि तु दण्डाज्ञा एव।

‘यथाक्रमेण त्वं शपसे, वरं च मम ददासि — तत् सेन्द्रपुरोगमाः त्रयस्त्रिंशत् देवाः शृण्वन्तु। चन्द्रादित्यौ, नभः, ग्रहाः, रात्रिः अहः च, दिशः, जगत्, इयं पृथिवी, सगन्धर्वाः सराक्षसाः, निशाचराणि भूतानि, गृहेषु गृहदेवताः, यानि च अन्यानि भूतानि — तानि सर्वाणि तव भाषितं जानीयुः। एषः सत्यसंधः महातेजाः धर्मज्ञः सत्यवाक् शुचिः च मम वरं ददाति — तत् सर्वे देवताः शृण्वन्तु।’ इति देवी तं महेष्वासं परिगृह्य, अभिशस्य च, ततः परं काममोहितं वरदम् इदम् उवाच। अत्र कैकेयी लौकिकं साक्ष्यविधिम् एव अनुसरति — यथा सन्धौ साक्षिणः स्थाप्यन्ते, तथा सा देवान् स्थापयति, येन राजा पश्चात् अपह्नोतुं न शक्नुयात्। ‘अभिशस्य’ इति च प्रशंसा, या वस्तुतः पाशस्य दृढीकरणम् एव। देवसाक्षिकरणेन च कैकेयी स्वस्य याचनां धर्मरूपेण मण्डयति, यत् अधर्मस्य प्रच्छादनम् एव।

‘स्मर, राजन्, तस्मिन् देवासुरे रणे पुरा वृत्तम् — तत्र शत्रुः त्वां च्यावयत्, तव जीवितम् एव अन्तरा आसीत्। तत्र च मया, देव, यत् त्वं समभिरक्षितः — जाग्रत्या यतमानायाः मे ततः त्वं वरौ प्रददौ। तौ दत्तौ वरौ, देव पृथिवीपाल रघुनन्दन, निक्षेपरूपेण तव एव सकाशे स्थापितौ; तौ अहं मृगयामि। तत् धर्मेण प्रतिश्रुत्य यदि मे वरं न दास्यसि, तर्हि त्वद्विमानिता अद्य एव अहं जीवितं प्रहास्यामि।’ एवं वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः; सः मृगः इव आत्मनः विनाशाय पाशं प्रचस्कन्द। ‘निक्षेपः’ इति पदम् अत्र न्यायशास्त्रात् गृहीतम् — न्यस्तं धनम् अपह्नवनीयं न भवति। मरणभयप्रदर्शनं च अन्तिमम् अस्त्रम्। मृगोपमया कविः दर्शयति — पाशः न आगतः, राजा एव तत्र प्रस्कन्नः; शब्दमात्रेण बन्धनम् एतत्। अनेन च सूच्यते यत् पूर्वकृतम् उपकारस्मरणम् अपि अस्त्रत्वेन प्रयोक्तुं शक्यम्, यदि हृदयं कलुषम्। ‘जाग्रत्या यतमानायाः’ इति पदाभ्यां सा स्वस्य श्रमं पुनः पुनः स्मारयति, येन कृतज्ञता एव ऋणरूपेण परिणमते।

ततः सा काममोहितं वरदम् इदम् उवाच — ‘देव महीपते, तदा त्वया दत्तौ वरौ अधुना देयौ। तौ अहम् अद्य एव वक्ष्यामि, शृणु मे वचः। राघवस्य यः अभिषेकसमारम्भः उपकल्पितः, अनेन एव अभिषेकेण मम भरतः अभिषिच्यताम्। यः द्वितीयः वरः देवासुरे युद्धे प्रीतेन त्वया मे दत्तः, तस्य अयं कालः आगतः — नव पञ्च च वर्षाणि चीराजिनधरः धीरः रामः तापसः भूत्वा दण्डकारण्यम् आश्रयतु; भरतः च अद्य एव अकण्टकं यौवराज्यं भजताम्। एषः मम परमः कामः; दत्तम् एव वरं वृणे। अद्य एव च प्रयान्तं राघवं वने पश्येयम्। स त्वं राजराजः सत्यसंगरः भव; कुलं शीलं जन्म च रक्ष। तपोधनाः वदन्ति यत् परत्र वासे सत्यवचः एव नृणाम् अनुत्तमं हितम्।’ अन्ते सा धर्मशास्त्रम् एव उद्धरति — याः याचनाः अधर्म्याः, ताः सत्यस्य नाम्ना समर्थयति; एषा एव अधर्मस्य प्रबलतमा रीतिः। एवं सर्गः याचनया आरब्धः सत्यशास्त्रेण च समाप्तः, उत्तरं तु दशरथस्य विलापे एव आगामिनि सर्गे लभ्यते। ‘अद्य एव प्रयान्तं पश्येयम्’ इति त्वरा च तस्याः निष्ठुरतां प्रकटयति — न सा केवलं फलम् इच्छति, अपि तु तत् स्वचक्षुषा द्रष्टुम् अपि।

మన్మథుని బాణాలతో గుచ్చబడి, కామవేగానికి వశుడైన ఆ భూపాలునితో కైకేయి దారుణమైన మాట పలికింది — ‘దేవా, నన్ను ఎవరూ బాధించలేదు, ఎవరూ అవమానించలేదు. కానీ నాకు ఒక అభిప్రాయం (కోరిక) ఉంది; దానిని నీవు నెరవేర్చాలని కోరుకుంటున్నాను. నీవు అది చేయాలనుకొంటే మొదట ప్రతిజ్ఞ చెయ్యి; ఆ తరువాత నేను కోరుకొన్నది ఏమిటో చెబుతాను.’ ఇక్కడ కైకేయి నేర్పు చూడదగినది — ఆమె మొదట ‘నన్ను ఎవరూ బాధించలేదు’ అని చెబుతూ రాజు శంకను తొలగిస్తుంది; ఆ తరువాత యాచనకు ముందే ప్రతిజ్ఞను గ్రహిస్తుంది, తద్వారా విషయం తెలిశాక రాజు వెనక్కి తగ్గలేడు. ఇదే ఈ సర్గకు కేంద్రమైన కుటిలత్వం. ‘మన్మథుని బాణాలతో గుచ్చబడినవాడు’ అనే విశేషణంతో కవి రాజు అప్పుడు వివేకానికి కాక కామానికి అధీనుడై ఉన్నాడని సూచిస్తున్నాడు; అందుకే ప్రతిజ్ఞ సులభమైంది. అంతేకాక ‘అభిప్రాయం’ అనే సామాన్యమైన పదంతో ఆమె విషయాన్ని దాచుకొంటుంది; దాచబడినదే భయంకరమైనదని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు.

మహారాజు ఆ కైకేయిని చూసి కొంచెం చిరునవ్వు నవ్వుతూ, కామియై, నేలపై ఉన్న ఆమె కేశాలను చేతితో పట్టుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘గర్వితురాలా, మనుజవ్యాఘ్రుడైన రాముడు తప్ప నీకంటె నాకు ప్రియమైన మనుష్యుడు మరొకడు లేడని నీకు తెలియదా? అజేయుడూ, ముఖ్యుడూ, మహాత్ముడూ, నా జీవనానికి ఆధారమూ అయిన ఆ రాఘవుని మీద ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను — నీ మనస్సులో కోరినది చెప్పు.’ ఇక్కడ విడంబన తీవ్రమైనది — ఎవరి పేరు మీద అతడు శపథం చేస్తున్నాడో, అతని వినాశమే ఆమె యాచించబోతోంది. ‘ఈషదుత్స్మయః’ (కొంచెం చిరునవ్వు నవ్వుతూ) అనే పదంతో కవి రాజు నిశ్చింతను ఆవిష్కరిస్తున్నాడు; అతడు దీనిని ఆటగానే భావిస్తున్నాడు. ‘అవలిప్తే’ (గర్వితురాలా) అనే సంబోధన కూడా స్నేహగర్భమైన పరిహాసవచనమే గానీ మందలింపు కాదు. ఇలా శపథం లీలగా గ్రహించబడింది, కానీ ముందు అదే ఛేదించరాని బంధనమవుతుంది; కవి ఇక్కడ అనవధానపు ఫలాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘కేశాలను పట్టుకొని’ అన్నది స్నేహపు చేష్ట, అది ముందు వ్యంగ్యాస్పదమవుతుంది — అతడు సాంత్వనపరుస్తున్నదే అతనిని హతమార్చేది.

‘ఎవరిని ఒక్క ముహూర్తం చూడకపోయినా నేను తప్పక జీవించలేనో, కైకేయీ, ఆ రాముని మీద ప్రమాణం చేసి నీ మాట నెరవేరుస్తానని చెబుతున్నాను. నేనూ, నా కుమారులూ, ఇతరులూ ఎవరిని శ్రేష్ఠునిగా వరిస్తామో, ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముని మీదే ప్రమాణం చేసి నీ మాట నెరవేరుస్తానని చెబుతున్నాను. భద్రా, నా ఈ హృదయాన్ని కూడా తడిమి చూసి నన్ను ఉద్ధరించు; ఇది పరిశీలించి నీవు ఏది మంచిదని భావిస్తావో అది చెప్పు. నాపై నీకున్న బలం చూస్తూ నీవు శంకించడం తగదు; నా పుణ్యకర్మల మీద ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను — నీకు ప్రీతి కలిగిస్తాను.’ మూడుసార్లు శపథం చేసి రాజు తన నిర్బంధాన్ని దృఢం చేసుకొంటున్నాడు. ‘హృదయాన్ని తడిమి చూసి’ అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — అతడు తన అంతరంగాన్నే ఆమె చేతిలో ఉంచుతున్నాడు. అంతరంగాన్ని పరుల చేతిలో ఉంచేవాడు తననే అక్కడ ఉంచుతాడని భావం. ఇదే అతివిశ్వాసపు లోపం, దాని ఫలం సమస్త కాండనూ అనుసరిస్తుంది. శపథాన్ని మూడుసార్లు పునరుక్తి చేయడం రాజు తానే బంధనాన్ని మరింత దృఢం చేసుకొంటున్నాడని చూపుతుంది గానీ కైకేయి అతనిని బంధించడం లేదు. ‘జీవనార్హేణ’ (జీవనానికి ఆధారమైనవాడు) అనే విశేషణం రాముడే రాజు జీవనానికి ఆధారమని సూచిస్తుంది; అది ముందు అక్షరాలా సత్యమవుతుంది.

ఆ దేవి ఆ ప్రయోజనంపైనే మనస్సు నిలిపి ఉంది. వచ్చిన ఆ అవకాశాన్ని చూసి ఆమె నిర్మాధ్యస్థ్యం వల్ల — భరతునిపై పక్షపాతం వల్ల — హర్షం వల్ల, పలకరాని మాట పలికింది. రాజు యొక్క ఆ మాటతో ఎంతో సంతోషించిన ఆమె, వచ్చిన యమునిలా మహాఘోరమైన తన అభిప్రాయాన్ని వెల్లడించింది. ‘నిర్మాధ్యస్థ్యాత్’ అనే పదం సూక్ష్మమైనది — మాధ్యస్థ్యం అంటే సమదృష్టి; దాని అభావమే వీటన్నిటికీ మూలం. తల్లి కుమారులందరిపై సమంగా ఉన్నంతవరకు కులం క్షేమంగా ఉంటుంది; ఆమె పక్షం వహించినప్పుడే అనర్థం పుడుతుంది. ‘వచ్చిన యమునిలా’ అనే ఉపమానంతో కవి మాట యొక్క ఫలాన్నే ముందుగా సూచిస్తున్నాడు — ఈ మాట కేవలం కఠినమైనది కాదు, మృత్యురూపమైనది; అది దశరథుని ప్రాణాలనే హరిస్తుందని ముందు కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ సర్గ మధ్యభాగంలోనే కవి ఇది యాచన కాదనీ, దండాజ్ఞయే అనీ సూచిస్తున్నాడు.

‘నీవు క్రమంగా శపథం చేస్తున్నావు, నాకు వరం ఇస్తున్నావు — దానిని ఇంద్రుడు మొదలైన ముప్పది ముగ్గురు దేవతలు వినుగాక. చంద్రసూర్యులు, ఆకాశం, గ్రహాలు, రాత్రీ పగలూ, దిక్కులు, జగత్తు, ఈ భూమి, గంధర్వులతో రాక్షసులతో సహా, రాత్రి సంచరించే భూతాలు, ఇళ్ళలోని గృహదేవతలు, ఇంకా ఇతర ప్రాణులు — అన్నీ నీ మాటను తెలుసుకొనుగాక. సత్యసంధుడూ, మహాతేజస్వీ, ధర్మజ్ఞుడూ, సత్యం పలికేవాడూ, శుచి అయిన ఈ రాజు నాకు వరం ఇస్తున్నాడు — దానిని దేవతలందరూ వినుగాక.’ ఇలా ఆ దేవి మహాధనుర్ధారి అయిన అతనిని పట్టుకొని, ప్రశంసించి, ఆ తరువాత కామమోహితుడైన ఆ వరదాతతో ఇలా అన్నది. ఇక్కడ కైకేయి లౌకికమైన సాక్ష్యవిధినే అనుసరిస్తోంది — ఒప్పందంలో సాక్షులను నిలిపినట్లు ఆమె దేవతలను నిలుపుతోంది, తద్వారా రాజు తరువాత కాదనలేడు. ‘అభిశస్య’ (ప్రశంసించి) అన్నది ప్రశంసే, కానీ వాస్తవానికి ఉచ్చును బిగించడమే. దేవతలను సాక్షులుగా చేయడం ద్వారా కైకేయి తన యాచనను ధర్మరూపంతో అలంకరిస్తోంది; అది అధర్మాన్ని కప్పిపుచ్చడమే.

‘రాజా, పూర్వం ఆ దేవాసుర యుద్ధంలో జరిగినది గుర్తుచేసుకో — అక్కడ శత్రువు నిన్ను పడగొట్టాడు, నీ ప్రాణం మాత్రమే మిగిలి ఉంది. అక్కడ, దేవా, రాత్రంతా మేల్కొని ప్రయత్నించి నేను నిన్ను రక్షించినందుకు నీవు నాకు రెండు వరాలు ఇచ్చావు. దేవా, భూపాలా, రఘునందనా, ఇచ్చిన ఆ రెండు వరాలను నేను నీ దగ్గరే నిక్షేపంగా (దాచి ఉంచిన సొత్తుగా) ఉంచాను; వాటినే నేను ఇప్పుడు కోరుతున్నాను. ధర్మంగా ప్రతిజ్ఞ చేసి నీవు నాకు వరం ఇవ్వకపోతే, నీచేత అవమానించబడిన నేను ఈ రోజే ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను.’ ఇలా అప్పుడు కేవలం మాటలతోనే కైకేయి రాజును తన వశం చేసుకొంది; అతడు మృగం వలె తన వినాశం కోసం ఉచ్చులోకి దూకాడు. ‘నిక్షేపం’ అనే పదం ఇక్కడ న్యాయశాస్త్రం నుండి గ్రహించబడింది — దాచి ఉంచిన సొత్తును కాదనడం సాధ్యం కాదు. మరణభయ ప్రదర్శనమే చివరి అస్త్రం. మృగోపమానంతో కవి చూపుతున్నాడు — ఉచ్చు అతని దగ్గరకు రాలేదు, రాజే దానిలోకి దూకాడు; ఇది కేవలం మాటలతో జరిగిన బంధనం. దీనితో, హృదయం కలుషితమైతే పూర్వం చేసిన ఉపకారాన్ని గుర్తుచేయడాన్ని కూడా అస్త్రంగా ప్రయోగించవచ్చని సూచించబడుతోంది. ‘మేల్కొని ప్రయత్నించి’ అనే పదాలతో ఆమె తన శ్రమను మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది, తద్వారా కృతజ్ఞతయే ఋణరూపంగా పరిణమిస్తుంది.

అప్పుడు ఆమె కామమోహితుడైన ఆ వరదాతతో ఇలా అన్నది — ‘దేవా, మహీపతీ, అప్పుడు నీవు ఇచ్చిన రెండు వరాలు ఇప్పుడు ఇవ్వాలి. వాటిని నేను ఇప్పుడే చెబుతాను, నా మాట విను. రాఘవుని కోసం ఏ అభిషేక సన్నాహం ఏర్పాటు చేయబడిందో, ఇదే అభిషేకంతో నా భరతుడు అభిషేకించబడాలి. దేవాసుర యుద్ధంలో ప్రీతుడవైన నీవు నాకు ఇచ్చిన రెండవ వరానికి ఇప్పుడు సమయం వచ్చింది — తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు ధీరుడైన రాముడు నారచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించి తాపసుడై దండకారణ్యాన్ని ఆశ్రయించాలి; భరతుడు ఈ రోజే కంటకాలు లేని యౌవరాజ్యాన్ని పొందాలి. ఇదే నా పరమ కామం; ఇచ్చిన వరాన్నే కోరుకొంటున్నాను. ఈ రోజే అడవికి వెళ్తున్న రాఘవుని నేను చూడాలి. రాజరాజువైన నీవు సత్యప్రతిజ్ఞుడవు కమ్ము; కులాన్నీ, శీలాన్నీ, జన్మనూ రక్షించుకో. పరలోకవాసంలో సత్యవచనమే మనుష్యులకు సాటిలేని హితమని తపోధనులు చెబుతారు.’ చివరలో ఆమె ధర్మశాస్త్రాన్నే ఉదహరిస్తుంది — అధర్మమైన యాచనలను సత్యం పేరుతో సమర్థిస్తుంది; ఇదే అధర్మపు అత్యంత ప్రబలమైన రీతి. ఇలా సర్గ యాచనతో మొదలై సత్యశాస్త్రంతో ముగుస్తుంది; జవాబు మాత్రం తరువాతి సర్గలో దశరథుని విలాపంలోనే లభిస్తుంది. ‘ఈ రోజే వెళ్తున్న అతనిని చూడాలి’ అనే తొందర ఆమె నిష్ఠురతను ప్రకటిస్తుంది — ఆమె కేవలం ఫలాన్నే కోరడం లేదు, దానిని తన కళ్ళతో చూడాలని కూడా కోరుతోంది.

மன்மதனின் அம்புகளால் துளைக்கப்பட்டு, காம வேகத்தின் வசப்பட்டிருந்த அந்தப் பூமியாளனிடம் கைகேயி கொடிய சொல்லைச் சொன்னாள்: ‘அரசே, யாரும் எனக்குத் தீங்கு செய்யவில்லை, யாரும் என்னை அவமதிக்கவும் இல்லை. ஆனால் என்னிடம் ஒரு விருப்பம் உள்ளது; அதை நீ நிறைவேற்ற வேண்டும் என்று விரும்புகிறேன். நீ அதைச் செய்ய விரும்பினால், முதலில் உறுதிமொழி அளி; அதன்பின் நான் வேண்டுவதைச் சொல்வேன்.’ இங்கே கைகேயியின் சாமர்த்தியம் கவனிக்கத்தக்கது: ‘யாரும் என்னைத் துன்புறுத்தவில்லை’ என்று சொல்லி முதலில் மன்னனின் ஐயத்தைப் போக்குகிறாள்; பின்னர் வேண்டுவதற்கு முன்பே உறுதிமொழியைப் பெறுகிறாள்; இதனால் விஷயத்தை அறிந்தபின் மன்னனால் பின்வாங்க இயலாது. இதுவே சர்க்கத்தின் மையமான வஞ்சகம். ‘மன்மதனின் அம்புகளால் துளைக்கப்பட்டவன்’ என்னும் அடைமொழியால், அப்போது மன்னன் விவேகத்துக்கு அன்றி காமத்துக்கு வசப்பட்டிருந்தான் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார்; ஆகவே உறுதிமொழி எளிதில் கிடைத்தது. மேலும் ‘விருப்பம்’ என்னும் பொதுச் சொல்லால் அவள் விஷயத்தை மறைக்கிறாள்; மறைக்கப்படுவதே அச்சம் தருவது என்று வாசகர் ஊகிக்கிறார்.

மகாராஜன் சற்றே புன்னகைத்தவாறு, காமுற்றவனாய், தரையில் இருந்த அந்தக் கைகேயியின் கூந்தலைக் கையால் பற்றிச் சொன்னான்: ‘செருக்குற்றவளே, ஆடவருள் புலி போன்ற ராமனைத் தவிர உன்னைவிட எனக்கு அன்புக்குரிய மனிதர் வேறு யாருமில்லை என்பதை நீ அறியவில்லையா? வெல்லப்பட முடியாதவனும், முதன்மையானவனும், மகாத்மாவும், என் உயிருக்கு ஆதாரமானவனுமான அந்த ராகவன் மீது உனக்குச் சத்தியம் செய்கிறேன்: உன் மனம் விரும்புவதைச் சொல்.’ இங்கே முரண்நகை கூர்மையானது: எவனுடைய பெயரால் அவன் சத்தியம் செய்கிறானோ, அவனுடைய அழிவையே அவள் கேட்கப்போகிறாள். ‘சற்றே புன்னகைத்து’ என்னும் சொல்லால் கவிஞர் மன்னனின் கவலையின்மையை வெளிப்படுத்துகிறார்; அவன் இதை விளையாட்டாகவே கருதுகிறான். ‘செருக்குற்றவளே’ என்னும் விளியும் அன்பு நிறைந்த கேலிச்சொல்லே, கண்டனமன்று. இவ்வாறு சத்தியம் விளையாட்டாக எடுக்கப்பட்டது; ஆனால் பின்னர் அதுவே உடைக்க முடியாத கட்டாகும்; கவனக்குறைவின் விளைவைக் கவிஞர் இங்கே காட்டுகிறார். ‘கூந்தலைப் பற்றி’ என்பது அன்பின் செய்கை; அது பின்னர் ஏளனத்துக்குரியதாகும்: யாரை அவன் ஆறுதல்படுத்துகிறானோ, அவளே அவனைக் கொல்பவள்.

‘கைகேயி, எவனை ஒரு கணமும் காணாவிட்டால் நான் உறுதியாக உயிர்வாழமாட்டேனோ, அந்த ராமன் மீது, உன் சொல்லை நிறைவேற்றுவேன் என்று சத்தியம் செய்கிறேன். என்னைவிடவும், என் மைந்தர்களைவிடவும், மற்றவர்களைவிடவும் எந்த ஆடவருள் காளை போன்றவனை நான் தேர்ந்தெடுக்கிறேனோ, அந்த ராமன் மீதே உன் சொல்லை நிறைவேற்றுவேன் என்று சத்தியம் செய்கிறேன். மங்கலமானவளே, என் இந்த இதயத்தையும் தொட்டுணர்ந்து என்னைக் கரையேற்று; இதை ஆராய்ந்து எது நல்லது என்று கருதுகிறாயோ அதைச் சொல். உன்னிடம் எனக்குள்ள பிடிப்பின் வலிமையைக் காணும் நீ ஐயுறலாகாது; என் நல்வினைகளின் மீதும் உனக்குச் சத்தியம் செய்கிறேன்: உனக்கு மகிழ்ச்சி தருவதைச் செய்வேன்.’ மூன்று முறை சத்தியம் செய்து மன்னன் தன் பிடிவாதத்தை உறுதிப்படுத்துகிறான். ‘இதயத்தைத் தொட்டுணர்ந்து’ என்னும் சொல் இங்கே நெஞ்சைத் தொடுவது: அவன் தன் அந்தரங்கத்தையே அவள் கையில் ஒப்படைக்கிறான். அந்தரங்கத்தைப் பிறர் கையில் ஒப்படைப்பவன் தன்னையே அங்கே ஒப்படைக்கிறான் என்பது கருத்து. இதுவே மிகுந்த நம்பிக்கையின் குறை; அதன் விளைவைக் காண்டம் முழுவதும் பின்தொடர்கிறது. சத்தியம் மூன்று முறை மீண்டும் சொல்லப்படுவது, கைகேயி அவனைக் கட்டவில்லை, மன்னனே தன் கட்டை மேலும் இறுக்குகிறான் என்பதைக் காட்டுகிறது. ‘என் உயிருக்கு ஆதாரமானவன்’ என்னும் அடைமொழி, ராமனே மன்னனின் வாழ்வுக்கு ஆதாரம் என்பதைச் சுட்டுகிறது; இது பின்னர் சொல்லுக்குச் சொல் உண்மையாகும்.

அந்தத் தேவி அந்த நோக்கத்திலேயே மனத்தைச் செலுத்தியிருந்தாள். நடுநிலையின்மையாலும், அதாவது பரதன் மீதுள்ள சார்பாலும், மகிழ்ச்சியாலும், வந்தடைந்த அந்த விருப்பத்தைச் சொல்லத் தகாத சொல்லாகச் சொன்னாள். மன்னனின் அச்சொல்லால் மிக மகிழ்ந்த அவள், தன் விருப்பத்தை, வந்தடைந்த எமனைப் போல மிகக் கொடியதாக வெளியிட்டாள். ‘நடுநிலையின்மை’ என்னும் சொல் நுட்பமானது: நடுநிலை என்பது சமநோக்கு; அது இல்லாததே இவை அனைத்துக்கும் வேர். தாய் எல்லா மைந்தர்களிடமும் சமமாக இருக்கும்வரை குலம் நலமாக இருக்கும்; அவள் ஒரு பக்கம் சாயும்போதே கேடு பிறக்கிறது. ‘வந்தடைந்த எமனைப் போல’ என்னும் உவமையால் கவிஞர் சொல்லின் விளைவை முன்கூட்டியே சுட்டுகிறார்: இந்தச் சொல் கடுமையானது மட்டுமன்று, மரண வடிவமானது; அது தசரதனின் உயிரையே பறிக்கும் என்பது பின்னர் காணப்படுகிறது. இங்கே சர்க்கத்தின் நடுப்பகுதியிலேயே, இந்த வேண்டுதல் வேண்டுதலன்று, தண்டனை ஆணையே என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார்.

‘நீ முறைப்படி சத்தியம் செய்து எனக்கு வரம் தருகிறாய்; அதை இந்திரனை முன்னிட்ட முப்பத்து மூன்று தேவர்களும் கேட்கட்டும். சந்திரனும் சூரியனும், வானமும், கோள்களும், இரவும் பகலும், திசைகளும், உலகமும், இந்தப் பூமியும், கந்தர்வர்களும் அரக்கர்களும், இரவில் உலவும் உயிர்களும், வீடுகளிலுள்ள வீட்டுத் தெய்வங்களும், பிற உயிர்களும், அனைத்தும் உன் சொல்லை அறியட்டும். வாக்குத் தவறாதவனும், பேரொளி உடையவனும், அறம் அறிந்தவனும், உண்மை பேசுபவனும், தூயவனுமான இவன் எனக்கு வரம் தருகிறான்; அதை எல்லாத் தெய்வங்களும் கேட்கட்டும்.’ இவ்வாறு அந்தத் தேவி பெரும் வில்லாளியான அவனைப் பற்றிக்கொண்டு, புகழ்ந்து, அதன்பின் காமத்தால் மயங்கிய அந்த வரம் தருபவனிடம் இவ்வாறு சொன்னாள். இங்கே கைகேயி உலக வழக்கிலுள்ள சாட்சி முறையையே பின்பற்றுகிறாள்: ஒப்பந்தத்தில் சாட்சிகள் வைக்கப்படுவதுபோல, அவள் தேவர்களைச் சாட்சியாக வைக்கிறாள்; இதனால் மன்னன் பின்னர் மறுக்க இயலாது. ‘அபிசஸ்ய’ (புகழ்ந்து) என்பது புகழ்ச்சியே; உண்மையில் அது கண்ணியை இறுக்குவதே. தேவர்களைச் சாட்சியாக்குவதன் மூலம் கைகேயி தன் வேண்டுதலை அறத்தின் வடிவில் அலங்கரிக்கிறாள்; இது அறமின்மையை மூடி மறைப்பதே.

‘அரசே, முன்பு அந்தத் தேவாசுரப் போரில் நடந்ததை நினைத்துப் பார்: அங்கே பகைவன் உன்னை வீழ்த்தினான்; உன் உயிரே ஊசலாடிக்கொண்டிருந்தது. அங்கே தேவனே, விழித்திருந்து முயன்ற என்னால் நீ காக்கப்பட்டதால், அதற்காக நீ எனக்கு இரு வரங்களை அளித்தாய். தேவனே, பூமியாளனே, ரகு குலத்தை மகிழ்விப்பவனே, தரப்பட்ட அந்த இரு வரங்களும் அடைக்கலப் பொருளாக உன்னிடமே வைக்கப்பட்டுள்ளன; அவற்றை நான் இப்போது தேடுகிறேன். அறவழியில் வாக்களித்த பின் நீ எனக்கு வரம் தரவில்லையெனில், உன்னால் அவமதிக்கப்பட்ட நான் இன்றே உயிரை விடுவேன்.’ இவ்வாறு வெறும் சொல்லாலேயே அப்போது மன்னன் கைகேயியால் தன் வசமாக்கப்பட்டான்; மான் போல அவன் தன் அழிவுக்காகக் கண்ணியில் தானே பாய்ந்தான். ‘நிக்ஷேபம்’ (அடைக்கலப் பொருள்) என்னும் சொல் இங்கே நீதி நூலிலிருந்து எடுக்கப்பட்டது: அடைக்கலமாக வைக்கப்பட்ட பொருளை மறுக்க இயலாது. மரண அச்சத்தைக் காட்டுவதே இறுதி ஆயுதம். மான் உவமையால் கவிஞர் காட்டுவது: கண்ணி வந்து விழவில்லை, மன்னனே அதில் பாய்ந்தான்; இது சொல்லால் மட்டுமே ஆன கட்டு. மேலும் இதனால், இதயம் கலங்கியிருந்தால் முன்பு செய்த உதவியின் நினைவும் ஆயுதமாகப் பயன்படுத்தப்படலாம் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. ‘விழித்திருந்து முயன்ற’ என்னும் சொற்களால் அவள் தன் உழைப்பை மீண்டும் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறாள்; இதனால் நன்றியுணர்வே கடனாக மாறுகிறது.

பின்னர் அவள் காமத்தால் மயங்கிய அந்த வரம் தருபவனிடம் இவ்வாறு சொன்னாள்: ‘தேவனே, பூமியாளனே, அப்போது நீ தந்த இரு வரங்களும் இப்போது தரப்பட வேண்டும். அவற்றை இன்றே சொல்கிறேன், என் சொல்லைக் கேள். ராகவனின் முடிசூட்டுக்காக எந்த ஏற்பாடுகள் செய்யப்பட்டுள்ளனவோ, இதே முடிசூட்டு ஏற்பாட்டால் என் பரதன் முடிசூட்டப்படட்டும். தேவாசுரப் போரில் மகிழ்ந்த நீ எனக்குத் தந்த இரண்டாவது வரத்துக்கு இதுவே காலம்: ஒன்பதும் ஐந்தும் ஆண்டுகள் மரவுரியும் மான்தோலும் தரித்த உறுதியுள்ள ராமன் தவசியாகித் தண்டகாரண்யத்தைச் சேரட்டும்; பரதன் இன்றே முள்ளற்ற இளவரசுப் பதவியை அடையட்டும். இதுவே என் பெரும் விருப்பம்; தரப்பட்ட வரத்தையே கேட்கிறேன். இன்றே ராகவன் காட்டுக்குப் புறப்படுவதை நான் காண வேண்டும். அரசர்க்கரசனான நீ வாக்குத் தவறாதவனாக இரு; குலத்தையும், ஒழுக்கத்தையும், பிறப்பையும் காப்பாயாக. மறுமையில் வாழ்வதற்கு வாய்மையே மனிதர்களுக்கு மிக உயர்ந்த நன்மை என்று தவச்செல்வர்கள் சொல்கிறார்கள்.’ இறுதியில் அவள் அற நூலையே மேற்கோள் காட்டுகிறாள்: அறமற்ற வேண்டுதல்களை வாய்மையின் பெயரால் நியாயப்படுத்துகிறாள்; இதுவே அறமின்மையின் மிக வலிமையான முறை. இவ்வாறு சர்க்கம் வேண்டுதலுடன் தொடங்கி வாய்மை நூலுடன் நிறைவுறுகிறது; பதிலோ அடுத்த சர்க்கத்தில் தசரதனின் புலம்பலிலேயே கிடைக்கிறது. ‘இன்றே புறப்படுவதைக் காண வேண்டும்’ என்னும் அவசரமும் அவள் இரக்கமின்மையை வெளிப்படுத்துகிறது: அவள் பயனை மட்டும் விரும்பவில்லை, அதைத் தன் கண்ணாலேயே காணவும் விரும்புகிறாள்.

ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಕಾಮವೇಗಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿದ್ದ ಆ ಪೃಥಿವೀಪಾಲನಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ದೇವ, ನನಗೆ ಯಾರೂ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಅವಮಾನ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನಗೊಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ; ಅದನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಅದನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವುದಾದರೆ ಮೊದಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡು; ಅನಂತರ ನಾನು ಬಯಸಿದುದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಪೀಡಿಸಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವಳು ಮೊದಲು ರಾಜನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅನಂತರ ಯಾಚನೆಗೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ, ವಿಷಯ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಹಿಂದೆಗೆಯಲಾರದಂತೆ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಭೂತವಾದ ಕುಟಿಲತೆ. ‘ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನು ಆಗ ವಿವೇಕಕ್ಕಲ್ಲ, ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯಿತು. ಮತ್ತು ‘ಅಭಿಪ್ರಾಯ’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ವಿಷಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುತ್ತಾಳೆ; ಯಾವುದು ಗುಟ್ಟೋ ಅದೇ ಭಯಂಕರ ಎಂದು ಓದುಗನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮಿಯಾದ ಮಹಾರಾಜನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ, ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ಆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೂದಲನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಗರ್ವಿಷ್ಠೆಯೇ, ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ನಿನಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನಾದ ಮನುಷ್ಯ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದೇ? ಅಜೇಯನೂ ಮುಖ್ಯನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ನನ್ನ ಜೀವನಾಧಾರನೂ ಆದ ಆ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದುದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆ ತೀವ್ರವಾದುದು — ಯಾರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಣೆಯಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಅವಳು ಬೇಡಲಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಈಷದುತ್ಸ್ಮಯಃ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ನಿಶ್ಚಿಂತತೆಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಇದನ್ನು ಆಟವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವಲಿಪ್ತೇ’ (ಗರ್ವಿಷ್ಠೆಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಸ್ನೇಹಗರ್ಭಿತವಾದ ಪರಿಹಾಸದ ಮಾತು, ಗದರಿಕೆಯಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶಪಥವನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಬಂಧನವಾಗುವುದು; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದು’ ಎಂಬುದು ಸ್ನೇಹದ ಚೇಷ್ಟೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಕ್ಕೆ ಆಸ್ಪದವಾಗುವುದು — ಯಾರನ್ನು ಅವನು ಸಂತೈಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಅವಳೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವಳು.

‘ಯಾರನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ನಾನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬದುಕಲಾರೆನೋ, ಆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು, ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನನಗಿಂತಲೂ, ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತಲೂ, ಇತರರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ನಾನು ವರಿಸುವ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಭದ್ರೇ, ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸು; ಇದನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷಿಸಿ ಯಾವುದು ಸರಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗಿರುವ ಬಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ನೀನು ಶಂಕಿಸಬಾರದು; ನನ್ನ ಪುಣ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಮೂರು ಬಾರಿ ಶಪಥ ಮಾಡಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಬಂಧನವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೃದಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತರಂಗವನ್ನೇ ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ತನ್ನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪರರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ಅಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಇದೇ ಅತಿವಿಶ್ವಾಸದ ದೋಷ; ಅದರ ಫಲವನ್ನೇ ಇಡೀ ಕಾಂಡವು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಪಥದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರುಕ್ತಿಯು, ಕೈಕೇಯಿ ಅವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಿಲ್ಲ, ರಾಜನೇ ತನ್ನ ಬಂಧನವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜೀವನಾಧಾರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನೇ ರಾಜನ ಜೀವನದ ಆಧಾರ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು.

ಆ ದೇವಿಯ ಮನಸ್ಸು ಅದೇ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿತ್ತು. ಒದಗಿಬಂದ ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಂಡು, ಮಧ್ಯಸ್ಥಭಾವವಿಲ್ಲದೆ — ಭರತನ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ — ಮತ್ತು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವಳು ಹೇಳಲಾಗದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು. ರಾಜನ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಳಾದ ಅವಳು ಒದಗಿಬಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತಿದ್ದ ಮಹಾಘೋರವಾದ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ‘ನಿರ್ಮಾಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮಾಧ್ಯಸ್ಥ್ಯವೆಂದರೆ ಸಮದೃಷ್ಟಿ; ಅದರ ಅಭಾವವೇ ಇದೆಲ್ಲದರ ಮೂಲ. ತಾಯಿ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲೂ ಸಮನಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಕುಲವು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಪಕ್ಷ ವಹಿಸಿದಾಗಲೇ ಅನರ್ಥ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಒದಗಿಬಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಆ ಮಾತಿನ ಫಲವನ್ನೇ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತು ಕೇವಲ ಕಠೋರವಲ್ಲ, ಮೃತ್ಯುರೂಪವಾದುದು; ಅದು ದಶರಥನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ಹರಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲೇ ಕವಿ ಈ ಯಾಚನೆ ಯಾಚನೆಯಲ್ಲ, ದಂಡಾಜ್ಞೆಯೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನೀನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಮೂವತ್ತುಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ಕೇಳಲಿ. ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರು, ಆಕಾಶ, ಗ್ರಹಗಳು, ರಾತ್ರಿ–ಹಗಲುಗಳು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಜಗತ್ತು, ಈ ಭೂಮಿ, ಗಂಧರ್ವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಭೂತಗಳು, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಗೃಹದೇವತೆಗಳು, ಇತರ ಯಾವ ಜೀವಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಅರಿಯಲಿ. ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಇವನು ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೇಳಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಆ ದೇವಿ ಮಹಾಧನುರ್ಧರನಾದ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು, ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಅನಂತರ ಕಾಮಮೋಹಿತನಾದ ಆ ವರದನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಲೌಕಿಕವಾದ ಸಾಕ್ಷಿವಿಧಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಇರಿಸುವಂತೆ ಅವಳು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಇರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಜನು ಆಮೇಲೆ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಭಿಶಸ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಪಾಶವನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುವುದೇ. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಯಾಚನೆಗೆ ಧರ್ಮದ ರೂಪದ ಅಲಂಕಾರ ತೊಡಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ಆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ — ಅಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೆಡವಿದ್ದನು, ನಿನ್ನ ಜೀವವೇ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿತ್ತು. ದೇವ, ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದುದರಿಂದ — ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ — ಆಗ ನೀನು ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ. ದೇವ, ಪೃಥಿವೀಪಾಲ, ರಘುನಂದನ, ಕೊಟ್ಟ ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿಕ್ಷೇಪವಾಗಿ (ಒತ್ತೆಯಾಗಿ) ನಿನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇಟ್ಟಿದ್ದೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಈಗ ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿಯೂ ನೀನು ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತಳಾದ ನಾನು ಇಂದೇ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಆಗ ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶನಾದನು; ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅವನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಶಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಹಾರಿದನು. ‘ನಿಕ್ಷೇಪ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮರಣದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ಜಿಂಕೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಾಶವು ತಾನಾಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ, ರಾಜನೇ ಅದರೊಳಗೆ ಹಾರಿದನು; ಇದು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಗಳಿಂದಾದ ಬಂಧನ. ಇದರಿಂದ, ಹೃದಯ ಕಲುಷಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೂ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಶ್ರಮವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೇ ಋಣವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ಕಾಮಮೋಹಿತನಾದ ಆ ವರದನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ದೇವ, ಮಹೀಪತಿ, ಆಗ ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಈಗ ಕೊಡಬೇಕು. ಅವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಇಂದೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಅಭಿಷೇಕದಿಂದ ನನ್ನ ಭರತನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಲಿ. ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾದ ನೀನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಎರಡನೆಯ ವರದ ಕಾಲ ಈಗ ಬಂದಿದೆ — ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ಧೀರನಾದ ರಾಮನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಿ; ಭರತನು ಇಂದೇ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಲಿ. ಇದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಬಯಕೆ; ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವರವನ್ನೇ ನಾನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಿರುವ ರಾಘವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವಂತಾಗಲಿ. ರಾಜರಾಜನಾದ ನೀನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು; ಕುಲವನ್ನೂ ಶೀಲವನ್ನೂ ಜನ್ಮವನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸು. ಪರಲೋಕವಾಸದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಚನವೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಹಿತ ಎಂದು ತಪೋಧನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅಧರ್ಮ್ಯವಾದ ಯಾಚನೆಗಳನ್ನು ಸತ್ಯದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದೇ ಅಧರ್ಮದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವಾದ ರೀತಿ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದೇ ಹೊರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುವಂತಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಆತುರವು ಅವಳ ನಿಷ್ಠುರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಕೇವಲ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಾಣಲೂ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

കാമദേവന്റെ അമ്പുകളേറ്റ്, കാമവേഗത്തിനു വശംവദനായ ആ ഭൂപാലനോട് കൈകേയി ദാരുണമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, ആരും എന്നെ ദ്രോഹിച്ചിട്ടില്ല, ആരും അപമാനിച്ചിട്ടുമില്ല. എന്നാൽ എനിക്ക് ഒരു ആഗ്രഹമുണ്ട്; അത് അങ്ങ് നിറവേറ്റിത്തരണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതു ചെയ്യാൻ അങ്ങ് ഇച്ഛിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ആദ്യം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുക; അതിനുശേഷം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു പറയാം.’ ഇവിടെ കൈകേയിയുടെ കൗശലം ശ്രദ്ധിക്കണം: ‘ആരും എന്നെ പീഡിപ്പിച്ചില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ ആദ്യം രാജാവിന്റെ ശങ്ക നീക്കുന്നു; പിന്നെ, കാര്യമറിഞ്ഞശേഷം രാജാവിനു പിന്മാറാൻ കഴിയാത്തവിധം, യാചനയ്ക്കുമുമ്പുതന്നെ പ്രതിജ്ഞ വാങ്ങുന്നു. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായ കുടിലത. ‘കാമദേവന്റെ അമ്പുകളേറ്റ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ, രാജാവ് അപ്പോൾ വിവേകത്തിനല്ല, കാമത്തിനാണ് അധീനനായിരുന്നത് എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ പ്രതിജ്ഞ എളുപ്പമായി. മാത്രമല്ല, ‘ആഗ്രഹം’ എന്ന സാമാന്യപദത്താൽ അവർ കാര്യം മറച്ചുവെക്കുന്നു; മറച്ചുവെക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ഭയങ്കരം എന്നു വായനക്കാരൻ ഊഹിക്കുന്നു.

മഹാരാജാവ് അൽപം പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, കാമിയായി, നിലത്തു കിടക്കുന്ന ആ കൈകേയിയുടെ മുടി കൈകൊണ്ടു തലോടിപ്പിടിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘അഹങ്കാരിണീ, മനുഷ്യവ്യാഘ്രനായ രാമനൊഴികെ മറ്റൊരു മനുഷ്യനും എനിക്കു നിന്നെക്കാൾ പ്രിയനല്ല എന്നു നിനക്ക് അറിയില്ലേ? അജയ്യനും മുഖ്യനും മഹാത്മാവും ജീവനെപ്പോലെ പ്രിയനുമായ ആ രാഘവനെക്കൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു: നിന്റെ മനസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തെന്നു പറയുക.’ ഇവിടെ വിരോധാഭാസം തീവ്രമാണ്: ആരുടെ പേരിലാണോ അദ്ദേഹം ശപഥം ചെയ്യുന്നത്, അവന്റെതന്നെ വിനാശമാണ് അവർ യാചിക്കാൻ പോകുന്നത്. ‘അൽപം പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ കവി രാജാവിന്റെ നിശ്ചിന്തത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അദ്ദേഹം ഇതൊരു കളിയായാണ് കരുതുന്നത്. ‘അഹങ്കാരിണീ’ എന്ന സംബോധനയും സ്നേഹം നിറഞ്ഞ പരിഹാസവചനമാണ്, ശകാരമല്ല. ഇങ്ങനെ ശപഥം ലീലയായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ പിന്നീട് അതുതന്നെ ഭേദിക്കാനാവാത്ത ബന്ധനമാകും; അശ്രദ്ധയുടെ ഫലം കവി ഇവിടെ കാണിക്കുന്നു. ‘മുടി തലോടിപ്പിടിച്ച്’ എന്നതു സ്നേഹത്തിന്റെ ചേഷ്ടയാണ്; അതു പിന്നീട് പരിഹാസാസ്പദമാകും: ആരെ അദ്ദേഹം സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നുവോ അവൾതന്നെയാണ് കൊലയാളി.

‘ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും കാണാതിരുന്നാൽ ഞാൻ തീർച്ചയായും ജീവിച്ചിരിക്കില്ലാത്ത ആ രാമനെക്കൊണ്ട്, കൈകേയീ, നിന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റുമെന്നു ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു. എന്നെക്കാളും എന്റെ മറ്റു പുത്രന്മാരെക്കാളും ഞാൻ ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതുന്ന ആ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെക്കൊണ്ടുതന്നെ നിന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റുമെന്നു ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു. ഭദ്രേ, എന്റെ ഈ ഹൃദയവും തൊട്ടറിഞ്ഞ് എന്നെ (ദുഃഖത്തിൽനിന്ന്) ഉയർത്തുക; ഇതു നന്നായി ആലോചിച്ച് നീ ഉചിതമെന്നു കരുതുന്നതു പറയുക. നിന്റെ ബലം അറിയുന്ന നീ ശങ്കിക്കേണ്ടതില്ല; എന്റെ പുണ്യകർമ്മങ്ങളെക്കൊണ്ടും ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു: നിന്റെ പ്രീതി ഞാൻ നിറവേറ്റും.’ മൂന്നുവട്ടം ശപഥം ചെയ്ത് രാജാവ് തന്റെ ബന്ധനം ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘ഹൃദയം തൊട്ടറിഞ്ഞ്’ എന്ന പദം ഇവിടെ മർമ്മസ്പർശിയാണ്: അദ്ദേഹം തന്റെ അന്തരംഗംതന്നെ അവരുടെ കൈയിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. അന്തരംഗം മറ്റൊരാളുടെ കൈയിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്നവൻ തന്നെത്തന്നെയാണ് അവിടെ ഏൽപ്പിക്കുന്നത് എന്നതാണ് ഭാവം. ഇതാണ് അതിവിശ്വാസത്തിന്റെ പിഴവ്; അതിന്റെ ഫലത്തെ മുഴുവൻ കാണ്ഡവും പിന്തുടരുന്നു. ശപഥത്തിന്റെ മൂന്നുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം, രാജാവുതന്നെയാണ് ബന്ധനം കൂടുതൽ ദൃഢമാക്കുന്നത്, കൈകേയി അദ്ദേഹത്തെ ബന്ധിക്കുകയല്ല, എന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘ജീവനെപ്പോലെ പ്രിയൻ’ എന്ന വിശേഷണം, രാമൻതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു പിന്നീട് അക്ഷരംപ്രതി സത്യമാകും.

ആ ദേവിയുടെ മനസ്സ് ആ കാര്യത്തിൽത്തന്നെ ഉറച്ചിരുന്നു. ആഗ്രഹിച്ചത് കൈയെത്തുംദൂരത്തു വന്നെത്തിയപ്പോൾ, മാധ്യസ്ഥ്യമില്ലായ്മയാൽ, അതായത് ഭരതനോടുള്ള പക്ഷപാതത്താൽ, ഹർഷത്താലും, അവർ പറയാൻ പാടില്ലാത്ത വാക്കു പറഞ്ഞു. രാജാവിന്റെ ആ വാക്കിനാൽ അത്യധികം ഹർഷിച്ച അവർ തന്റെ ആഗ്രഹം, അടുത്തെത്തിയ മരണംപോലെ മഹാഘോരമായി, പ്രഖ്യാപിച്ചു. ‘നിർമാധ്യസ്ഥ്യാത്’ എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ്: മാധ്യസ്ഥ്യം എന്നാൽ സമദൃഷ്ടി; അതിന്റെ അഭാവമാണ് ഇതിനെല്ലാം മൂലം. അമ്മ എല്ലാ പുത്രന്മാരിലും സമയായിരിക്കുന്നിടത്തോളം കുലം ക്ഷേമമായിരിക്കും; അവൾ ഒരു പക്ഷം പിടിക്കുമ്പോഴാണ് അനർത്ഥം ജനിക്കുന്നത്. ‘അടുത്തെത്തിയ മരണംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി വാക്കിന്റെ ഫലംതന്നെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ഈ വാക്ക് കഠിനം മാത്രമല്ല, മൃത്യുരൂപമാണ്; അതു ദശരഥന്റെ പ്രാണനെത്തന്നെ അപഹരിക്കും എന്നു പിന്നീടു കാണാം. ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തുതന്നെ, ഈ യാചന യാചനയല്ല, ശിക്ഷാവിധിതന്നെയാണ് എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അങ്ങ് മുറപ്രകാരം ശപഥം ചെയ്യുന്നതും എനിക്കു വരം നൽകുന്നതും ഇന്ദ്രൻ മുതലായ മുപ്പത്തിമൂന്നു ദേവന്മാരും കേൾക്കട്ടെ. ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ, ആകാശം, ഗ്രഹങ്ങൾ, രാത്രിയും പകലും, ദിക്കുകൾ, ജഗത്ത്, ഈ ഭൂമി, ഗന്ധർവ്വന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും, രാത്രിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഭൂതങ്ങൾ, ഗൃഹങ്ങളിലെ ഗൃഹദേവതകൾ, മറ്റു ഭൂതങ്ങൾ, എല്ലാവരും അങ്ങയുടെ വാക്ക് അറിയട്ടെ. സത്യസന്ധനും മഹാതേജസ്വിയും ധർമ്മജ്ഞനും സത്യവാക്കും ശുചിയുമായ ഇദ്ദേഹം എനിക്കു വരം നൽകുന്നു; അതു സകല ദേവതകളും കേൾക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ ആ ദേവി മഹാധനുർധരനായ അദ്ദേഹത്തെ പിടിച്ചുനിർത്തി, പുകഴ്ത്തി, പിന്നീട് കാമമോഹിതനായ ആ വരദനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കൈകേയി ലൗകികമായ സാക്ഷിവിധിതന്നെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്: ഉടമ്പടിയിൽ സാക്ഷികളെ നിർത്തുന്നതുപോലെ അവർ ദേവന്മാരെ സാക്ഷികളാക്കുന്നു, പിന്നീട് രാജാവിനു നിഷേധിക്കാൻ കഴിയാതിരിക്കാൻ. ‘അഭിശസ്യ’ (പുകഴ്ത്തി) എന്നതു പ്രശംസയാണ്, യഥാർത്ഥത്തിൽ കുരുക്കു മുറുക്കലും. ദേവന്മാരെ സാക്ഷികളാക്കുന്നതിലൂടെ കൈകേയി തന്റെ യാചനയെ ധർമ്മരൂപത്തിൽ അലങ്കരിക്കുന്നു; ഇത് അധർമ്മത്തെ മറച്ചുവെക്കൽതന്നെയാണ്.

‘രാജാവേ, പണ്ട് ആ ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ നടന്നത് ഓർക്കുക: അവിടെ ശത്രു അങ്ങയെ വീഴ്ത്തി; അങ്ങയുടെ ജീവൻതന്നെ അപകടത്തിലായിരുന്നു. ദേവാ, അവിടെ ഉറക്കമൊഴിഞ്ഞു പ്രയത്നിച്ച് ഞാൻ അങ്ങയെ സംരക്ഷിച്ചതിനാൽ അങ്ങ് എനിക്കു രണ്ടു വരങ്ങൾ നൽകി. ദേവാ, പൃഥ്വീപാലാ, രഘുനന്ദനാ, നൽകിയ ആ രണ്ടു വരങ്ങളും ഒരു സൂക്ഷിപ്പുമുതൽപോലെ അങ്ങയുടെ അടുക്കൽത്തന്നെ വെച്ചിരുന്നു; അവ ഞാൻ ഇപ്പോൾ തേടുന്നു. ധർമ്മപ്രകാരം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തശേഷം അങ്ങ് എനിക്കു വരം നൽകുന്നില്ലെങ്കിൽ, അങ്ങയാൽ അപമാനിതയായ ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ ഇങ്ങനെ വാക്കുമാത്രംകൊണ്ട് അപ്പോൾ രാജാവ് കൈകേയിയുടെ വശത്താക്കപ്പെട്ടു; മൃഗത്തെപ്പോലെ അദ്ദേഹം തന്റെ വിനാശത്തിനായി കെണിയിലേക്കു ചാടിവീണു. ‘നിക്ഷേപം’ എന്ന പദം ഇവിടെ ന്യായശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് എടുത്തതാണ്: സൂക്ഷിക്കാനേൽപ്പിച്ച മുതൽ നിഷേധിക്കാവുന്നതല്ല. മരണഭയം കാണിക്കുന്നത് അവസാനത്തെ അസ്ത്രമാണ്. മൃഗോപമയിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു: കെണി അടുത്തേക്കു വന്നതല്ല, രാജാവുതന്നെ അതിലേക്കു ചാടിവീണതാണ്; വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമുള്ള ബന്ധനമാണിത്. ഇതിലൂടെ, ഹൃദയം കലുഷമാണെങ്കിൽ മുമ്പു ചെയ്ത ഉപകാരത്തിന്റെ ഓർമ്മപോലും അസ്ത്രമായി പ്രയോഗിക്കാം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഉറക്കമൊഴിഞ്ഞ്, പ്രയത്നിച്ച്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അവർ തന്റെ അധ്വാനം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു; അങ്ങനെ കൃതജ്ഞതതന്നെ കടമായി പരിണമിക്കുന്നു.

പിന്നീട് അവർ കാമമോഹിതനായ ആ വരദനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, മഹീപതേ, അന്ന് അങ്ങ് നൽകിയ രണ്ടു വരങ്ങളും ഇപ്പോൾ നൽകണം. അവ ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ പറയാം, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. രാഘവന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ഏതൊരുക്കങ്ങളാണോ ചെയ്തിരിക്കുന്നത്, ഈ അഭിഷേകത്താൽത്തന്നെ എന്റെ ഭരതൻ അഭിഷിക്തനാകട്ടെ. ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ പ്രീതനായ അങ്ങ് എനിക്കു നൽകിയ രണ്ടാമത്തെ വരത്തിന്റെ സമയം ഇതാ വന്നിരിക്കുന്നു: ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷം മരവുരിയും മാൻതോലും ധരിച്ച്, ധീരനായ രാമൻ താപസനായി ദണ്ഡകാരണ്യത്തെ ആശ്രയിക്കട്ടെ; ഭരതൻ ഇന്നുതന്നെ മുള്ളില്ലാത്ത യൗവരാജ്യം അനുഭവിക്കട്ടെ. ഇതാണ് എന്റെ പരമമായ ആഗ്രഹം; നൽകപ്പെട്ട വരംതന്നെയാണ് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നത്. ഇന്നുതന്നെ രാഘവൻ വനത്തിലേക്കു പോകുന്നതു ഞാൻ കാണട്ടെ. രാജരാജനായ അങ്ങ് സത്യപ്രതിജ്ഞനാകുക; കുലവും ശീലവും ജന്മവും സംരക്ഷിക്കുക. പരലോകവാസത്തിൽ മനുഷ്യർക്ക് സത്യവചനംതന്നെയാണ് അനുത്തമമായ ഹിതം എന്നു തപോധനന്മാർ പറയുന്നു.’ ഒടുവിൽ അവർ ധർമ്മശാസ്ത്രംതന്നെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു: അധർമ്മ്യമായ യാചനകളെ സത്യത്തിന്റെ പേരിൽ സമർത്ഥിക്കുന്നു; ഇതാണ് അധർമ്മത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രീതി. ഇങ്ങനെ സർഗം യാചനയോടെ ആരംഭിച്ച് സത്യശാസ്ത്രത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ഉത്തരമാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദശരഥന്റെ വിലാപത്തിൽ മാത്രമേ ലഭിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘ഇന്നുതന്നെ പോകുന്നതു ഞാൻ കാണട്ടെ’ എന്ന തിടുക്കം അവരുടെ നിഷ്ഠുരത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: അവർ ഫലം മാത്രമല്ല ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, അതു സ്വന്തം കണ്ണുകൊണ്ടു കാണാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

The lord of the earth was pierced by the arrows of love and wholly in the grip of desire, and to him Kaikeyī spoke cruel words: "My lord, no one has ill-treated me and no one has insulted me. But I have a certain wish, and I want you to grant it. If you mean to do so, first give me your promise; then I will tell you what I have set my heart on." Her cunning is plain: first she removes the king's fear by saying no one has hurt her, and then, before asking, she secures his promise, so that when he learns what it is he cannot draw back. This crooked move is the centre of the sarga. By saying the king was pierced by the arrows of love the poet shows that he was ruled at that moment by desire, not by judgement, which is why the promise came so easily. And by speaking only of "a certain wish" she hides what it is, and the reader guesses that what is hidden is dreadful.

The great king, smiling a little, took hold of her hair as she lay on the ground and, in his infatuation, said to Kaikeyī: "Proud woman, don't you know that except for Rāma, that tiger among men, there is no one dearer to me than you? By Rāghava, the unconquerable, the foremost, the great-souled, who is worth my very life, I swear to you: tell me what your heart desires." The irony is sharp: the one by whose name he swears is the one whose ruin she will demand. His faint smile shows how untroubled he was; he took it all as play, and "proud woman" is an affectionate teasing, not a rebuke. So the oath is taken lightly, yet it will become an unbreakable bond, and the poet shows here what carelessness brings. Even his tender gesture of taking her hair will later seem bitter mockery: the woman he comforts is the one who will destroy him.

"By Rāma, without the sight of whom for a single moment I surely could not live — by him, Kaikeyī, I swear I will do what you say. By Rāma, that best of men, whom I choose above myself and my other sons — by him I swear I will do what you say. My good woman, reach into my very heart and draw me out; look into it, and then tell me what you think best. You see the power you have; you must not doubt me. I swear by my good deeds that I will do what pleases you." By swearing three times the king tightens his own bond; it is he who binds himself, not Kaikeyī who binds him. His invitation to reach into his heart is poignant: he places his inmost self in her hands, and whoever does that places himself there. This is the flaw of excessive trust, and its fruit runs through the whole kāṇḍa. And saying that Rāma is worth his very life suggests that Rāma is the support of the king's life — which will come literally true.

Her mind was fixed on that one aim. Out of partiality for Bharata, and out of joy, she spoke the thing that had come to her mind, a thing not fit to be spoken. Delighted by the king's words, she declared her purpose, as dreadful as Death himself arriving. The loss of impartiality is the root of it all: so long as a mother is equal towards all the sons, the family is safe; when she takes sides, disaster is born. With the image of Death arriving the poet foretells the result of her words — not merely harsh words but death itself, which, as we shall see, will take Daśaratha's life. Here, at the heart of the sarga, the poet makes clear that her request is no request but a sentence of punishment.

"Since you swear in due form and grant me a boon, let the thirty-three gods, with Indra at their head, hear it. Let the moon and the sun, the sky, the planets, night and day, the quarters, the world, and this earth with its gandharvas and rākṣasas, the creatures that roam by night, the household gods in every house, and all other beings — let them all know what you have said. This king, true to his word, of great splendour, who knows dharma, speaks the truth and is pure, is granting me a boon: let all the gods hear it." Kaikeyī follows the worldly practice of witnesses: as witnesses are set to an agreement, she sets the gods, so that the king cannot deny it later. By calling on the gods she dresses her demand in the garments of dharma, which is only a cloak for adharma. Having thus held the great archer fast and praised him — praise that in truth tightened the noose — the queen spoke to the giver of boons, bewildered as he was by desire.

"Remember, king, what happened long ago in the war between the gods and the demons, when the enemy struck you down and your life hung in the balance. There, my lord, I guarded you, staying awake and labouring for you, and so you gave me two boons. Those two boons you granted, my lord, king of the earth, delight of the Raghus, I left with you as a deposit, and now I claim them. If, having promised in the name of dharma, you do not give me my boon, I shall give up my life this very day, dishonoured by you." The word "deposit" comes from the law, for a deposit cannot be denied, and the threat of death is her last weapon. By her repeated mention of how she stayed awake and laboured, she turns his gratitude into a debt; even the memory of a past kindness can be used as a weapon when the heart is tainted. By words alone the king was then brought under Kaikeyī's power; like a deer he leapt into the snare to his own destruction. The poet's image shows that the snare did not come to him; the king leapt into it himself — a bondage made of words alone.

Then she said to the giver of boons, bewildered by desire: "My lord, king of the earth, the two boons you granted then must be given now. I will name them today; listen to me. The consecration that has been prepared for Rāghava — with that very consecration let my Bharata be consecrated. And the second boon you gave me in your gladness in the war of gods and demons — its time has come. For nine years and five let Rāma, steadfast, clad in bark and deerskin, live as an ascetic in the Daṇḍaka forest, and let Bharata today enjoy the office of heir-apparent with no rival to trouble him. This is my dearest wish; I ask only for the boon already granted. And this very day let me see Rāghava leaving for the forest. Be a king of kings and true to your promise; protect your lineage, your character and your birth. Men rich in austerity say that truthfulness is the highest good for men in the world to come." Her insistence on seeing him go that very day reveals her ruthlessness: she wants not only the result but to see it with her own eyes. At the end she even quotes the teaching of dharma, justifying unrighteous demands in the name of truth — the most powerful way of adharma. So the sarga that began with a request ends with a lesson on truth; the answer comes in Daśaratha's lament in the next sarga.