॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 122వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

వానరుల సత్కారం, పుష్పకారోహణం

రాముని ఆజ్ఞతో విభీషణుడు వానరులను రత్నాలతోనూ ధనంతోనూ సత్కరించడం, రాముడు సీతతో కలిసి విమానం ఎక్కడం, వానరులను పంపివేయబోవడం, అయోధ్యకు తామూ వస్తామని వారి ప్రార్థన, అందరూ పుష్పకం ఎక్కడం, విమానం పైకి లేవడం

పూలతో అలంకరించిన పుష్పకాన్ని తెచ్చి నిలిపి, సమీపంలోనే నిలుచున్న విభీషణుడు రామునితో మాట్లాడడానికి సిద్ధమయ్యాడు. దోసిలి జోడించిన, వినయంగల ఆ రాక్షసేశ్వరుడు త్వరపడుతూ ‘ఏమి చేయమంటావు?’ అని రాఘవుని అడిగాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు లక్ష్మణుడు వింటుండగా ఆలోచించి, స్నేహం ఉట్టిపడే ఈ మాట అతనితో అన్నాడు — ‘విభీషణా, ఈ వనవాసులందరూ ఎంతో ప్రయత్నించి కార్యాలు సాధించారు; వీరిని రత్నాలతోనూ రకరకాల ధనాలతోనూ సత్కరించాలి. రాక్షసేశ్వరా, వీరితో కలిసి నీవు లంకను జయించావు; వీరు ఆనందంగా ప్రాణభయాన్ని విడిచి యుద్ధాలలో వెనుదిరగకుండా పోరాడారు. కార్యం నెరవేర్చిన ఈ వనవాసులను ధనరత్నాలు ఇచ్చి సత్కరించాలి; వీరి కర్మను సఫలం చెయ్యి. కృతజ్ఞుడవైన నీచేత ఇలా సమ్మానించబడి ఆనందపరచబడిన ఆ వానరయూథపతులు సంతృప్తి చెందుతారు. దానశీలుడూ, సంగ్రహించేవాడూ, దయగలవాడూ, జితేంద్రియుడూ అయిన రాజును అందరూ ఆశ్రయిస్తారు; అందుకే నేను నీకు ఇది బోధిస్తున్నాను. నరేశ్వరా, దానమానాలు మొదలైన ప్రీతిగుణాలు ఏవీ లేకుండా కేవలం యుద్ధంలో జనులను చావుకు నడిపించే రాజును సైన్యం కలవరపడి విడిచిపెడుతుంది.’ ఇక్కడ రాముడు విభీషణునికి రాజధర్మపు మూలాన్ని నేర్పుతాడు — సేవకుల సత్కారం, దానం, సంగ్రహం, దయ, ఇంద్రియనిగ్రహం. ఆరవ, తొమ్మిదవ శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘లక్ష్మణస్యోపశృణ్వతః’ (లక్ష్మణుడు వింటుండగా) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు కూడా సాక్షి — ఈ ఉపదేశం అతనికోసం కూడా. రాముడు తానే ఇవ్వడు, లంకకు రాజైన విభీషణుణ్ణే దాతగా చేస్తాడు — దీనివల్ల కొత్త రాజు కీర్తి వానరులలో స్థిరపడుతుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘త్యాగీ సంగ్రహీ’ అనే మాటను — సమయం వచ్చినప్పుడు ధనాన్ని విడిచేవాడూ, సమయం వచ్చినప్పుడు కూడబెట్టేవాడూ — అని వివరిస్తుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో విపరీతచిత్రం ఉంది — కేవలం యుద్ధానికి జనులను పురికొల్పి, దానమానాలతో వారిని ప్రసన్నులను చేయని రాజును ఆపదకాలంలో సైన్యం విడిచిపెడుతుంది; అతని సైనికులు ‘మనం వృథాగా చంపబడుతున్నాం’ అని భావిస్తారు. రావణుని పతనానికి ఒక కారణం కూడా ఇదేనని ధ్వనిస్తుంది — అతని మంత్రులు కూడా భయంతోనే అతణ్ణి సేవించేవారు. రాముని నీతి కృతజ్ఞత; విభీషణునికి అది మొదటి రాజశిక్షణ. నాలుగు, ఐదు శ్లోకాలలో వానరుల శౌర్యం గుర్తుచేయబడింది — ప్రాణత్యాగానికి వారు సిద్ధంగా ఉండడమే లంకావిజయానికి మూలం. ఇలా రాముడు విజయపు శ్రేయస్సును తనకు కాకుండా సైనికులకు ఇస్తాడు.

రాముడు ఇలా చెప్పగా విభీషణుడు రత్నాలనూ ధనాన్నీ పంచి వానరులందరినీ సత్కరించాడు. తరువాత రత్నాలతోనూ ధనంతోనూ సత్కరించబడిన వానరయూథపతులను చూసి, రాముడు సిగ్గుపడుతున్న మనస్విని అయిన వైదేహిని ఒడిలోకి తీసుకుని, పరాక్రమవంతుడూ ధనుర్ధారీ అయిన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ సాటిలేని విమానాన్ని ఎక్కాడు. విమానంలో ఉన్న కాకుత్స్థుడు వానరులందరినీ గౌరవిస్తూ మహావీర్యుడైన సుగ్రీవునితోనూ విభీషణునితోనూ ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశ్రేష్ఠులారా, మీరు ఈ మిత్రకార్యాన్ని నెరవేర్చారు; నా అనుమతితో మీరందరూ మీ ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరిగి వెళ్ళండి. సుగ్రీవా, స్నేహశీలుడూ హితుడూ అయిన మిత్రుడు చేయవలసినదంతా ధర్మభీరువైన నీవు చేశావు. నీ సైన్యంతో కూడి త్వరగా కిష్కింధకు వెళ్ళు. విభీషణా, నేను ఇచ్చిన లంకారాజ్యంలో నివసించు; ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు కూడా నిన్ను పరాభవించలేరు. నేను నా తండ్రి రాజధాని అయిన అయోధ్యకు వెళ్తాను; మీ అందరి వద్దా సెలవు తీసుకుంటున్నాను, మీ అనుమతి కోరుతున్నాను.’ పదహారవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘లజ్జమానాం’ (సిగ్గుపడుతున్న) అనే విశేషణం సీత సిగ్గును సూచిస్తుంది — అందరి ఎదుటా భర్త ఒడిలోకి ఎక్కడానికి ఆమె సిగ్గుపడుతుంది. రాముడు ప్రతి మిత్రుణ్ణీ విడివిడిగా సంబోధిస్తాడు — వానరులకు సామూహికంగా కృతజ్ఞతలు, సుగ్రీవుని మిత్రధర్మానికి ప్రశంస, విభీషణుని రాజ్యం స్థిరంగా ఉండాలని ఆశీస్సు. ‘అనుజ్ఞాతా మయా’ (నా అనుమతితో) అనే మాట రాజు ఇచ్చే అనుమతిలా ఉంటుంది, ‘అభ్యనుజ్ఞాతుమిచ్ఛామి’ (మీ అనుమతి కోరుతున్నాను) అనే మాటతో మాత్రం అతడు మిత్రుల అనుమతిని కూడా కోరుతాడు — ఇలా రాముడు అధికారంతోనూ వినయంతోనూ రెండు విధాలా మాట్లాడతాడు. సుగ్రీవునితో అన్న ‘ధర్మభీరుణా’ (ధర్మభీరువైన) అనే విశేషణం అతని పూర్వపు ప్రమాదాన్ని మరచి కేవలం అతని స్నేహనిష్ఠనే గుర్తుంచుకుంటుంది. విభీషణునితో అన్న ‘ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు కూడా నిన్ను పరాభవించలేరు’ అనే ఆశీర్వాదం అతని రాజ్యపు స్థైర్యాన్ని నిశ్చయిస్తుంది — రాముడు ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని ఎవరూ హరించలేరు. రాముడు తాను విమానం ఎక్కిన తరువాతనే అందరినీ పంపివేస్తాడు, ఎందుకంటే అతని మనస్సు అయోధ్య వైపు త్వరపడుతోంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు ‘విక్రాంతేన ధనుష్మతా’ (పరాక్రమవంతుడూ ధనుర్ధారీ) అని వర్ణించబడతాడు — యుద్ధంలో అతని పరాక్రమం ఇప్పుడు కూడా గుర్తుచేయబడుతుంది; అతడు విల్లు ధరించి రక్షకునిగా రాముని పక్కనే నిలుస్తాడు.

రాముడు ఇలా చెప్పగా వానరేంద్రులూ వానరులూ రాక్షసుడైన విభీషణుడూ అందరూ దోసిలి జోడించి ఇలా అన్నారు — ‘మేము కూడా అయోధ్యకు వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నాము; నీవు మా అందరినీ తీసుకువెళ్ళు. అక్కడ ఆనందంగా వనాలలోనూ ఉపవనాలలోనూ విహరిస్తాము. నృపశ్రేష్ఠా, అభిషేకజలంతో తడిసిన నిన్ను చూసి, కౌసల్యకు అభివాదం చేసి, త్వరలోనే మా ఇళ్ళకు తిరిగి వస్తాము.’ విభీషణునితో కూడిన వానరులు ఇలా అనగా ధర్మాత్ముడైన రాముడు సుగ్రీవ విభీషణులతో కూడిన వానరులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మిత్రజనంతో కూడి, మీ అందరితో కలిసి నగరానికి వెళ్ళి నేను పొందబోయే ప్రీతి — అది ప్రియమైనదానికంటే ప్రియతరమైనది లభించినట్లే. సుగ్రీవా, వానరులతో కలిసి త్వరగా విమానం ఎక్కు; రాక్షసేంద్రా విభీషణా, నీవు కూడా మంత్రులతో కలిసి ఎక్కు.’ పందొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘ముద్యుక్తా విచరిష్యామో వనాన్యుపవనాని చ’ (ఆనందంగా వనాలలోనూ ఉపవనాలలోనూ విహరిస్తాము) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. వానరుల ప్రార్థన సరళమైనదీ మధురమైనదీ — వారు రాముని అభిషేకాన్ని చూడాలని, అతని తల్లికి నమస్కరించాలని కోరుకుంటారు. ‘అభిషేకార్ద్రం’ అనే పదం రమ్యమైనది — అభిషేకజలంతో తడిసిన రాముణ్ణి చూడాలని వారు ఉత్సుకులై ఉన్నారు. రాముని జవాబు అతని ఆనందాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — అతడు కూడా మిత్రులతో కలిసి వెళ్ళాలనే కోరుకున్నాడు, కానీ ఇంటికి వెళ్ళాలనే వారి కోరికను అడ్డుకోకూడదని ‘తిరిగి వెళ్ళండి’ అన్నాడు. ఇప్పుడు వారు తమ ఇష్టంతో తనను అనుసరించడాన్ని అతడు ‘ప్రియాత్ప్రియతరం’ (ప్రియమైనదానికంటే ప్రియతరం) అని భావిస్తాడు. మునుపు రాముడు తండ్రిచేత పంపబడి ఒంటరిగా వనానికి వెళ్ళాడు; ఇప్పుడు వేలాది మిత్రులతో కలిసి తిరిగి వస్తున్నాడు. విభీషణుడు కూడా లంకారాజ్యాన్ని కొంతకాలం విడిచి రామునితో వెళ్తాడు — అతనికి స్నేహం రాజ్యం కంటే గొప్పది.

తరువాత సుగ్రీవుడు వానరులతో కలిసి ఆనందంగా ఆ దివ్యమైన పుష్పకాన్ని ఎక్కాడు; మంత్రులతో కలిసి విభీషణుడు కూడా ఎక్కాడు. వారందరూ ఎక్కిన తరువాత, శ్రేష్ఠమైన ఆసనాలు గల ఆ కుబేరుని విమానం రాఘవుని అనుమతితో ఆకాశంలోకి ఎగిరింది. హంసలు పూన్చిన, ప్రకాశించే, ఆకాశంలో సంచరించే ఆ విమానంలో మిక్కిలి ఆనందంతోనూ సంతృప్తితోనూ ఉన్న రాముడు కుబేరునిలా శోభించాడు. ఆ వానరులూ భల్లూకాలూ మహాబలులైన రాక్షసులూ అందరూ ఆ దివ్యవిమానంలో ఒకరికొకరు అడ్డు లేకుండా సుఖంగా కూర్చున్నారు. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘అసంబాధం’ (అడ్డు లేకుండా) అనే పదంతో విమానపు అద్భుతమైన విశాలత్వం సూచించబడుతుంది — వేలాది వానరులూ రాక్షసులూ అక్కడ ఒకరినొకరు ఒరుసుకోరు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఎవరూ ఎవరితోనూ తోపులాట పడవలసి రాలేదు’ అని చెబుతుంది. ‘కుబేరునిలా’ అనే ఉపమానం ఉచితమైనది — పుష్పకం కుబేరుని విమానం, ఇప్పుడు రాముడు అందులో దాని స్వామిలా శోభిస్తున్నాడు. ‘హంసయుక్తేన’ (హంసలు పూన్చిన) అనే విశేషణం విమానపు హంసాకారాన్ని గానీ హంసలు దానిని మోస్తున్నాయని గానీ సూచిస్తుంది. రాముని ఆజ్ఞతోనే విమానం పైకి లేస్తుంది — కోరిన చోటికి వెళ్ళే దాని స్వభావం రాముని ఇచ్ఛను అనుసరిస్తుంది. ‘ప్రహృష్టః ప్రతీతశ్చ’ (మిక్కిలి ఆనందించి, సంతృప్తుడై) అనే రెండు పదాలు రాముని మనశ్శాంతిని సూచిస్తాయి — యుద్ధం ముగిసింది, సీత లభించింది, మిత్రులు సంతుష్టులయ్యారు, ఇప్పుడు ఇంటికి వెళ్ళడం మాత్రమే మిగిలింది. తరువాతి సర్గలో ఆకాశం నుండి రాముడు సీతకు దారిలోని ప్రదేశాలను చూపిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి