॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 123వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

మార్గదర్శనం

పుష్పకం నుండి రాముడు సీతకు లంకలోని రణభూమినీ, సేతువునూ, కిష్కింధనూ, ఋష్యమూకాన్నీ, పంపనూ, జనస్థానాన్నీ, పంచవటినీ, చిత్రకూటాన్నీ, గంగాయమునలనూ, అయోధ్యనూ చూపించడం; కిష్కింధలో వానరస్త్రీలు విమానం ఎక్కడం

రాముని అనుమతితో హంసలు పూన్చిన ఆ సాటిలేని విమానం మహానాదంతో ఆకాశంలోకి ఎగిరింది. తరువాత రఘునందనుడు అన్నివైపులా చూపు సారించి, చంద్రుని వంటి ముఖం గల మైథిలి సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, కైలాసశిఖరం వంటి ఆకారం గల త్రికూటశిఖరం మీద ఉన్న, విశ్వకర్మ నిర్మించిన లంకను చూడు. సీతా, మాంసంతోనూ రక్తంతోనూ బురదగా మారిన ఈ యుద్ధభూమిని చూడు — ఇక్కడ వానరులకూ రాక్షసులకూ మహాసంహారం జరిగింది. విశాలాక్షీ, వరాలు పొందినవాడూ అందరినీ మర్దించేవాడూ అయిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు నీ కోసం నాచేత చంపబడి ఇక్కడ పడి ఉన్నాడు.’ మొదటి శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘హంసయుక్తం మహానాదముత్పపాత విహాయసం’ (హంసలు పూన్చిన విమానం మహానాదంతో ఆకాశంలోకి ఎగిరింది) అనేది వల్గేట్ పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఉత్పపాత మహామేఘః శ్వసనేనోద్ధతో యథా’ (గాలికి ఎగరగొట్టబడిన మహామేఘంలా ఎగిరింది) అని ఉంది. ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘ఏష దత్తవరః శేతే’ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఈ సర్గ ఆకాశం నుండి చేసిన యాత్రావర్ణన — రాముడు సీతకు దారి మొత్తాన్నీ విపరీతక్రమంలో, లంక నుండి మొదలుపెట్టి అయోధ్య వరకు చూపిస్తాడు. దీనివల్ల కథ మొత్తం స్మరణకు వస్తుంది — అరణ్యకాండ నుండి యుద్ధకాండ వరకు సీతావిరహంలో రాముడు ఒంటరిగా చూసిన ప్రదేశాలు ఇప్పుడు సీతతో కలిసి మళ్ళీ కనిపిస్తాయి. మొదట రణభూమి — అది మాంసరక్తాల బురదతో భీకరంగా ఉంది; కానీ అక్కడే సీత దుఃఖానికి కారణమైన రావణుడు పడి ఉన్నాడు. ‘తవ హేతోః’ (నీ కోసం) అనే మాట రాముని యుద్ధమంతటి ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘దత్తవరః’ (వరాలు పొందినవాడు) అనే విశేషణంతో, బ్రహ్మ వరం వల్ల అవధ్యుడైనా అతడు మనిషి చేతిలో చనిపోయాడని సూచించబడుతుంది — వరం కోరేటప్పుడు రావణుడు మనుషులను తుచ్ఛులుగా భావించి లెక్కలోకి తీసుకోలేదు. ‘శశినిభాననాం’ (చంద్రుని వంటి ముఖం గల) అనే సీత విశేషణం ఆమె ప్రసన్నతను సూచిస్తుంది — అగ్నిపరీక్ష తరువాత ఆమె ముఖం చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తోంది. లంక కైలాసశిఖరం వంటి త్రికూటం మీద ఉంది — రాముడు దాని సౌందర్యాన్ని కూడా నిష్పక్షపాతంగా ప్రశంసిస్తాడు. ‘హంసయుక్తం’ అనే విశేషణంతో విమానపు శోభా, ‘మహానాదం’ అనే పదంతో దాని వేగమూ సూచించబడతాయి. రాముడు అన్నివైపులా చూపు సారించిన తరువాతనే మాట్లాడడం మొదలుపెడతాడు — నేర్పరి అయిన మార్గదర్శకునిలా మొదట తాను దృశ్యాన్ని చూసి, తరువాత సీతకు చూపిస్తాడు.

‘ఇక్కడ కుంభకర్ణుడూ, నిశాచరుడైన ప్రహస్తుడూ చంపబడ్డారు; ఇక్కడ వానరుడైన హనుమంతుడు ధూమ్రాక్షుని చంపాడు. ఇక్కడ మహాత్ముడైన సుషేణుడు విద్యున్మాలిని చంపాడు, లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో రావణుని కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తును చంపాడు. ఇక్కడ అంగదుడు వికటుడనే రాక్షసుని చంపాడు; చూడడానికే భయంకరుడైన విరూపాక్షుడూ, మహాపార్శ్వ మహోదరులూ ఇక్కడ చంపబడ్డారు. అకంపనుడూ, ఇతర బలవంతులైన రాక్షసులూ, త్రిశిరుడూ, అతికాయుడూ, దేవాంతక నరాంతకులూ ఇక్కడ చంపబడ్డారు. రాక్షసశ్రేష్ఠులైన యుద్ధోన్మత్తుడూ మత్తుడూ, కుంభకర్ణుని కుమారులైన బలవంతులు నికుంభుడూ కుంభుడూ ఇక్కడ చంపబడ్డారు. వజ్రదంష్ట్రుడూ, దంష్ట్రుడూ, అనేక రాక్షసులూ చంపబడ్డారు; ఎదిరించలేని మకరాక్షుణ్ణి నేను యుద్ధంలో కూల్చాను. అకంపనుడూ, వీర్యవంతుడైన శోణితాక్షుడూ, యూపాక్షుడూ, ప్రజంఘుడూ మహాయుద్ధంలో చంపబడ్డారు. ఇక్కడ భయంకరంగా కనిపించే విద్యుజ్జిహ్వుడనే రాక్షసుడూ, యజ్ఞశత్రువూ, మహాబలుడైన సుప్తఘ్నుడూ, సూర్యశత్రువూ, మరొకడు బ్రహ్మశత్రువూ చంపబడ్డారు. ఇక్కడ రావణుని భార్య మండోదరి వెయ్యికి మించిన సవతులతో చుట్టుముట్టబడి అతని కోసం విలపించింది.’ ఆరవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, ఏడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం, ఎనిమిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం, పదవ శ్లోకం నుండి పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వరకు అంతా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — సమీక్షిత సంస్కరణలో కేవలం కుంభకర్ణుడు, ప్రహస్తుడు, ఇంద్రజిత్తు, విరూపాక్షుడు, మహాపార్శ్వుడు, మహోదరుడు, అకంపనుడు, త్రిశిరుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు — వీరి ప్రస్తావన మాత్రమే ఉంది. వల్గేట్ పాఠంలో యుద్ధకాండలోని దాదాపు ప్రముఖ రాక్షసులందరి పేర్లూ ఒక అనుక్రమణికలా సంగ్రహించబడ్డాయి. అకంపనుని పేరు రెండుసార్లు చెప్పబడింది (9.1, 12.1) — ఇది వల్గేట్ పాఠపు పునరుక్తే. వానరవీరుల స్మరణ కూడా చేయబడింది — హనుమంతుడు, సుషేణుడు, అంగదుడు, లక్ష్మణుడు — దీనివల్ల విజయం సహాయకులందరి సమిష్టి కృషి అని సూచించబడుతుంది. మండోదరి విలాపాన్ని గుర్తుచేయడం కరుణరసాన్ని జోడిస్తుంది — శత్రువు భార్య దుఃఖాన్ని కూడా రాముడు మరచిపోడు. ‘సాగ్రేణ’ అనే పదం ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉంది (వెయ్యికి మించిన), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సాస్రేణ’ (కన్నీళ్ళతో కూడిన) అని ఉంది. ఈ పేర్లలో కొన్ని — యజ్ఞశత్రువు, బ్రహ్మశత్రువు, సూర్యశత్రువు వంటివి — రావణుని సేనాపతులని వల్గేట్ పాఠపు పూర్వసర్గలలో చెప్పబడింది. నామావళి ప్రయోజనం స్పష్టం — సీత లంకలో అశోకవనంలో బంధించబడి ఉంది, యుద్ధాన్ని చూడలేదు; అందువల్ల రాముడు ఆమెకు యుద్ధపు సంక్షిప్త వృత్తాంతాన్ని ప్రదేశాల వారీగా నివేదిస్తాడు. ఇలా ఈ భాగం యుద్ధకాండకు సారసంగ్రహం వంటిది.

‘వరాననా, ఇది సముద్రపు రేవు కనిపిస్తోంది; ఇక్కడే సాగరాన్ని దాటి మనం ఆ రాత్రి గడిపాము. విశాలాక్షీ, నీ కోసం ఉప్పుసముద్రమైన సాగరంపై నేను కట్టించిన అతిదుష్కరమైన నలసేతువు ఇదే. వైదేహీ, కలచలేని, వరుణుని నివాసమైన, అంతులేనిదానిలా గర్జిస్తున్న, శంఖాలతోనూ ముత్యపుచిప్పలతోనూ నిండిన సాగరాన్ని చూడు. మైథిలీ, హనుమంతుని విశ్రాంతి కోసం సాగరాన్ని చీల్చుకుని పైకి లేచిన బంగారు పర్వతరాజు హిరణ్యనాభుని చూడు. సముద్రపు కుక్షిలో ఉన్న ఇది మన సైన్యపు విడిది; ఇక్కడ పూర్వం విభుడైన మహాదేవుడు అనుగ్రహించాడు. మహాత్ముడైన సాగరపు తీర్థం ఇదిగో కనిపిస్తోంది, ‘సేతుబంధం’ అని ప్రసిద్ధమైనది, ముల్లోకాలచేత పూజించబడేది; ఇది పరమపవిత్రమైనది, మహాపాతకాలను నశింపజేసేది. ఇక్కడికే ఈ రాక్షసరాజు విభీషణుడు వచ్చాడు. సీతా, ఇదిగో రంగురంగుల వనాలు గల కిష్కింధ కనిపిస్తోంది — సుగ్రీవుని రమ్యమైన నగరం, ఇక్కడే నేను వాలిని చంపాను.’ అప్పుడు వాలి పాలించిన కిష్కింధానగరాన్ని చూసి, ప్రణయంతో కూడిన సంకోచంతో సీత రామునితో వినయంగా ఇలా అన్నది. ఈ భాగంలో వల్గేట్ పాఠపు విశిష్టమైన అంశం — పందొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం నుండి ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం వరకు (సైన్యపు విడిది, మహాదేవుని అనుగ్రహం, సేతుబంధతీర్థం, మహాపాతకనాశనం) — సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ఇది రామేశ్వరతీర్థపు మాహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘సేతువు కట్టడానికి ముందు నాచేత ప్రతిష్ఠించబడి ఆయన ఇక్కడ వెలిశాడు’ అని వివరిస్తుంది. ఈ పదిహేనవ శ్లోకం నుండి ఇరవై మూడవ శ్లోకం వరకు ముద్రణలోని సంఖ్యలు అర్ధశ్లోకం మేర జరిగిపోయాయి — ప్రతి శ్లోకమూ ఒక వాక్యపు ఉత్తరార్ధంతోనూ మరొక వాక్యపు పూర్వార్ధంతోనూ ఏర్పడింది; ఇది సమీక్షిత విభజన నుండి అర్ధశ్లోకం మేర తప్పుకుంది, ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం దగ్గర మళ్ళీ కలుస్తుంది. హిరణ్యనాభుడు సుందరకాండలో మైనాకుడుగా ప్రసిద్ధుడు; అతడు హనుమంతుని విశ్రాంతి కోసం సముద్రం నుండి పైకి లేచాడు. ‘లవణార్ణవే’ (ఉప్పుసముద్రంలో) అనేది ముద్రిత పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సలిలార్ణవే’ (జలసముద్రంలో). సేతువు దర్శనం రాముని మహత్తమ కార్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అందరూ అసాధ్యమని భావించినది నలుని నైపుణ్యంతోనూ వానరుల శ్రమతోనూ సిద్ధించింది. ‘తవ హేతోః’ (నీ కోసం) అనే మాట మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — రణభూమిలోనూ సేతువు దగ్గరా — దీనివల్ల రాముని ప్రయత్నమంతా సీత కోసమేనని దృఢమవుతుంది. ఇక్కడ సీత ప్రతిస్పందన చెప్పబడలేదు, కానీ కిష్కింధను చూసి ఆమె మొదట మాట్లాడుతుంది — ఆమె హృదయంలో వానరుల ఉపకారపు స్మృతి మేల్కొంటుంది.

సీత ఇలా అన్నది — ‘రాజా, తార మొదలైన సుగ్రీవుని ప్రియభార్యలతోనూ ఇతర వానరేంద్రుల స్త్రీలతోనూ కలిసి నీతో పాటు రాజధాని అయిన అయోధ్యకు వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నాను.’ వైదేహి ఇలా అనగా రాఘవుడు ఆమెతో ‘అలాగే కానీ’ అని చెప్పి, కిష్కింధను చేరి, విమానాన్ని నిలిపి, సుగ్రీవుని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశార్దూలా, వానరశ్రేష్ఠులందరికీ చెప్పు — అందరూ తమ స్త్రీలతో కలిసి సీతతో పాటు అయోధ్యకు రావాలని. మహాబలా, నీవు కూడా నీ స్త్రీలందరితో కలిసి రా; వానరాధిపా, త్వరపెట్టు, మనం వెళ్దాం.’ అమితతేజస్వి అయిన రాముడు ఇలా చెప్పగా శ్రీమంతుడైన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు వారందరితో కలిసి త్వరగా అంతఃపురంలో ప్రవేశించి, తారను చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రియా, మైథిలికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో రాఘవుడు అనుమతించాడు; మహాత్ములైన వానరుల స్త్రీలతో కలిసి నీవు త్వరపడు; వానరస్త్రీలను తీసుకుని మనం వెళ్దాం, దశరథుని భార్యలందరినీ, అయోధ్యనూ వారికి చూపిస్తాం.’ సుగ్రీవుని మాట విని సర్వాంగసుందరి అయిన తార వానరస్త్రీలందరినీ పిలిచి ఇలా అన్నది — ‘సుగ్రీవుని అనుమతితో మీరు వానరులందరితో కలిసి వెళ్ళవచ్చు; అయోధ్యను చూడడం వల్ల నాకు కూడా ప్రియమైన పని జరుగుతుంది; పౌరజానపదులతో కలిసి రాముడు నగరంలో ప్రవేశించడాన్నీ, దశరథుని భార్యలందరి వైభవాన్నీ చూస్తాం.’ తార అనుమతించగా వానరస్త్రీలందరూ విధిపూర్వకంగా అలంకరించుకుని, విమానానికి ప్రదక్షిణం చేసి, సీతను చూడాలనే కోరికతో ఆ విమానం ఎక్కారు. వారితో కలిసి త్వరగా పైకి లేచిన విమానాన్ని చూసి రాఘవుడు ఋష్యమూకం సమీపంలో వైదేహితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు. ఈ ప్రసంగమంతా — ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం నుండి ముప్పై ఏడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వరకు — వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు. ముద్రణలో ఇక్కడ ఒక పాదటిప్పణి ఉంది — తిలకవ్యాఖ్యాత అభిప్రాయం ప్రకారం దీని కారణంగా విమానం ఒక రోజు కిష్కింధలో ఆగింది, ఆశ్వయుజ శుక్ల చతుర్థి నాడు అక్కడ ఉండి పంచమి నాడు బయలుదేరింది, అదే రోజున అంగదుని యువరాజాభిషేకం కూడా జరిగింది — మహాభారతం వనపర్వం (291.58–59) ఆధారంగా. సీత కోరిక ఆమె స్నేహశీలాన్ని చూపిస్తుంది — తన సహచరిణులతో కలిసి ఇంటికి వెళ్ళాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. ‘ప్రణయసాధ్వసా’ (ప్రణయంతో కూడిన సంకోచం గల) అనే పదం ఆమె సంకోచాన్ని సూచిస్తుంది. తార పాత్ర కూడా మధురమైనది — ఆమె కూడా అయోధ్యను చూడాలని ఉత్సుకురాలై ఉంది. రాముడు సీత కోరికను వెంటనే స్వీకరిస్తాడు — ‘ఏవమస్తు’ (అలాగే కానీ) అని — అగ్నిపరీక్ష తరువాత అతడు ఆమె ప్రతి కోరికనూ తీర్చడానికి ఉత్సుకుడై ఉన్నాడు. సుగ్రీవుడు కూడా రాముని ఆజ్ఞను త్వరగా పాలిస్తాడు; ‘అభిత్వరయ’ (త్వరపెట్టు) అనే రాముని మాట అతని అయోధ్యాగమనపు ఉత్సుకతను చూపిస్తుంది. తార మాటలో మూడు చూడదగినవి ఉన్నాయి — అయోధ్య, రాముని నగరప్రవేశం, దశరథుని భార్యల వైభవం — దీనితో స్త్రీల సహజమైన కుతూహలం వర్ణించబడుతుంది. వానరస్త్రీలు ‘నేపథ్యవిధిపూర్వం’ (విధిపూర్వకంగా వేషాలంకారాలు చేసుకుని) అలంకరించుకుని విమానానికి ప్రదక్షిణం చేస్తారు — మంగళాచారాన్ని పాటిస్తారు. ఇలా విమానం ఒక విశాలమైన ఉత్సవసమూహంలా అవుతుంది.

‘సీతా, మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా బంగారు ధాతువులతో నిండిన ఆ మహాపర్వతం ఋష్యమూకం కనిపిస్తోంది. ఇక్కడే నేను వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవునితో కలుసుకున్నాను, సీతా, వాలిని వధించడానికి ఒప్పందం చేసుకున్నాను. రంగురంగుల వనాలు గల, తామరలతో నిండిన ఆ పంప ఇదిగో కనిపిస్తోంది; ఇక్కడే నీవు లేక నేను మిక్కిలి దుఃఖంతో విలపించాను. దీని తీరంలోనే నేను ధర్మచారిణి అయిన శబరిని చూశాను. ఇక్కడే యోజనం పొడవు చేతులు గల కబంధుణ్ణి నేను చంపాను. సీతా, జనస్థానంలో ఆ శోభాయమానమైన మహావృక్షం కనిపిస్తోంది; విలాసినీ, అక్కడే నీ కోసం పక్షులలో శ్రేష్ఠుడూ బలవంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన జటాయువు రావణునిచేత చంపబడ్డాడు. ఇక్కడ ఖరుడు చంపబడ్డాడు, దూషణుడు కూల్చబడ్డాడు, మహావీర్యుడైన త్రిశిరుడు కూడా సూటిగా వెళ్ళే నా బాణాలతో చంపబడ్డాడు.’ ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఇక్కడ రాముని స్మృతులు కరుణాజనకమైనవి — పంపాతీరంలో అతని విలాపం, శబరి భక్తి, కబంధుని ఉపదేశం, జటాయువు బలిదానం. ‘త్వయా విహీనో యత్రాహం విలలాప సుదుఃఖితః’ (నీవు లేక నేను ఇక్కడ మిక్కిలి దుఃఖంతో విలపించాను) అనే అంగీకారం అతని హృదయపు కోమలత్వాన్ని వెల్లడిస్తుంది — వీరుడైనా ప్రియావియోగంలో అతడు కన్నీళ్ళు కార్చాడు. జటాయువు ‘పక్షిణాం ప్రవరో బలీ’ (పక్షులలో శ్రేష్ఠుడు, బలవంతుడు) అని సమ్మానించబడ్డాడు — అతని బలిదానాన్ని రాముడు ఎల్లప్పుడూ గుర్తుంచుకుంటాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో జటాయువు ప్రస్తావన ‘యత్ర యుద్ధం మహద్వృత్తం తవహేతోర్విలాసిని. రావణస్య నృశంసస్య జటాయోశ్చ మహాత్మనః’ (విలాసినీ, నీ కోసం క్రూరుడైన రావణునికీ మహాత్ముడైన జటాయువుకూ ఇక్కడ మహాయుద్ధం జరిగింది) అనే ఆరు పాదాల శ్లోకంలో ఉంది; ముద్రణలో దాని స్థానంలో ‘జటాయుశ్చ మహాతేజాస్తవ హేతోర్విలాసిని. రావణేన హతో యత్ర పక్షిణాం ప్రవరో బలీ’ అనే వేరే పాఠం ఉంది, అందువల్ల 6.111.019 లోని ఐదవ పాదానికి ప్రత్యక్ష ప్రతిరూపం లేదు. యాత్రాక్రమం సరిగ్గా విపరీతంగా ఉంది — కిష్కింధ, ఋష్యమూకం, పంప, జనస్థానం, తరువాత దండకారణ్యం; రాముడు ఎలా వచ్చాడో సరిగ్గా దానికి విపరీతంగా తిరిగి వెళ్తున్నాడు. ఋష్యమూకంలో అగ్నిసాక్షిగా సుగ్రీవునితో చేసుకున్న స్నేహమే సీతాన్వేషణకు మూలమైంది. అందువల్ల రాముడు ఆ ప్రదేశాన్ని ప్రత్యేకంగా గుర్తుచేసుకుంటాడు, విమానంలో సుగ్రీవుడు అతని పక్కనే కూర్చుని ఉన్నాడు. ‘సవిద్యుదివ తోయదః’ (మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా) అనే ఉపమానంతో ఋష్యమూకంలోని బంగారు ధాతువులు మెరుపుల వంటివని సూచించబడుతుంది. శబరిని గుర్తుచేసుకోవడం భక్తి మహిమను చూపిస్తుంది — రాముని రాక కోసం ఎదురుచూస్తూనే ఆమె ప్రాణాలు నిలుపుకుంది.

‘వరవర్ణినీ, ఇదే మన ఆ ఆశ్రమప్రదేశం; శుభదర్శనా, రంగురంగుల ఆ పర్ణశాల కూడా అలాగే కనిపిస్తోంది — ఇక్కడే రాక్షసేంద్రుడైన రావణుడు నిన్ను బలవంతంగా అపహరించాడు. ఇదిగో రమ్యమైన, నిర్మలమైన నీరు గల శుభప్రదమైన గోదావరి; అరటిచెట్లతో చుట్టబడిన అగస్త్యుని ఆశ్రమం కూడా కనిపిస్తోంది. ఇది మహాత్ముడైన సుతీక్ష్ణుని ప్రకాశించే ఆశ్రమం; వైదేహీ, సహస్రాక్షుడూ పురందరుడూ అయిన శక్రుడు (ఇంద్రుడు) వచ్చిన విశాలమైన శరభంగాశ్రమం కూడా కనిపిస్తోంది. ఈ ప్రదేశంలోనే మహాకాయుడైన విరాధుణ్ణి నేను చంపాను. సన్నని నడుము గలదానా, దేవీ, ఆ తాపసులు ఇదిగో కనిపిస్తున్నారు — ఇక్కడే సూర్యాగ్నుల వంటి కులపతి అత్రి ఉన్నాడు; సీతా, ఇక్కడే నీవు ధర్మచారిణి అయిన తాపసి అనసూయను చూశావు. సుందరీ, పర్వతరాజైన ఆ చిత్రకూటం ప్రకాశిస్తోంది; ఇక్కడికే కైకేయి కుమారుడైన భరతుడు నన్ను ప్రసన్నుణ్ణి చేసుకోవడానికి వచ్చాడు.’ నలభై ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ, నలభై ఏడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. పర్ణశాల దర్శనం సీతాపహరణపు స్మృతిని మేల్కొలుపుతుంది — దుఃఖం మొదలైన చోటు. రాముడు దానిని కూడా నిర్భయంగా చూపిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇప్పుడు ఆ దుఃఖం ముగిసింది. ముద్రణలో నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో విరాధవధస్థానం (6.111.025 మొదటి పాదం) అత్రి ఆశ్రమానికి (6.111.024 మొదటి పాదం) ముందు చెప్పబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో క్రమం విపరీతం, అందువల్ల ఇది స్థానమార్పిడి, లోపం కాదు. అనసూయ పేరు మూలంలో లేదు, కానీ ‘తాపసీ ధర్మచారిణీ’ (ధర్మచారిణి అయిన తాపసి) అనే పదంతో ఆమె సూచించబడుతుంది, హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అనసూయాదేవి’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. చిత్రకూటపు స్మరణ భరతుని భక్తిని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — చిత్రకూటంలో రాముణ్ణి వెనక్కి తీసుకువెళ్ళడానికి వచ్చినవాడు ఇప్పుడు నందిగ్రామంలో ఎదురుచూస్తున్నాడు. దండకారణ్యంలోని ఆశ్రమాల క్రమం — అగస్త్యుడు, సుతీక్ష్ణుడు, శరభంగుడు, అత్రి — అరణ్యకాండకు విపరీతక్రమం; అక్కడ రాముడు చిత్రకూటం నుండి అత్రిని, తరువాత విరాధుణ్ణి, శరభంగుణ్ణి, సుతీక్ష్ణుణ్ణి, అగస్త్యుణ్ణి క్రమంగా చేరాడు. శరభంగాశ్రమానికి ఇంద్రుడు రావడం అరణ్యకాండలో వర్ణించబడింది — అక్కడ ఇంద్రుడు రాముణ్ణి దూరం నుండి చూసి వెనుదిరిగాడు.

‘రంగురంగుల వనాలు గల రమ్యమైన ఆ యమున ఇదిగో కనిపిస్తోంది; మైథిలీ, శోభాయమానమైన భరద్వాజాశ్రమం కూడా కనిపిస్తోంది. రకరకాల పక్షిగణాలతో నిండిన, బాగా పూచిన వనాలు గల, మూడు మార్గాలలో ప్రవహించే పుణ్యనది గంగ ఇదిగో కనిపిస్తోంది. ఇది శృంగిబేరపురం, ఇక్కడే నా మిత్రుడు గుహుడు ఉన్నాడు; సీతా, యజ్ఞస్తంభాల వరుసలతో కూడిన ఆ సరయువు ఇదిగో కనిపిస్తోంది. సీతా, నా తండ్రి రాజధాని ఇదిగో కనిపిస్తోంది; వైదేహీ, తిరిగి వచ్చిన నీవు అయోధ్యకు ప్రణామం చెయ్యి.’ అప్పుడు విభీషణునితో కూడిన వానరులూ రాక్షసులూ అందరూ ఆనందంతో మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరెగిరి ఆ నగరాన్ని చూశారు. తరువాత తెల్లని మేడల వరుసలు గల, విశాలమైన ప్రాంగణాలు గల, ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ నిండిన, మహేంద్రుని అమరావతి వంటి ఆ నగరాన్ని రాక్షసులతో కూడిన వానరులు చూశారు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. యాభై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ, యాభై నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘ప్రణామం పునరాగతా’ (తిరిగి వచ్చిన నీవు ప్రణామం చెయ్యి) అనే మాట ఈ సర్గకు భావశిఖరం — పద్నాలుగేళ్ళ తరువాత మాతృభూమిని చూసినప్పుడు భార్య మొదట దానికి ప్రణమించాలని రాముని కోరిక. సరయువు ‘యూపమాలినీ’ (యజ్ఞస్తంభాల వరుసలతో కూడినది) అని వర్ణించబడింది — దాని తీరంలో ఇక్ష్వాకురాజుల యజ్ఞస్తంభాలు ఉన్నాయి, అవి ఆ వంశపు ధర్మనిష్ఠను సూచిస్తాయి. వానరుల ‘ఉత్పత్యోత్పత్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరెగిరి) అనే ద్విరుక్తి వారి పసితనపు ఉత్సుకతను చూపిస్తుంది — వారు విమానంలో ఎగిరెగిరి నగరాన్ని చూడడానికి పోటీపడుతున్నారు. అయోధ్యను అమరావతితో పోల్చడం దాని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఇంద్రునిలా రాముడు దానికి అధిపతి కాబోతున్నాడు. ‘సఖా మమ’ (నా మిత్రుడు) అని గుహుని గుర్తుచేసుకోవడం ఆ నిషాదరాజుపై అతని స్నేహాన్ని చూపిస్తుంది; నూట ఇరవై ఐదవ సర్గలో హనుమంతుడు అతనికి సందేశం తీసుకువెళ్తాడు. యమున, గంగ, సరయువు అనే మూడు నదుల దర్శనం పవిత్రతకు ఒక అనుక్రమం వంటిది — ప్రయాగలో భరద్వాజుని ఆశ్రమం, గంగాతీరంలో గుహుని రాజ్యం, సరయూతీరంలో తండ్రి నగరం. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘పునరాగతా’ (తిరిగి వచ్చినది) అనే పదం సీత తిరిగి రావడాన్ని ప్రత్యేకంగా నిర్దేశిస్తుంది — రావణుడు అపహరించినామె ఇప్పుడు సమ్మానంతో తన ఇంటికి తిరిగి వచ్చింది. రాముడు మొదట తాను కాకుండా సీతను ప్రణమించమని చెబుతాడు — దీనివల్ల ఆమె గౌరవం పెరుగుతుంది. తరువాతి సర్గలో రాముడు భరద్వాజాశ్రమంలో దిగుతాడు — అందువల్ల అయోధ్య దర్శనం ఇప్పటికి దూరం నుండే.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి