సర్గ
హనుమంతుడు భరతునికి రామవృత్తాంతం చెప్పడం
భరతుని ప్రశ్న, వనప్రవేశం నుండి విరాధవధ, శూర్పణఖ, ఖరదూషణవధ, మారీచుడు, సీతాపహరణం, జటాయువు, కబంధుడు, సుగ్రీవునితో స్నేహం, వాలివధ, సీతాన్వేషణ, సేతువు, రావణవధ, వరప్రాప్తి, భరద్వాజాశ్రమంలో నివాసం
భరతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నా నాథుడైన రాముడు మహారణ్యానికి వెళ్ళి ఎన్నో సంవత్సరాలు గడిచాయి; ఈ రోజు నేను అతని గురించి ప్రీతికరమైన కీర్తనను వింటున్నాను. ‘బ్రతికి ఉన్న మనిషికి నూరేళ్ళకైనా ఆనందం వచ్చి చేరుతుంది’ అనే లోకోక్తి కల్యాణకరమైనదీ సత్యమైనదీ అని నాకు అనిపిస్తోంది. రాఘవునికీ వానరులకూ సమాగమం ఎలా జరిగింది, ఏ ప్రదేశంలో, దేనిని ఆశ్రయించి — అడుగుతున్న నాకు అది యథార్థంగా చెప్పు.’ రాకుమారుడు ఇలా అడగగా, దర్భాసనం (బృసి) మీద కూర్చోబెట్టబడిన హనుమంతుడు వనంలో రాముని చరిత్రనంతటినీ చెప్పాడు. ‘నాథ’ అనే పదంతో భరతుడు రాముణ్ణి కేవలం సోదరునిగా కాక స్వామిగా భావిస్తాడని తెలుస్తుంది. లోకోక్తి జనుల అనుభవంతో సిద్ధమైన మాట — దీర్ఘదుఃఖంలో కూడా ఆశను విడువకూడదు, ఎందుకంటే బ్రతికి ఉన్నవానికి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు సుఖం తప్పక వస్తుంది. భరతుని పద్నాలుగేళ్ళ నిరీక్షణ ఈ రోజు ఫలించింది. అతని ప్రశ్నలో కుతూహలం లేదు, సోదరునిపై స్నేహంతో అతని ప్రతి దుఃఖాన్నీ తెలుసుకోవాలనే కోరిక ఉంది. ‘బృసి’ అంటే మునుల దర్భలతో చేసిన ఆసనం — భరతుడు స్వయంగా తాపసి, అందువల్ల అతిథికి అలాంటి ఆసనమే ఇస్తాడు.
హనుమంతుడు మొదట భరతునికి తెలిసిన సంఘటనలను సంక్షేపంగా గుర్తుచేస్తాడు — ‘ప్రభూ, రాముడు ఎలా వనానికి పంపబడ్డాడో, నీ తల్లికి రెండు వరాలు ఎలా ఇవ్వబడ్డాయో, పుత్రశోకంతో రాజు దశరథుడు ఎలా మరణించాడో, దూతలు నిన్ను రాజగృహం నుండి త్వరగా ఎలా తీసుకువచ్చారో, అయోధ్యలో ప్రవేశించిన నీవు రాజ్యాన్ని ఎలా కోరుకోలేదో, సత్పురుషుల ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ నీవు చిత్రకూటపర్వతానికి వెళ్ళి శత్రుకర్శనుడైన సోదరుణ్ణి రాజ్యం స్వీకరించమని ఎలా ఆహ్వానించావో, రాజు మాటకు కట్టుబడిన అతడు రాజ్యాన్ని ఎలా విడిచిపెట్టాడో, నీవు ఆర్యుని పాదుకలను తీసుకుని ఎలా తిరిగి వచ్చావో — ఇదంతా, మహాబాహూ, నీకు యథాతథంగా తెలుసు. నీవు తిరిగి వెళ్ళిన తరువాత జరిగినది నా నుండి తెలుసుకో.’ ఈ ఉపక్రమంతో హనుమంతుడు తనకు భరతుని త్యాగం తెలుసునని చూపిస్తాడు; ‘ధర్మమాచరతా సతాం’ (సత్పురుషుల ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ) అనే మాటలో భరతుని ప్రశంస కూడా ఇమిడి ఉంది. రాజగృహం కేకయరాజు నగరం, అక్కడ భరతుడు మేనమామ ఇంట్లో ఉన్నాడు. ఐదవ శ్లోకం నుండి తొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు ‘యథా’ (ఎలా) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడం సంఘటనల మాలను అల్లుతుంది. అయోధ్యాకాండ కథ మొత్తం ఈ ఐదు శ్లోకాలలో సంక్షిప్తమైంది. కథనం భరతుని దుఃఖస్మృతులతో మొదలవుతుంది, కానీ అతని గౌరవంతో ముగుస్తుంది. ఇలా హనుమంతుడు భరతుని దుఃఖాన్ని మళ్ళీ రగిలించడు, అతని ధర్మనిష్ఠను గుర్తుచేసి కొత్త కథను ఆరంభిస్తాడు.
‘నీవు వెళ్ళిపోయిన తరువాత ఆ వనం, కలవరపడిన మృగాలతోనూ పక్షులతోనూ, మిక్కిలి దీనంగా అయిపోయినట్లు అయింది — భరతుని సైన్యంతో కలతచెందిన మృగాలూ పక్షులూ బెదిరిపోయాయి. తరువాత రాముడు ఏనుగులు తొక్కిన, సింహాలతోనూ పులులతోనూ మృగాలతోనూ నిండిన, నిర్జనమైన, భయంకరమైన మహా దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు. దట్టమైన వనంలో వెళ్తున్న వారి ఎదుట బలవంతుడైన విరాధుడు మహానాదం చేస్తూ కనిపించాడు. మహానాదం చేస్తూ, బాహువులు పైకెత్తి, తలకిందులుగా, ఘీంకరించే ఏనుగులా అరుస్తున్న అతణ్ణి సోదరులిద్దరూ ఎత్తి తవ్విన గోతిలో పడవేశారు. ఆ దుష్కరకార్యం చేసి రామలక్ష్మణులు సాయంకాలం శరభంగుని రమ్యమైన ఆశ్రమానికి వెళ్ళారు. శరభంగుడు స్వర్గానికి వెళ్ళిన తరువాత సత్యపరాక్రముడైన రాముడు మునులందరికీ అభివాదం చేసి జనస్థానానికి వెళ్ళాడు.’ ఇది అరణ్యకాండ ఆరంభం. విరాధుడు శస్త్రాలకు అవధ్యుడు, అందువల్ల అతణ్ణి గోతిలో పాతిపెట్టి చంపారని అరణ్యకాండలో విస్తారంగా చెప్పబడింది. శరభంగుడు రాముణ్ణి చూసి అగ్నిలో ప్రవేశించి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళాడు. హనుమంతుడు ఈ సంఘటనలను సంపాతి నోటి నుండి గానీ సుగ్రీవుని నోటి నుండి గానీ విని ఉండవచ్చు, అయినా అతడు అన్నిటినీ క్రమంగా గుర్తుచేసుకుంటాడు. ‘పరిద్యూనమివ’ (దీనంగా అయిపోయినట్లు) అనే మాటలో వనానికి కూడా దుఃఖం — రామవియోగంలో అయోధ్య శోకించినట్లే, భరతుని సైన్యం వెళ్ళిపోయిన తరువాత చిత్రకూటవనం కూడా శూన్యమైంది. దండకారణ్యం ‘విజనం’ (నిర్జనమైనది) — అక్కడ మనుషులు నివసించరు, కేవలం మునులూ రాక్షసులూ ఉంటారు. వనంలో రాముడు చూసిన మొదటి రాక్షసుడు విరాధుడు; అతని వధతో రాముని వనవాసంలో యుద్ధపర్వం మొదలవుతుంది. ‘నదంతమివ కుంజరం’ (ఘీంకరించే ఏనుగులా) అనే ఉపమానంతో అతని మహాకాయమూ భీకరత్వమూ సూచించబడతాయి.
‘తరువాత శూర్పణఖ అనే రాక్షసి రాముని దగ్గరకు వచ్చింది; అప్పుడు రాముడు ఆదేశించగా మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు హఠాత్తుగా లేచి కత్తి పట్టుకుని ఆమె చెవులనూ ముక్కునూ కోశాడు. అక్కడ నివసిస్తున్న మహాత్ముడైన రాఘవుడు భయంకరకర్ములైన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను చంపాడు. యుద్ధరంగంలో ఒక్క రామునితో తలపడిన రాక్షసులు పగటిలో నాలుగవ భాగంలోనే నిశ్శేషమయ్యారు. తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించే, మహాబలులూ మహావీర్యులూ అయిన దండకారణ్యవాసులైన రాక్షసులు యుద్ధంలో రాఘవునిచేత చంపబడి నలిగిపోయారు; ఖరుడు కూడా యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు — ముందుగా దూషణుణ్ణి చంపి, తరువాత త్రిశిరుణ్ణి కూడా. అప్పుడు ఆ దుఃఖంతో పీడింపబడిన శూర్పణఖ రావణుని దగ్గరకు వెళ్ళింది.’ ‘ఏకేన’ (ఒక్కడే) అనే పదం రాముని అద్వితీయమైన శౌర్యాన్ని సూచిస్తుంది — పద్నాలుగు వేలమందిని ఒక్కడే పగటిలో నాలుగవ వంతు సమయంలో నాశనం చేశాడు (అరణ్యకాండలో ఈ సమయం ఒకటిన్నర ముహూర్తం అని చెప్పబడింది). ‘అహ్నః చతుర్థభాగః’ అంటే పగటిలో నాలుగవ వంతు, దాదాపు ఏడున్నర ఘడియలు, అంటే సుమారు మూడు గంటలు. ‘తపసో విఘ్నకారిణః’ (తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించేవారు) — ఋషులను రక్షించడమే వనవాసపు ప్రధానకార్యం అని గుర్తుచేయబడుతుంది. ఇక్కడ శూర్పణఖ అవమానం నుండే యుద్ధమంతటికీ బీజం పుట్టింది. పదిహేడు, పద్దెనిమిది శ్లోకాల మధ్య ముద్రణలో ‘చతుర్దశ సహస్రాణి…హతాని…’ అనే రెండు అర్ధభాగాలు చెవులూ ముక్కూ కోసిన తరువాత ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో అవి 6.114.015 గా ముందు ఉన్నాయి — క్రమవిపర్యయం. ఈ కథలో లక్ష్మణుని కార్యం కూడా మరచిపోబడలేదు — అతడు రాముని ఆజ్ఞతోనే శూర్పణఖను దండించాడు, తన ఇష్టంతో కాదు. ఖరదూషణ త్రిశిరుల వధ జనస్థానంలో రాక్షసుల ఆధిపత్యానికి అంతం, అందువల్ల శూర్పణఖ లంకకు వెళ్ళి రావణుని పురికొల్పుతుంది. ‘ఖరశ్చ నిహతో రణే’ (ఖరుడు కూడా యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు) — ఖరుడు జనస్థానంలో రావణుని ప్రతినిధి; అతని వధతో రావణుని దక్షిణ సరిహద్దు నిశ్శేషమైంది.
‘రావణుని అనుచరుడూ భయంకరుడూ అయిన మారీచుడనే రాక్షసుడు రత్నమయమైన మృగంగా మారి వైదేహిని ప్రలోభపెట్టాడు. దానిని చూసి వైదేహి రామునితో ఇలా అన్నది — “దీనిని పట్టుకో, మనోహరమైన ఈ అందమైన మృగం మన ఆశ్రమంలో ఉంటుంది.” అప్పుడు రాముడు విల్లు చేతబట్టి ఆ మృగాన్ని వెంబడించాడు, పరుగెత్తుతున్న దానిని వంగిన కణుపుల బాణంతో చంపాడు. సౌమ్యా, రాఘవుడు మృగం వెంట వెళ్ళగా, లక్ష్మణుడు కూడా బయటకు వెళ్ళగా, దశగ్రీవుడు ఆశ్రమంలో ప్రవేశించి, ఆకాశంలో గ్రహం రోహిణిని పట్టినట్లు బలవంతంగా సీతను పట్టుకున్నాడు. యుద్ధంలో ఆమెను కాపాడాలని కోరిన గృధ్రుడైన జటాయువును చంపి, సీతను హఠాత్తుగా పట్టుకుని ఆ రాక్షసుడు త్వరగా వెళ్ళిపోయాడు. పర్వతశిఖరం మీద ఉన్న, అద్భుతమైన రూపం గల, పర్వతాల వంటి వానరులు సీతను తీసుకుపోతున్న రాక్షసాధిపతి రావణుని విస్మయంతో చూశారు. తరువాత ఆ మహాబలుడు వైదేహితో కలిసి మనోవేగం గల పుష్పకవిమానం ఎక్కి, అతివేగంగా వెళ్ళి లంకలో ప్రవేశించాడు. బంగారంతో అలంకరించిన శుభమైన మహాభవనంలో మైథిలిని ప్రవేశపెట్టి మాటలతో ఊరడించాడు. వైదేహి మాత్రం అతని మాటలనూ ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుణ్ణీ గడ్డిపోచలా భావిస్తూ అశోకవనానికి వెళ్ళింది.’ ‘గ్రహః ఖే రోహిణీమివ’ (ఆకాశంలో గ్రహం రోహిణిని పట్టినట్లు) — పాపగ్రహం రోహిణీనక్షత్రాన్ని పీడిస్తుందనే జ్యోతిషపు ఉపమానం. ఋష్యమూకం మీద ఉన్న వానరులు దీనిని చూశారు, సీత వారి మధ్య ఆభరణాలను జారవిడిచింది — ఇదే కథకు ముడి. ‘తృణవత్’ (గడ్డిపోచలా) అనేది సీత చలించని పాతివ్రత్యధర్మం; అశోకవనంలో ఆమె పది నెలలు నివసించింది. రావణుని వైభవం సీత మనస్సులో గడ్డిపోచతో సమానమైంది. కథలోని ఈ భాగాన్ని హనుమంతుడు విస్తారంగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే సీతాపహరణమే దుఃఖమంతటికీ మూలం. మారీచుడు మునుపు విశ్వామిత్రుని యజ్ఞంలో రాముని బాణంతో సముద్రంలోకి విసిరివేయబడ్డాడు; రావణుని భయంతో మళ్ళీ అతడు మాయామృగమయ్యాడు. సీత పలికిన ‘గృహ్యతాం’ (పట్టుకో) అనే మాట ఆమె సరళమైన స్త్రీస్వభావాన్ని చూపిస్తుంది, లోభాన్ని కాదు. రాముడు వెళ్ళిన తరువాత మారీచుని మాయాస్వరం వల్ల, సీత పట్టుబట్టడంతో లక్ష్మణుడు కూడా బయటకు వెళ్ళాడు. ‘తరసా’ (బలవంతంగా) — రావణుని బలాత్కారం; జటాయువు వృద్ధుడైనా సీతను కాపాడడానికి యుద్ధం చేశాడు, ప్రాణాలు విడిచాడు. పుష్పకవిమానం కుబేరుని నుండి అపహరించినది, దానితోనే అతడు లంకకు వెళ్ళాడు. అశోకవనం రావణుని ఉద్యానం, అక్కడ రాక్షసీల మధ్య సీత నివసించింది. హనుమంతుడు స్వయంగా అక్కడ సీతను చూశాడు, అందువల్ల ఈ వర్ణన ప్రత్యక్షసాక్షి మాట. హనుమంతుని కథనంలో వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్న మూడు అర్ధభాగాలున్నాయి — పుష్పకారోహణం, సీత రావణుని గడ్డిపోచలా తిరస్కరించడం, అశోకవనానికి వెళ్ళడం; ఇవి సమీక్షిత పాఠంలో లేవు, అయినా ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉన్నాయి. ఇవి కథాగమనాన్ని విశదం చేస్తాయి. సీత ధైర్యం భరతునికి ప్రత్యేకంగా నివేదించబడుతుంది, ఎందుకంటే అతడు వదినగారి శీలం గురించి తెలుసుకోవాలని ఉత్సుకుడై ఉండవచ్చు. రావణుని మాటలతో కూడిన ఊరడింపునూ ప్రలోభాన్నీ ఆమె గడ్డిపోచంత కూడా లెక్కచేయలేదు.
‘తరువాత వనంలో మృగాన్ని చంపి రాముడు తిరిగి వచ్చాడు. తిరిగి వస్తున్న కాకుత్స్థుడు గృధ్రుణ్ణి చూసి వ్యథ చెందాడు — తండ్రి కంటే ప్రియమైన గృధ్రుడు చంపబడి ఉండడం చూసి రాముడు దుఃఖించాడు. తరువాత వైదేహిని వెతుకుతూ లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడు గోదావరి వెంట సంచరిస్తూ, పూచిన వనప్రదేశాలను గాలిస్తూ, మహారణ్యంలో కబంధుడనే రాక్షసుని సమీపించారు. తరువాత కబంధుని మాట ప్రకారం సత్యపరాక్రముడైన రాముడు ఋష్యమూకం వైపు బయలుదేరాడు.’ జటాయువు దశరథుని మిత్రుడు; రాముడు అతనికి తండ్రికి చేసినట్లే అగ్నిసంస్కారం చేశాడు. శాపం నుండి విముక్తుడైన కబంధుడు సుగ్రీవునితో స్నేహం చేసుకోమని రామునికి ఉపదేశించాడు. ఇక్కడ కథ అరణ్యకాండ చివరకు చేరుతుంది. ‘న్యవర్తత తదా రామః మృగం హత్వా తదా వనే’ అనే శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తదా’ (అప్పుడు) అనే పదం రెండుసార్లు ఉంది. రామలక్ష్మణుల సీతాన్వేషణ దక్షిణదిక్కున గోదావరి నుండి మొదలై పంప వైపు సాగింది. కబంధుడు తన బాహువులతోనే జీవులను పట్టుకునేవాడు; రామలక్ష్మణులు అతని బాహువులను నరికి అతణ్ణి శాపం నుండి విడిపించారు. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘తండ్రి కంటే కూడా ప్రియమైన గృధ్రరాజు’ అని వివరిస్తుంది — ‘ప్రియతరం పితుః’ అనే చోట పంచమీవిభక్తి అర్థం (తండ్రి కంటే).
‘అతడు ఋష్యమూకపర్వతానికి వెళ్ళి సుగ్రీవునితో కలిశాడు. వారి సమాగమానికి ముందే వారి మధ్య ప్రీతితో కూడిన హార్దిక అనుబంధం ఏర్పడింది. కోపించిన సోదరుడు వాలి సుగ్రీవుని మునుపే వెళ్ళగొట్టాడు; పరస్పర సంభాషణతో వారి ప్రణయం గాఢమైంది. రాముడు తన భుజబలంతో యుద్ధంలో మహాకాయుడూ మహాబలుడూ అయిన వాలిని చంపి సుగ్రీవునికి తన రాజ్యాన్ని తిరిగి అప్పగించాడు. వానరులందరితో కూడిన సుగ్రీవుడు రాజ్యంలో స్థాపించబడ్డాడు; అతడు రామునికి రాజకుమార్తె అయిన సీతను వెతుకుతానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. మహాత్ముడైన వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు ఆదేశించగా పది కోట్ల వానరులు అన్ని దిక్కులకూ పంపబడ్డారు. వారు దూరదూరంగా వెళ్ళిపోయాక, శోకంతో మిక్కిలి తపిస్తున్న మాకు పర్వతశ్రేష్ఠమైన వింధ్యంలో చాలా కాలం గడిచిపోయింది.’ ‘ఇతరేతరసంవాదాత్’ (పరస్పర సంభాషణతో) — ఇద్దరి దుఃఖమూ సమానం, ఇద్దరూ భార్యకు దూరమైనవారు, రాజ్యం కోల్పోయినవారు; అందువల్ల స్నేహం దృఢమైంది. ‘నః’ (మాకు) — హనుమంతుడు కూడా దక్షిణదిక్కున వెతికినవారిలో ఉన్నాడు. వింధ్యంలో ఒక నెల గడిచిపోయింది, సీత కనిపించలేదు, వానరులు ప్రాయోపవేశానికి సిద్ధపడ్డారు — అని కిష్కింధాకాండలో ఉంది. హనుమంతుడు స్వయంగా సుగ్రీవుని మంత్రి, అందువల్ల ఈ స్నేహానికి ఆరంభం అతని మధ్యవర్తిత్వంతోనే జరిగింది; కానీ ఇక్కడ అతడు తనను తాను ప్రశంసించుకోడు. ‘స్వబాహువీర్యేణ’ (తన భుజబలంతో) — వాలివధ రాముని పరాక్రమమే. ‘పది కోట్లు’ అనే వానరుల సంఖ్య మహత్తరమైనది; వారు నాలుగు దిక్కులకూ పంపబడ్డారు. దక్షిణదిక్కుకు అంగదుని నాయకత్వంలో హనుమంతుడూ జాంబవంతుడూ వెళ్ళారు. వింధ్యగుహలో దారి తప్పి కాలం గడిచిపోయింది, సుగ్రీవుడు ఇచ్చిన నెల గడువు కూడా ముగిసింది — ఇదే ‘మహాన్ కాలః అత్యవర్తత’ (చాలా కాలం గడిచిపోయింది) అనే మాట భావం.
‘గృధ్రరాజైన జటాయువు సోదరుడూ వీర్యవంతుడూ అయిన సంపాతి, సీత రావణుని భవనంలో నివసిస్తోందని చెప్పాడు. అప్పుడు నేను దుఃఖంతో చుట్టుముట్టబడిన నా జ్ఞాతుల దుఃఖాన్ని తొలగిస్తూ, నా బలాన్ని ఆశ్రయించి నూరు యోజనాలు దూకాను. అక్కడ అశోకవనంలో ఉన్న, పట్టువస్త్రం ధరించిన, మలినమైన, ఆనందం లేని, దృఢవ్రత అయిన ఒంటరి సీతను చూశాను. నిందారహితురాలైన ఆమెను విధిపూర్వకంగా సమీపించి అన్నీ అడిగి, రాముని పేరు చెక్కిన ఉంగరాన్ని గుర్తుగా ఇచ్చాను; ఆమె గుర్తుగా ఇచ్చిన మణిని పొంది కృతార్థుడనై తిరిగి వచ్చాను. తిరిగి వచ్చి, అక్లిష్టకర్ముడైన (శ్రమలేకుండా కార్యాలు సాధించే) రామునికి ప్రకాశించే ఆ మహామణిని గుర్తుగా ఇచ్చాను. ఆ మైథిలి గురించి విని రాముడు, ప్రాణాంతస్థితికి చేరిన రోగి అమృతం తాగినట్లు, జీవితంపై ఆశ పెట్టుకున్నాడు. తరువాత ప్రయత్నాన్ని ప్రారంభింపజేస్తూ, ప్రళయకాలంలో లోకాలన్నిటినీ దహించాలనుకునే అగ్నిలా లంకను నాశనం చేయాలని మనస్సులో నిశ్చయించుకున్నాడు.’ నలభై మూడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. హనుమంతుడు తన కార్యాన్ని వినయంతో సంక్షేపిస్తాడు — ‘నూరు యోజనాలు దూకాను’ అనే ఒక్క వాక్యంతో. ‘ఏకాం’ (ఒంటరిదాన్ని) అనే పదంలో సీత ఏకాకితనం కరుణాజనకంగా ధ్వనిస్తుంది. రెండు అభిజ్ఞానాలు — రాముని ఉంగరం సీతకు, సీత చూడామణి రామునికి. ‘అమృతం తాగిన రోగిలా’ — రాముని పునర్జీవనం. ‘విభావసుః’ అంటే ప్రళయాగ్ని. సంపాతి జటాయువు అన్న; రెక్కలు లేక సముద్రతీరంలో నివసిస్తూ దివ్యదృష్టితో లంకలో సీతను చూశాడు. ‘జ్ఞాతుల దుఃఖాన్ని తొలగిస్తూ’ — హనుమంతుని లంఘనం వానరుల నిరాశకు ఉపాయం. అశోకవనంలో సీత వేషం — పట్టువస్త్రం ధరించినా మలినంగా ఉంది, ఎందుకంటే ఆమె అలంకారాలను విడిచిపెట్టింది. ‘దృఢవ్రతాం’ (దృఢవ్రత అయిన) — ఆమె పాతివ్రత్యం. నలభై ఐదు, నలభై ఆరు శ్లోకాలలో ‘అభిజ్ఞానం మయా దత్తం’ (గుర్తుగా నేను ఇచ్చాను) అనే పదం రెండుసార్లు వస్తుంది — మొదట సీతకు, రెండవసారి రామునికి. రాముని ప్రతిస్పందన రెండు విధాలు — మొదట జీవితంపై ఆశ, తరువాత యుద్ధనిశ్చయం. ఇలా సీతాదర్శనమే యుద్ధానికి ప్రారంభబిందువు. హనుమంతుని వినయం ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది — లంకాదహనాన్నీ, అక్షకుమారుని వధనూ, రావణసభలో తాను పలికిన మాటలనూ అతడు ప్రస్తావించడు.
‘తరువాత సముద్రాన్ని చేరి రాముడు నలునిచేత సేతువును కట్టించాడు; ఆ సేతువు ద్వారా కపివీరుల సైన్యం సముద్రాన్ని దాటింది. నీలుడు ప్రహస్తుని చంపాడు, రాఘవుడు కుంభకర్ణుణ్ణి, లక్ష్మణుడు రావణుని కుమారుడు ఇంద్రజిత్తును, రాముడు స్వయంగా రావణుణ్ణి చంపాడు. అతడు ఇంద్రునితోనూ యమునితోనూ వరుణునితోనూ మహేశ్వరునితోనూ స్వయంభువైన బ్రహ్మతోనూ దశరథునితోనూ కలుసుకుని, అక్కడ వచ్చిన వారిచేతా ఋషులచేతా దేవర్షులచేతా వరాలు ఇవ్వబడి, శ్రీమంతుడూ పరంతపుడూ అయిన కాకుత్స్థుడు వరాలను పొందాడు. వరాలు పొందిన అతడు ప్రీతితో కలిసివచ్చిన వానరులతో పుష్పకవిమానంలో కిష్కింధకు వచ్చాడు. మళ్ళీ గంగను చేరి భరద్వాజముని సన్నిధిలో నివసిస్తున్న రాముణ్ణి రేపు పుష్యనక్షత్రయోగంలో విఘ్నం లేకుండా నీవు చూడగలవు.’ యుద్ధకాండలోని దీర్ఘకథ నాలుగు శ్లోకాలలోనే సంక్షిప్తమైంది — హనుమంతుడు భరతునికి ప్రధానవీరుల వధను మాత్రమే నివేదిస్తాడు. కిష్కింధలో సుగ్రీవుని భార్యలనూ ఇతర వానరస్త్రీలనూ విమానంలో ఎక్కించారని పూర్వసర్గలో ఉంది. ‘పుష్యయోగం’ అభిషేకానికి శుభమైన నక్షత్రం. ‘శక్రేణ యమేన వరుణేన’ మొదలైన దేవతలు రావణవధ తరువాత వచ్చారు, వారు వానరుల పునరుజ్జీవనమనే వరాన్ని ఇచ్చారని పూర్వసర్గలలో ఉంది. ‘అవిఘ్నం’ (విఘ్నం లేకుండా) — ఇప్పుడు దారిలో ఏ విఘ్నమూ లేదు, ఎందుకంటే శత్రువులందరూ చంపబడ్డారు. రాముని ఆదేశం ప్రకారం హనుమంతుని కథనం సంపూర్ణమైంది — గుహునికీ భరతునికీ అంతా నివేదించబడింది. ఈ సర్గతో రామాయణం మొత్తం — అరణ్యకాండ నుండి యుద్ధకాండ వరకు — సంక్షేపం చేయబడినట్లయింది. ‘లక్ష్మణో రావణసుతం’ (లక్ష్మణుడు రావణుని కుమారుణ్ణి) — ఇంద్రజిత్తు వధ లక్ష్మణుని మహత్తమ కార్యం; హనుమంతుడు భరతునికి అతని సోదరుని శౌర్యాన్ని ప్రత్యేకంగా నివేదిస్తాడు. ‘స్వయం రామస్తు రావణం’ (రాముడు స్వయంగా రావణుణ్ణి) — ‘స్వయం’ అనే పదంతో ముఖ్యశత్రువు రాముని చేతనే చంపబడ్డాడనే గౌరవం.
తరువాత హనుమంతుని మధురమైన మాటలతో అంతా విని ఆనందించిన భరతుడు దోసిలి జోడించి, మనస్సుకు ఆనందం కలిగించే మాట ఇలా అన్నాడు — ‘ఎంతో కాలానికి నా మనోరథం నిజంగా నెరవేరింది.’ సర్గ వంశస్థవృత్తంతో ముగుస్తుంది. పద్నాలుగేళ్ళకూ ఒకే ఒక మనోరథం — రాముని పునరాగమనం. భరతుడు ఇదంతా వింటూ సోదరుని దుఃఖాలను తనవిగానే భావిస్తాడు, అందువల్ల అతని ఆనందం కూడా గాఢమైనది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड्विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२६॥