సర్గ
భరద్వాజాశ్రమానికి రాక
పద్నాలుగవ సంవత్సరం పూర్తి కాగా పంచమి నాడు రాముడు భరద్వాజాశ్రమంలో దిగడం, అయోధ్య గురించీ భరతుని గురించీ తల్లుల గురించీ కుశలప్రశ్న, భరద్వాజుని జవాబు, తపస్సుతో అతడు సర్వవృత్తాంతం ఎరగడం, అర్ఘ్యదానం, రాముని వరయాచన, దారిలో చెట్లు పండ్లూ పూలూ తేనె స్రవించడం
పద్నాలుగవ సంవత్సరం పూర్తి కాగా పంచమి తిథి నాడు లక్ష్మణుని అన్న అయిన రాముడు భరద్వాజుని ఆశ్రమానికి చేరి, నియమంతో మునికి నమస్కరించాడు. తపోధనుడైన ఆ భరద్వాజునికి అభివాదం చేసి అతడు ఇలా అడిగాడు — ‘భగవాన్, అయోధ్యానగరంలో సుభిక్షమూ ఆరోగ్యమూ ఉన్నాయని వింటున్నారా? భరతుడు ప్రజాపాలనలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడా? నా తల్లులు జీవించే ఉన్నారా?’ రెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. రాముడు ఇలా అడగగా మహాముని భరద్వాజుడు చిరునవ్వుతో, ఆనందించినవానిలా రఘుశ్రేష్ఠునికి ఇలా జవాబిచ్చాడు — ‘భరతుడు నీ ఆజ్ఞకు లోబడి జటలు ధరించి నీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు; నీ పాదుకలను ముందుంచుకుని అన్ని పనులూ చేస్తున్నాడు; ఇంట్లో అంతా క్షేమంగా ఉంది.’ ‘పూర్ణే చతుర్దశే వర్షే’ (పద్నాలుగవ సంవత్సరం పూర్తి కాగా) అనే కాలనిర్దేశం ముఖ్యమైనది — రాముని ప్రతిజ్ఞ అక్షరశః పాలించబడింది; వనవాసపు గడువు సంపూర్ణమైంది, ఒక్క రోజు కూడా తక్కువ కాదు. అందువల్ల రాముడు ప్రతిజ్ఞా గడువు ముగియకముందు అయోధ్యలో ప్రవేశించడు, భరద్వాజాశ్రమంలో ఆగుతాడు. రాముని ప్రశ్నల క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట ప్రజల సుభిక్షమూ ఆరోగ్యమూ, తరువాత భరతుని రాజధర్మం, చివరగా తల్లుల జీవనం; రాజు చింత ప్రజలతోనే మొదలవుతుంది. భరద్వాజుని చిరునవ్వూ ఆనందమూ వార్త శుభమైనదని సూచిస్తాయి. ‘ఆజ్ఞావశత్వే’ (ఆజ్ఞకు లోబడి) అనే పదంతో భరతుని రామనిష్ఠ వెల్లడవుతుంది — అతడు స్వయంగా రాజు కాదు, రాముని ప్రతినిధి మాత్రమే. ‘పాదుకే తే పురస్కృత్య’ (నీ పాదుకలను ముందుంచుకుని) అనే మాట అయోధ్యాకాండలోని పాదుకాప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. నాలుగవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పంకదిగ్ధస్తు భరతః’ (బురద పూసుకున్న భరతుడు) అనే పాఠం ఉంది; ముద్రణలో ‘ఆజ్ఞావశత్వే భరతః’ అని ఉంది.
‘మునుపు నారచీరలు ధరించి మహావనంలో ప్రవేశిస్తున్నవాడవూ, భార్యతో కలిసి ముగ్గురే ఉన్నవాడవూ, రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడవూ, కేవలం ధర్మాన్నే కోరేవాడవూ, కాలినడకన వెళ్తున్నవాడవూ, సర్వస్వం విడిచినవాడవూ, తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించేవాడవూ, అన్ని భోగాలనూ విడిచినవాడవూ, స్వర్గం నుండి జారిపడిన దేవునిలా ఉన్నవాడవూ, కైకేయి మాటకు కట్టుబడినవాడవూ, అడవి దుంపలూ పండ్లూ తినేవాడవూ అయిన నిన్ను చూసి, సమితింజయా (యుద్ధాలలో జయించేవాడా), నా మనస్సు కరుణతో నిండిపోయింది. ఇప్పుడైతే అర్థసిద్ధి పొందినవాడవూ, మిత్రగణంతోనూ బంధువులతోనూ కూడినవాడవూ, శత్రువులను జయించినవాడవూ అయిన నిన్ను చూసి నాకు ఉత్తమమైన ప్రీతి కలిగింది. రాఘవా, జనస్థానంలో నివసిస్తూ నీవు పొందిన విపులమైన సుఖదుఃఖాలన్నీ నాకు తెలుసు.’ భరద్వాజుడు రెండు చిత్రాలను పోలుస్తాడు — వనగమనకాలంలో రాముడు నిర్ధనుడు, కాలినడకన వెళ్ళేవాడు, కేవలం తమ్మునితోనూ భార్యతోనూ కూడినవాడు, స్వర్గం నుండి జారిన దేవునిలా ఉన్నాడు; ఇప్పుడు అతడు విజయుడు, మిత్రులతోనూ సైన్యంతోనూ చుట్టుముట్టబడి, దివ్యవిమానంలో కూర్చున్నాడు. ‘స్త్రీతృతీయం’ (స్త్రీ మూడవదిగా గలవాడు) అనే పదం రమ్యమైనది — అప్పుడు రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత అనే ముగ్గురే ఉన్నారు; ఇప్పుడు వేలాది సహాయకులు. ఋషి కరుణా ప్రీతీ రెండూ నిస్స్వార్థమైనవే — అతడు రాముని దుఃఖంలో దుఃఖిస్తాడు, సుఖంలో సుఖిస్తాడు. ‘స్వర్గచ్యుతమివామరం’ (స్వర్గం నుండి జారిన దేవునిలా) అనే ఉపమానంతో రాముని దివ్యత్వం మళ్ళీ సూచించబడుతుంది — అతడు భూమిపై దేవుడే. తొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘జనస్థానవధాదికం’ (జనస్థానంలో జరిగిన వధ మొదలైనవి) అని ఉంది, ముద్రణలో ‘జనస్థాననివాసినా’ (జనస్థానంలో నివసిస్తూ) అని ఉంది. ఈ భాగం అయోధ్యాకాండలో రాముడు భరద్వాజాశ్రమానికి మొదటిసారి రావడాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అప్పుడు కూడా భరద్వాజుడే అతనికి చిత్రకూటానికి దారి చూపించాడు. ఇలా వనవాసపు ఆరంభంలోనూ అంతంలోనూ ఒకే ఋషి సాక్షి అవుతాడు.
‘బ్రాహ్మణుల కోసం నియమించబడి తాపసులందరినీ రక్షిస్తున్న నీ నిందారహితమైన ఈ భార్యను రావణుడు అపహరించాడు. మారీచుని దర్శనం, సీతాపహరణం, కబంధుని దర్శనం, పంపకు వెళ్ళడం, సుగ్రీవునితో స్నేహం — అక్కడ నీవు వాలిని చంపావు — వైదేహి అన్వేషణ, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుని కార్యం, వైదేహి జాడ తెలిసిన తరువాత నలుడు సేతువును కట్టిన విధం, ఆనందించిన వానరయూథపతులు లంకను తగలబెట్టిన విధం, బలగర్వితుడైన రావణుడు కుమారులతోనూ బంధువులతోనూ మంత్రులతోనూ సైన్యంతోనూ వాహనాలతోనూ కలిసి యుద్ధంలో చంపబడిన విధం, దేవతలకు ముల్లు వంటి ఆ రావణుడు చంపబడగా దేవతలతో నీకు జరిగిన సమాగమం, దేవతలు నీకు వరం ఇచ్చిన విధం — ధర్మవత్సలా, ఇదంతా నా తపస్సుతో నాకు తెలిసింది. నా శిష్యులు కూడా వార్తలు చెప్పడానికి ఇక్కడి నుండి నగరానికి వెళ్తూ వస్తూ ఉంటారు.’ భరద్వాజుడు రామాయణసారాన్ని సంక్షేపంగా — అరణ్యకాండ నుండి యుద్ధకాండ చివరి వరకు — చెబుతాడు. ఈ పునరావృత్తి రాముని విజయానికి సారసంగ్రహం వంటిది, అంతేకాక ఋషి దివ్యదృష్టికి ప్రమాణం. పదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పద్నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పదహారవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘ప్రవృత్త్యాఖ్యాః’ అనే పదం రెండు విధాలుగా వివరించబడుతుంది — ‘ప్రవృత్తి’ని అంటే వృత్తాంతాన్ని చెప్పేవారు అని, లేదా ‘ప్రవృత్తి’ అనే పేరు గల శిష్యులు అని; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ప్రవృత్తి అనే పేరు గల శిష్యులు’ అనే అర్థాన్ని స్వీకరిస్తుంది. ఇలా భరద్వాజుని జ్ఞానం రెండు విధాలు — తపోబలంతో అలౌకికమైనదీ, శిష్యుల ద్వారా లౌకికమైనదీ. ‘దేవకంటకే’ (దేవతలకు ముల్లు వంటి) అనే విశేషణంతో రావణుడు దేవతలకు ముల్లు అనీ, అతని వధ సర్వలోకహితమనీ సూచించబడుతుంది. పదిహేనవ శ్లోకం పూర్వసర్గలలో వర్ణించిన బ్రహ్మేంద్రులతో సమాగమాన్నీ వరదానాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది.
‘శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడా, నేను కూడా ఇక్కడ నీకు వరం ఇస్తున్నాను; ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించు; రేపు అయోధ్యకు వెళ్దువుగాని.’ అతని ఆ మాటను శిరసావహించి, రాజకుమారుడైన శ్రీమంతుడు రాముడు ఆనందించి ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఇలా వరం కోరాడు — ‘భగవాన్, అయోధ్యకు వెళ్తున్న నా దారిలో చెట్లన్నీ అకాలంలో ఫలించి తేనె స్రవించేవి అగుగాక; అమృతగంధం గల రకరకాల పండ్లు ఎన్నో కాయుగాక.’ ‘అలాగే’ అని ఆయన ప్రతిజ్ఞ చేయగానే, ఆ మాట అన్న వెంటనే అక్కడి చెట్లు స్వర్గవృక్షాల వలె అయ్యాయి. పండ్లు లేనివి ఫలించాయి, పూలు లేనివి పూలతో శోభించాయి, ఎండిన చెట్లు నిండుగా ఆకులతో నిండి తేనె స్రవించాయి — వెళ్తున్న దారిలో అన్నివైపులా మూడు యోజనాల వరకు. అప్పుడు ఆనందించిన ఆ వేలాది వానరశ్రేష్ఠులు ఎన్నో దివ్యఫలాలను స్వర్గాన్ని జయించినవారిలా ఆనందంగా ఇష్టం వచ్చినట్లు తిన్నారు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడింది. రాముని వరం మళ్ళీ స్వార్థరహితమైనదే — మునుపు ఇంద్రుని నుండి కోరినట్లే, ఇప్పుడు కూడా అతడు వానరుల కోసం పండ్లను కోరుతాడు. భరద్వాజుడు ‘శ్వో గమిష్యసి’ (రేపు వెళ్దువుగాని) అని చెప్పి రాముణ్ణి ఆ రాత్రి ఆశ్రమంలో ఉంచుతాడు — దీనివల్ల పద్నాలుగేళ్ళ గడువు సరిగ్గా పూర్తవుతుంది. ఇరవై, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకాలు అర్ధశ్లోకం మేర జరిగి ముద్రించబడ్డాయి — ‘భవంతు మార్గే భగవన్’ అనే యాచన ఉత్తరార్ధం ఇరవయ్యవ శ్లోకపు పూర్వార్ధంలో ఉంది. ‘స్వర్గపాదపసంనిభాః’ (స్వర్గవృక్షాల వంటివి) అనే ఉపమానంతో చెట్లు కల్పవృక్షాల వంటివని సూచించబడుతుంది. మునుపు అయోధ్యాకాండలో భరతుని సైన్యానికి కూడా భరద్వాజుడు తపోబలంతో దివ్యమైన ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు; ఇప్పుడు రాముని సైన్యానికి కూడా అలాంటిదే. వానరుల గురించిన ‘స్వర్గజితో యథైవ’ (స్వర్గాన్ని జయించినవారిలా) అనే ఉపమానం వారి విజయానికి బహుమానాన్ని సూచిస్తుంది — యుద్ధంలో జయించి వారు ఇప్పుడు స్వర్గసుఖాన్ని అనుభవిస్తున్నారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२४॥