॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 125వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

హనుమంతుడు నందిగ్రామానికి వెళ్ళి భరతునికి ప్రియవార్త నివేదించడం

రాముని సందేశం, భరతుని మనోభావాన్ని పరీక్షించమని ఆదేశం, హనుమంతుని ప్రయాణం, గుహునితో సమాగమం, నందిగ్రామంలో తాపసుడైన భరతుని దర్శనం, ప్రియవార్త చెప్పడం, భరతుని మూర్ఛ, ఆనందం, బహుమానం

భరద్వాజాశ్రమంలో ఉన్న రాముడు దూరం నుండి అయోధ్యను చూసి ఆలోచించసాగాడు. సుగ్రీవాదులకు ప్రియం చేయాలని కోరుకుంటూ, త్వరితపరాక్రముడైన అతడు అందరికీ ప్రియం ఎలా జరుగుతుందో ఆలోచించి వానరులపై దృష్టి సారించాడు; తరువాత ధీమంతుడూ తేజస్వీ అయిన అతడు వానరుడైన హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు. ‘వానరశ్రేష్ఠా, త్వరగా అయోధ్యకు వెళ్ళి రాజభవనంలోని జనం క్షేమంగా ఉన్నారో లేదో తెలుసుకో. దారిలో శృంగిబేరపురానికి చేరి, అడవులలో సంచరించే నిషాదాధిపతి గుహునికి నా మాటగా క్షేమం చెప్పు. నేను క్షేమంగా, రోగం లేకుండా, చింత తీరి ఉన్నానని విని గుహుడు ప్రీతి చెందుతాడు, ఎందుకంటే అతడు నాకు ఆత్మసముడైన మిత్రుడు. అతడు ప్రీతుడై అయోధ్యకు దారినీ భరతుని వృత్తాంతాన్నీ నీకు చెబుతాడు. తరువాత భరతుని దగ్గరకు వెళ్ళి నా మాటగా క్షేమం చెప్పు; భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడి కార్యసిద్ధి పొందిన నా గురించి అతనికి తెలియజెయ్యి.’ ఇక్కడ రాముని స్వభావం కనిపిస్తుంది — విజయుడైనా అతడు మొదట, వనగమనకాలంలో తనను గంగ దాటించిన మిత్రుడు గుహుణ్ణి గుర్తుచేసుకుంటాడు. ‘ఆత్మసమః సఖా’ (ఆత్మసముడైన మిత్రుడు) అనే పదం నిషాదరాజుపై అతని స్నేహాన్ని సూచిస్తుంది. పద్నాలుగేళ్ళ తరువాత తిరిగి వస్తున్నప్పుడు అయోధ్య స్థితి తెలియదు, అందువల్ల హనుమంతుడు ముందుగా పంపబడతాడు. ముద్రణలో మొదటి శ్లోకం ‘ప్రియకామః ప్రియం రామస్తతస్త్వరితవిక్రమః’ అని, రెండవది ‘చింతయిత్వా…’ అని ఉన్నాయి — సమీక్షిత పాఠంతో పోలిస్తే అర్ధభాగాల క్రమం విపరీతం. పుష్పకవిమానంలో వానరులూ రాక్షసులూ అందరూ రామునితో వస్తున్నారు, అందువల్ల వారందరికీ సరైన స్వాగతం ఎలా జరగాలనేది కూడా రాముని చింతకు విషయం. ‘రాజభవనంలోని జనం క్షేమంగా ఉన్నారా’ అనే ప్రశ్నలో తల్లుల, భరతుని, శత్రుఘ్నుని, పురవాసుల క్షేమం గురించిన జిజ్ఞాస అంతా ఇమిడి ఉంది. గుహునికి అయోధ్యకు దారీ వృత్తాంతమూ తెలుసు, ఎందుకంటే అతడు ఇంతకుముందు భరతునితో కలిసి చిత్రకూటానికి వెళ్ళాడు; అందువల్ల అతడు హనుమంతునికి మార్గదర్శకుడు కాగలడు. ‘సభార్యం సహలక్ష్మణం’ (భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడి) అనే రెండు పదాలతో సీత క్షేమమూ లక్ష్మణుని క్షేమమూ కూడా ఒకే వాక్యంలో నివేదించబడతాయి.

రాముడు నివేదించవలసిన వృత్తాంతాన్ని లెక్కిస్తాడు — బలవంతుడైన రావణుడు వైదేహిని అపహరించడం, సుగ్రీవునితో సంవాదం, యుద్ధంలో వాలి వధ, మైథిలి అన్వేషణ, అపారజలమూ అక్షయమూ అయిన నదీపతిని దాటి హనుమంతుడు ఆమెను కనుగొన్న విధం, సముద్రాన్ని సమీపించి సాగరాన్ని దర్శించడం, సేతువును కట్టించిన విధం, రావణుడు చంపబడిన విధం, మహేంద్రుడూ బ్రహ్మా వరుణుడూ ఇచ్చిన వరాలు, మహాదేవుని అనుగ్రహం వల్ల తండ్రి దశరథునితో సమాగమం. ‘సౌమ్యా, రాక్షసరాజు విభీషణునితోనూ వానరాధిపతి సుగ్రీవునితోనూ కలిసి నేను వస్తున్నానని భరతునికి నివేదించు. శత్రుగణాలను జయించి, సాటిలేని కీర్తిని పొంది, అర్థసిద్ధి పొందిన రాముడు మహాబలులైన మిత్రులతో కలిసి వస్తున్నాడని కూడా చెప్పు.’ తరువాత సూక్ష్మమైన ఆదేశం — ‘ఇది విని భరతుడు ఎలాంటి ముఖభావాన్ని పొందుతాడో అది నీవు తెలుసుకోవాలి, నాపట్ల తన కర్తవ్యం ఏమిటని అతడు భావిస్తాడో అది కూడా. అతని ముఖవర్ణం, చూపు, మాటతీరు ద్వారా అన్ని విషయాలనూ ఇంగితాలనూ యథార్థంగా గ్రహించాలి. అన్ని కోరికలతోనూ సమృద్ధమైనదీ, ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ రథాలతోనూ నిండినదీ అయిన తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన రాజ్యం ఎవరి మనస్సును మార్చదు? కైకేయి సాంగత్యం వల్లనో, దీర్ఘకాల సంసర్గం వల్లనో శ్రీమంతుడైన భరతుడు స్వయంగా రాజ్యాన్ని కోరుకుంటే, ఆ రఘునందనుడే సమస్తభూమినీ పాలించుగాక. వానరా, అతని బుద్ధినీ నిశ్చయాన్నీ తెలుసుకుని, మనం దూరం వెళ్ళకముందే త్వరగా తిరిగి రావాలి.’ ఇక్కడ రాముని మాట సందేహం కాదు, రాజనీతిజ్ఞుని జాగ్రత్త; చివర ‘ప్రశాస్తు’ (పాలించుగాక) అనే పదంతో అతని త్యాగబుద్ధి కూడా వెల్లడవుతుంది — భరతుడు రాజ్యాన్ని కోరుకుంటే రాముడు దానిని అతనికే విడిచిపెడతాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నాకు ఆ రాజ్యాన్ని తీసుకోవలసిన అవసరం లేదు’ అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. రాముడు తన వనవాసపు కథ మొత్తాన్నీ తానే సంక్షేపంగా నిర్దేశిస్తాడు; దానిని హనుమంతుడు తరువాతి సర్గలో భరతునికి విస్తారంగా చెబుతాడు. వరదానపు ప్రస్తావన — రావణవధ తరువాత దేవతలు వచ్చి వరాలిచ్చారనీ, దశరథుడు విమానంలో వచ్చి కుమారుణ్ణి చూశాడనీ పూర్వసర్గలలో వర్ణించబడింది. ‘యమాకారం భజతే’ (ఎలాంటి ఆకారాన్ని పొందుతాడో) — ఆకారం అంటే ముఖభావం; ‘ఇంగితాని’ అంటే అంతర్గత భావానికి బాహ్యచిహ్నాలు. ఈ చిహ్నాల ద్వారా మనిషి హృదయం తెలుస్తుందని నీతిశాస్త్రపు మతం. ‘కస్య నావర్తయేన్మనః’ (ఎవరి మనస్సును మార్చదు) అనేది సామాన్యనియమం — రాజ్యం అందరి మనస్సులనూ చలింపజేస్తుంది, భరతుడు కూడా మనిషే. హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘సంగతి’ అనే పదానికి వివరణ — కైకేయి సాంగత్యం, లేదా చిరకాలం రాజ్యవైభవంతో సంసర్గం. ‘యావన్న దూరం యాతాః స్మః’ (మనం దూరం వెళ్ళకముందే) — మనం భరద్వాజాశ్రమం నుండి ఎక్కువ దూరం వెళ్ళము, ఆలోగా నీవు తిరిగి రా; భరతుని మనస్సు వేరుగా ఉంటే మనం వేరే చోటికి వెళ్దాం అని హిందీ వ్యాఖ్యానపు ఆశయం. రాముని ఈ ఆదేశంలో రెండు భావాలు కలుస్తాయి — సోదరునిపై విశ్వాసం, రాజధర్మపు జాగ్రత్త. అతడు భరతుణ్ణి నిందించడు, కేవలం అతని మనస్సును తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు, దానివల్ల ఇద్దరి సంబంధమూ చెక్కుచెదరకుండా ఉంటుంది. భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించాలనుకుంటే రాముడు విరోధించడు, ప్రీతితో దానిని విడిచిపెడతాడు — ఇదే రాముని స్వభావం.

ఇలా ఆదేశించబడిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మానవరూపం ధరించి త్వరగా అయోధ్యకు బయలుదేరాడు. ఉత్తమసర్పాన్ని పట్టుకోవాలని గరుత్మంతుడు వేగంగా దూకినట్లు అతడు వేగంగా పైకి ఎగిరాడు. తన తండ్రి వాయువు మార్గమైన అంతరిక్షాన్నీ, పక్షిరాజైన గరుడుని శుభనివాసాన్నీ దాటి, గంగాయమునల భీకరమైన సంగమాన్ని అధిగమించి, శృంగిబేరపురానికి చేరి, వీర్యవంతుడైన అతడు ఆనందంగా గుహుని సమీపించి శుభవాక్కుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీ మిత్రుడూ సత్యపరాక్రముడూ అయిన కాకుత్స్థుడు రాముడు సీతతోనూ సౌమిత్రితోనూ కలిసి నీకు క్షేమం చెప్పాడు. భరద్వాజుని మాట ప్రకారం ఈ పంచమి రాత్రి అక్కడ గడిపి, ఆయన అనుమతితో వస్తున్న రాఘవుని నీవు ఇక్కడే చూస్తావు.’ ఇలా చెప్పి, పులకించిన రోమాలు గల మహాతేజస్వీ వేగవంతుడూ అయిన అతడు ఏమీ ఆలోచించకుండా మహావేగంతో పైకి ఎగిరాడు. దారిలో అతడు రామతీర్థాన్నీ, వాలుకినీ నదినీ, వరూథినీ, గోమతినీ, భయంకరమైన సాలవనాన్నీ చూశాడు. ఎన్నో వేల ప్రజలనూ, సమృద్ధమైన జనపదాలనూ దాటి, దూరమార్గం ప్రయాణించి, ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు నందిగ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న పూచిన చెట్లను చేరాడు — అవి దేవేంద్రుని నందనోద్యానంలోనూ కుబేరుని చైత్రరథవనంలోనూ ఉన్న చెట్లవలె శోభిస్తున్నాయి. ‘పితృపథం’ అంటే వాయుపుత్రుని అంతరిక్షమార్గం; రామతీర్థాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం పరశురామతీర్థం అని వివరించింది. గరుడుని ఉపమానంతో హనుమంతుని వేగమూ లక్ష్యనిష్ఠా సూచించబడతాయి — గరుడుడు పామును చూసి రెప్పపాటులో దూకినట్లు హనుమంతుడు రాముని కార్యం వైపు పరుగెత్తుతాడు. ‘మానుషం రూపం ధారయన్’ (మానవరూపం ధరించి) — వానరరూపంలో వెళ్తే అయోధ్యావాసులు భయపడవచ్చు, అందువల్ల మానవరూపం. గుహునికి చెప్పిన సందేశంలో ‘పంచమీమద్య రజనీం’ (ఈ రోజు పంచమి రాత్రి) అనే తిథి ప్రస్తావన ఉంది — పద్నాలుగేళ్ళు పంచమి నాడు పూర్తవుతాయి, అందువల్ల ఈ రాత్రి భరద్వాజాశ్రమంలో గడిపి రేపు రాముడు వస్తాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రేపు ఆయన అనుమతి తీసుకుని అక్కడి నుండి బయలుదేరుతారు’ అని చెబుతుంది. ‘అవిచారయన్’ (ఆలోచించకుండా) — ఏ ఆలస్యమూ లేదు, ఏ సంశయమూ లేదు; కేవలం స్వామి కార్యం. దారిలో చూసిన నదుల, వనాల, జనపదాల వర్ణనతో కోసలదేశపు సమృద్ధి సూచించబడుతుంది — రాముడు లేకపోయినా భరతుని పాలనలో ప్రజలు సుఖంగా సమృద్ధిగా ఉన్నారు. నందిగ్రామం సమీపంలో పూచిన చెట్లు దేవోద్యానాల వంటివి, ఎందుకంటే అక్కడ ధర్మాత్ముడైన భరతుడు నివసిస్తున్నాడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం మళ్ళీ ‘లంఘయిత్వా’ (దాటి) అనే పదంతో మొదలవుతుంది, మునుపు తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సముద్రలంఘనం లాగా; హనుమంతుని జీవితమే లంఘనాల పరంపర. గుహునికి సందేశం ‘సఖా తు తవ’ (నీ మిత్రుడు) అని మొదలవుతుంది — రాముడు గుహుణ్ణి తన మిత్రునిగా భావిస్తాడు, సేవకునిగా కాదు; ఇది గుహునికి గొప్ప గౌరవం. గుహుని నుండి దారి తెలుసుకుని హనుమంతుడు మళ్ళీ ఎగిరాడు, అక్కడ విశ్రాంతి తీసుకోలేదు. సాలవనం దట్టంగా ఉండడం వల్ల ‘భీమం’ (భయంకరం). నందిగ్రామం అయోధ్యకు ఒక్క క్రోశం దూరంలో తూర్పుదిక్కున ఉంది; రాముని వనవాసకాలంలో భరతుడు అక్కడ తపస్వియై నివసించాడు.

ఆ వనాలలో చక్కగా అలంకరించుకున్న కుమారులతోనూ మనుమలతోనూ కలిసి స్త్రీలు ఆనందంగా విహరిస్తున్నారు. అయోధ్యకు ఒక్క క్రోశం దూరంలో హనుమంతుడు ఆశ్రమవాసి అయిన భరతుణ్ణి చూశాడు — నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ ధరించినవాడు, దీనుడు, కృశించినవాడు, జటలు ధరించినవాడు, మలినమైన అవయవాలు గలవాడు, అన్న ఆపదతో కృశించినవాడు, పండ్లూ దుంపలూ తినేవాడు, ఇంద్రియనిగ్రహం గల తాపసి, ధర్మచారి, ఎత్తుగా ముడివేసిన జటాభారం గలవాడు, నారబట్టలూ జింకచర్మమూ కట్టుకున్నవాడు, నియమవంతుడు, పరిశుద్ధమైన ఆత్మ గలవాడు, బ్రహ్మర్షితో సమానమైన తేజస్సు గలవాడు, ఆ పాదుకలను ముందుంచుకుని భూమిని పాలిస్తున్నవాడు, నాలుగు వర్ణాల లోకాన్నీ అన్నివైపుల నుండీ భయం నుండి కాపాడేవాడు. పవిత్రులైన మంత్రులూ, కాషాయవస్త్రాలు ధరించిన పురోహితులూ, సేనాముఖ్యులూ అతణ్ణి సేవిస్తున్నారు. ధర్మవత్సలులైన పౌరులు కూడా నారచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించిన ఆ రాజకుమారుణ్ణి విడిచి భోగాలను అనుభవించడానికి నిశ్చయించుకోలేదు. దేహం ధరించిన మరొక ధర్మంలా ఉన్న ధర్మజ్ఞుడైన ఆ భరతుణ్ణి చూసి హనుమంతుడు దోసిలి జోడించాడు. ఇక్కడ భరతుని చిత్రమే రాముని సందేహానికి జవాబు — రాజ్యలోభం ఉన్నవాడు పద్నాలుగేళ్ళు తాపసవేషంలో పాదుకల పేరుతో పాలించడు. ‘దేహబంధమివాపరం ధర్మం’ (దేహం ధరించిన మరొక ధర్మంలా) అనే ఉపమానం — భరతుడు శరీరం ధరించిన రెండవ ధర్మమే. కవి భరతుని తపస్సును విశేషణాల ఒక పొడవైన మాలతో వర్ణిస్తాడు, పాఠకుడు అతణ్ణి క్రమంగా చూసేలా — మొదట వేషం, తరువాత శరీరం, తరువాత ఆహారం, తరువాత మనస్సు, చివరగా రాజ్యపాలన. ‘పాదుకే తే పురస్కృత్య’ (ఆ పాదుకలను ముందుంచుకుని) — రాముని పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచి, వాటి పేరుతోనే అతడు రాజ్యం చేస్తాడు, తాను కేవలం సేవకుడు. మంత్రులూ పురోహితులూ సేనాపతులూ కూడా కాషాయవస్త్రాలు ధరిస్తారు — యథా రాజా తథా ప్రజా. పౌరులు కూడా భరతుని తపస్సు చూసి భోగాలు అనుభవించరు. ఇలా అయోధ్య మొత్తం రాముని కోసం ఎదురుచూస్తూ తపస్వినిలా అయింది. ‘బ్రహ్మర్షిసమతేజసం’ (బ్రహ్మర్షితో సమానమైన తేజస్సు గలవాడు) — క్షత్రియునికి కూడా తపస్సుతో బ్రహ్మతేజస్సు కలిగింది. ఇలా హనుమంతుడు రాముని ఆదేశం ప్రకారం భరతుని మనోభావాన్ని పరీక్షించడానికి వచ్చాడు, కానీ అతణ్ణి చూసినంతమాత్రానే పరీక్షకు జవాబు లభించింది — ఇతడు రాజ్యలోభి కాడు, భ్రాతృభక్తుడైన తపస్వి.

దోసిలి జోడించి మారుతాత్మజుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవా, దండకారణ్యంలో నివసిస్తూ నారచీరలూ జటలూ ధరించిన ఏ కాకుత్స్థుని గురించి నీవు శోకిస్తున్నావో, అతడు నీకు క్షేమం చెప్పాడు. నీకు ప్రియవార్త చెబుతున్నాను, అతిదారుణమైన శోకాన్ని విడిచిపెట్టు. ఈ ముహూర్తంలోనే నీవు అన్న రామునితో కలిసినట్లే. రావణుని చంపి మైథిలిని తిరిగి పొంది, అర్థసిద్ధి పొందిన రాముడు మహాబలులైన మిత్రులతో కలిసి వస్తున్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడూ, యశస్విని అయిన వైదేహీ అతనితో ఉన్నారు; మహేంద్రునితో శచి వలె సీత రామునితో సంపూర్ణంగా కలిసి ఉంది.’ ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘దేవా’ అనే సంబోధన హనుమంతుని వినయాన్నీ భరతుని రాజత్వాన్నీ సూచిస్తుంది. ‘అస్మిన్ ముహూర్తే’ (ఈ ముహూర్తంలోనే) — సందేశపు తక్షణత్వం. హనుమంతుడు మొదట భరతుని శోకాన్ని స్పృశిస్తాడు — ‘ఎవరి గురించి నీవు శోకిస్తున్నావో’ — తరువాత శోకాన్ని విడువమని చెబుతాడు, చివరకు ప్రియవార్తను నివేదిస్తాడు; ఈ క్రమం దూతకౌశలాన్ని చూపిస్తుంది. హఠాత్తుగా చెప్పిన ప్రియవచనం ఒక్కోసారి హాని చేయవచ్చు, అందువల్ల అతడు భూమిక సిద్ధం చేస్తాడు. ‘సమగ్రా’ (సంపూర్ణంగా) — సీత చెక్కుచెదరకుండా సంపూర్ణంగా ఉంది; రావణుని ఇంట్లో నివసించినా ఆమె శీలం దూషితం కాలేదని ధ్వని.

హనుమంతుడు ఇలా చెప్పగా కైకేయి కుమారుడైన భరతుడు ఆనందంతో ఒక్కసారిగా పడిపోయాడు, ఆనందంతో మూర్ఛపోయాడు. ఒక ముహూర్తం తరువాత తేరుకుని లేచి, అతడు ప్రియం చెప్పిన హనుమంతుణ్ణి తొట్రుపాటుతో కౌగిలించుకుని, శోకం వల్ల కాక ప్రీతి వల్ల పుట్టిన విపులమైన కన్నీటిబిందువులతో అతణ్ణి తడిపాడు. తరువాత ఇలా అన్నాడు — ‘దయతో ఇక్కడికి వచ్చిన నీవు దేవుడవా, మనిషివా? సౌమ్యా, ఈ ప్రియవార్త చెప్పినందుకు నీకు ప్రియమైనవి ఇస్తాను — లక్ష గోవులు, నూరు ఉత్తమమైన గ్రామాలు, భార్యలుగా ఉండడానికి కుండలాలు ధరించిన, శుభాచారం గల, బంగారు వన్నె గల, అందమైన ముక్కూ తొడలూ గల, చంద్రుని వంటి సౌమ్యమైన ముఖాలు గల, అన్ని ఆభరణాలూ ధరించిన, ఉత్తమ కులజాతులలో పుట్టిన పదహారుగురు కన్యలు.’ తరువాత ఆ కపివీరుని నోట అద్భుతమైన రాముని రాకను విని రాకుమారుడు రాముణ్ణి చూడాలనే కోరికతో పులకించిపోయాడు, ఆనందంతో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. ‘అశోకజైః’ అనే పదపు భావం — కన్నీళ్ళు శోకం వల్ల పుట్టినవి కావు, ప్రీతి వల్ల పుట్టినవి. రాముని సందేహం ఇక్కడ పూర్తిగా తొలగిపోయింది — భరతుని ఆనందం నిష్కపటమైనది. భరతుని దానం అతని ఆనందానికి కొలమానం — తన దగ్గర ఉన్న శ్రేష్ఠమైనదంతా అతడు ప్రియం చెప్పినవానికి ఇవ్వాలని కోరుకుంటాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ కుండలీకరణంలో ‘అయినప్పటికీ’ అనే మాటను చేరుస్తుంది — ఈ ప్రియవచనం అన్ని దానాలకూ అతీతమైనదైనా, నా దగ్గర ఉన్నది ఇస్తున్నాను అని. ‘దేవో వా మానుషో వా’ (దేవుడవో మనిషివో) అనే ప్రశ్న — మానవరూపంలో వచ్చిన వానరుణ్ణి భరతుడు గుర్తించడు, అతని మాటను అలౌకికమైనదిగా భావిస్తాడు. సర్గ చివర భరతుడు మళ్ళీ మాట్లాడడం మొదలుపెడతాడు; అతని మాట తరువాతి సర్గలో ఉంది. పదహారుగురు కన్యల వర్ణన ఆనాటి రాజదాన సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. వంశస్థవృత్తంలో రచించిన చివరి శ్లోకం సర్గభావాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతుంది — ‘అద్భుతోపమం’ (అద్భుతమైన) అనే వార్త అద్భుతమైనది, అసంభవమైనదానిలా ఉన్నా సత్యమైనది. ‘పునశ్చ’ (మళ్ళీ) — మూర్ఛ తరువాత దానవచనం, తరువాత మళ్ళీ ఆనందంతో మాట్లాడడం; భరతుడు రాముని కథను విస్తారంగా వినాలని కోరుకుంటాడు, అది తరువాతి సర్గకు విషయం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి