॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 121వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

పుష్పకవిమానాన్ని రప్పించడం

విభీషణుడు స్నానాలంకారాలను నివేదించడం, భరతుడు లేకుండా వాటిని రాముడు నిరాకరించడం, అయోధ్యకు వెళ్ళాలనే త్వర, విభీషణుడు ఆతిథ్యం స్వీకరించమని యాచించడం, రాముని వినయపూర్వకమైన నిరాకరణ, పుష్పకాన్ని రప్పించడం, దాని వర్ణన

ఆ రాత్రి సుఖంగా గడిపి నిద్రలేచిన శత్రుదమనుడైన రామునితో విభీషణుడు దోసిలి జోడించి ‘నీకు జయమగుగాక’ అని జయం పలికి ఇలా అన్నాడు — ‘రాఘవా, స్నానసామగ్రీ, అంగరాగాలూ, వస్త్రాలూ, ఆభరణాలూ, చందనాలూ, రకరకాల దివ్యమాలలూ సిద్ధంగా ఉన్నాయి. అలంకరించడంలో నేర్పరులైన, తామరల వంటి కన్నులు గల ఈ స్త్రీలు వచ్చి ఉన్నారు; వారు నీకు విధిపూర్వకంగా స్నానం చేయిస్తారు.’ ఇలా చెప్పబడిన కాకుత్స్థుడు విభీషణునితో ఇలా జవాబిచ్చాడు — ‘సుగ్రీవుడు మొదలైన వానరులను నీవు స్నానానికి ఆహ్వానించు. నాకైతే స్నానం రుచించదు. సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడూ, సుకుమారుడూ, మహాబాహువూ, ధర్మాత్ముడూ, సత్యాన్ని ఆశ్రయించినవాడూ అయిన భరతుడు నా కోసం తపిస్తున్నాడు. కైకేయి కుమారుడూ ధర్మచారీ అయిన ఆ భరతుడు లేకుండా స్నానమూ వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ నాకు గొప్పగా అనిపించవు.’ ఇక్కడ రాముని భ్రాతృప్రేమ పరమోన్నతం — పద్నాలుగేళ్ళు వనంలో జటలూ నారచీరలూ ధరించిన అతడు, భరతుడు కూడా నందిగ్రామంలో అలాంటి వ్రతాన్నే ధరిస్తున్నాడని ఎరిగి, తాను రాజభోగాన్ని స్వీకరించడు. విభీషణుని ఆతిథ్యం కూడా విశిష్టమైనది — రాజ్యం లభించిన తరువాత అతడు మొదట తనకు ఉపకారం చేసినవానిని సత్కరించాలని కోరుకుంటాడు. రాముడు మాత్రం ఆ ఆతిథ్యాన్ని వానరుల వైపు మళ్ళిస్తాడు — ‘వానరులను స్నానానికి ఆహ్వానించు’ అని; తన సహాయకులు మొదట సుఖం పొందాలి. ‘తామ్యతి’ (తపిస్తున్నాడు) అనే క్రియతో భరతుని మనఃక్లేశం సూచించబడుతుంది — అతడు శరీరంతో కాదు, మనస్సుతోనే క్లేశపడుతున్నాడు. ‘సుఖోచితః సుకుమారః’ (సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడు, సుకుమారుడు) అనే విశేషణాలతో రాముడు భరతుని రాజకుమారత్వాన్ని గుర్తుచేసుకుంటాడు; అటువంటివానికి తపస్వివృత్తి కఠినం. లంక ఐశ్వర్యం ఎదుట ఉంది, అయినా రాముడు దానికి లోభపడడు — ఇది అతని వైరాగ్యానికీ భ్రాతృనిష్ఠకూ సంగమం. దీనివల్ల రాజ్యసుఖాన్ని కూడా భరతునితో కలిసే అనుభవించాలని సూచించబడింది.

‘మనం ఆ నగరానికి త్వరగా తిరిగి వెళ్ళే మార్గం ఏదో చూడు; అయోధ్యకు వెళ్ళేవానికి ఈ దారి అతి దుర్గమమైనది.’ ఇలా చెప్పబడిన విభీషణుడు కాకుత్స్థునితో ఇలా జవాబిచ్చాడు — ‘రాజకుమారా, ఒక్క రోజులో నిన్ను ఆ నగరానికి చేరుస్తాను. నీకు శుభమగుగాక, నా సోదరుడైన కుబేరునిది, సూర్యుని వంటి కాంతి గల పుష్పకమనే విమానం ఉంది; దానిని బలవంతుడైన రావణుడు యుద్ధంలో జయించి అపహరించాడు. అసమానపరాక్రమా, కోరిన చోటికి వెళ్ళే ఆ దివ్యమైన ఉత్తమ విమానం నీ కోసమే కాపాడబడి ఉంది. మేఘం వంటి ఆ విమానం ఇక్కడే ఉంది; ఆ వాహనంలో నీవు చింత లేకుండా అయోధ్యకు వెళ్తావు.’ పుష్పకపు చరిత్ర ఇక్కడ సంక్షేపంగా చెప్పబడింది — మొదట కుబేరునిది, తరువాత రావణుడు బలవంతంగా అపహరించినది, ఇప్పుడు రాముని సేవలో. ‘హృతం నిర్జిత్య సంగ్రామే…’ అనే పదవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘త్వదర్థం పాలితం’ (నీ కోసం కాపాడబడింది) అని చెప్పడం ద్వారా రావణుని సమస్త వైభవం ఇప్పుడు రామునిదే అని విభీషణుడు సూచిస్తాడు. భూమార్గంలో అయోధ్యకు చేరడానికి ఎన్నో రోజులు పడుతుంది, విమానంలోనైతే ఒక్క రోజే — ఇదే సమస్యకు పరిష్కారం. ‘అహ్నా’ అంటే ఒక్క రోజులో. రాముని గురించి ‘గతజ్వరః’ (చింత అనే జ్వరం తీరినవాడవై) అనే విశేషణం విభీషణుని ఆశను చూపిస్తుంది — భరతుని గురించిన చింత అనే జ్వరం విమానంలో త్వరగా వెళ్ళడంతో శమిస్తుంది. విభీషణుడు రాముని చింతను వెంటనే గ్రహించి, దాని ఉపాయాన్ని తక్షణమే నివేదిస్తాడు — ఇది మిత్రుని లక్షణం. కోరిన చోటికి వెళ్ళే విమానం ఇచ్ఛ ఉన్నచోటికి వెళ్తుంది — అందువల్ల దుర్గమమైన దారి కూడా సుగమమవుతుంది.

‘నేను నీ అనుగ్రహానికి పాత్రుడనైతే, నా గుణాలను నీవు గుర్తుంచుకుంటే, నాపై నీకు సౌహార్దం ఉంటే, ప్రాజ్ఞా, ఇక్కడ కొంతకాలం ఉండు. తమ్ముడు లక్ష్మణునితోనూ భార్య వైదేహితోనూ కలిసి అన్ని కోరికలతోనూ సత్కరించబడి తరువాత వెళ్దువుగాని. రామా, సైన్యంతోనూ మిత్రగణంతోనూ కూడిన నీవు ప్రీతితో నేను ఏర్పాటు చేసిన సత్కారాన్ని కొంతకాలం స్వీకరించు. రాఘవా, ప్రణయంతోనూ బహుమానంతోనూ సౌహార్దంతోనూ సేవకుడనైన నేను నిన్ను ప్రసన్నుణ్ణి చేసుకోవాలని వేడుకుంటున్నాను, ఆజ్ఞాపించడం లేదు.’ ఇలా చెప్పబడిన రాముడు రాక్షసులూ వానరులూ అందరూ వింటుండగా విభీషణునితో ఇలా జవాబిచ్చాడు — ‘వీరా, నీ ఉత్తమమైన సచివత్వంతోనూ, సర్వాత్మనా చేసిన ప్రయత్నాలతోనూ, పరమసౌహార్దంతోనూ నేను పూజించబడ్డాను. రాక్షసేశ్వరా, నీ మాట పాటించనని కాదు; కానీ నా మనస్సు సోదరుడు భరతుణ్ణి చూడడానికి త్వరపడుతోంది. నన్ను వెనక్కి తీసుకుపోవడానికి చిత్రకూటానికి వచ్చి, తల వంచి యాచించిన అతని మాటను నేను పాటించలేదు; కౌసల్యనూ, సుమిత్రనూ, యశస్విని అయిన కైకేయినీ, మిత్రుడైన గుహుణ్ణీ, పౌరజానపదులనూ చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. సౌమ్యా విభీషణా, నాకు అనుమతి ఇవ్వు, నేను పూజించబడ్డాను; మిత్రమా, కోపం పెట్టుకోకు, నిన్ను బతిమాలుతున్నాను. రాక్షసేశ్వరా, త్వరగా నాకు విమానాన్ని తెప్పించు; కార్యం నెరవేర్చుకున్న నేను ఇక్కడ ఉండడం ఎలా సమంజసం?’ విభీషణుని యాచన ‘ప్రేష్యోఽహం’ (నేను సేవకుణ్ణి) అనే వినయంతో నిండి ఉంది — రాజైనా అతడు రాముని సేవకుడే. రాముని జవాబు కూడా అంతే మధురం — అతడు నిరాకరిస్తాడు, కానీ మొదట విభీషణుని ఉపకారాన్ని అంగీకరిస్తాడు, తరువాత కారణం చెబుతాడు, చివరకు ‘మన్యుర్న కర్తవ్యః’ (కోపం పెట్టుకోకు) అని ఊరడిస్తాడు. ముద్రణలో ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం (‘అనుజానీహి మాం సౌమ్య…’) ఇరవై రెండవ శ్లోకానికి (‘ఉపస్థాపయ మే శీఘ్రం…’) ముందు ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో క్రమం విపరీతం. చిత్రకూటాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం రాముని హృదయంలో భరతుని యాచన నెరవేరని వెలితిని చూపిస్తుంది — అప్పుడు తండ్రి మాటను కాపాడడానికి అతడు భరతుణ్ణి నిరాకరించాడు, ఇప్పుడు ఆ ఋణాన్ని తీర్చుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ‘గుహం చ సుహృదం’ (మిత్రుడైన గుహుణ్ణి) అని గుహుని గుర్తుచేసుకోవడం కూడా అతని స్నేహనిష్ఠను సూచిస్తుంది. రాముని జవాబులో మూడు కారణాలున్నాయి — భరతుని దర్శనం, తల్లుల దర్శనం, పౌరుల దర్శనం; అన్నీ ప్రేమ నుండి పుట్టినవే, రాజ్యలోభం నుండి కాదు. ‘కృతకార్యస్య మే వాసః కథం స్యాదిహ సమ్మతః’ (కార్యం నెరవేర్చుకున్న నేను ఇక్కడ ఉండడం ఎలా సమంజసం) అనే చివరి ప్రశ్న అతని నిశ్చయాన్ని దృఢపరుస్తుంది — కార్యం ముగిసింది, అందువల్ల ఇక్కడ ఉండడానికి కారణం లేదు. విభీషణుని నాలుగవ కారణం — ‘యది స్మరసి మే గుణాన్’ (నా గుణాలను గుర్తుంచుకుంటే) — అతని హృదయపు కోమలత్వాన్ని చూపిస్తుంది; రాముని కోసం అతడు తన సోదరుణ్ణి కూడా విడిచిపెట్టాడు. రాముడు రాక్షసులూ వానరులూ అందరూ వింటుండగా మాట్లాడతాడు — దీనివల్ల విభీషణుని సమ్మానం బహిరంగమవుతుంది. ఇలా నిరాకరణ కూడా సమ్మానరూపమే అయింది. విభీషణుని పట్టుదలా రాముని త్వరా — రెండూ ప్రేమ నుండి పుట్టినవే, అందువల్ల ఆ విరోధం కూడా మధురమైనది.

రాముడు ఇలా చెప్పగా రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుడు త్వరపడి సూర్యుని వంటి ఆ విమానాన్ని రప్పించాడు. ఆ విమానం బంగారంతో చిత్రించబడిన భాగాలు గలది, వైడూర్యమణుల వేదికలు గలది, అంతటా శిఖరగృహాలతో చుట్టబడినది, వెండి కాంతి గలది. తెల్లని పతాకలతోనూ ధ్వజాలతోనూ అలంకరించబడినది, బంగారు తామరలతో అలంకరించిన బంగారు మేడలతో శోభించేది. చిరుగంటల వలలతో నిండినది, ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన గవాక్షాలు గలది, గంటల వలలతో చుట్టబడి అంతటా మధురమైన ధ్వని చేసేది. విశ్వకర్మ నిర్మించిన అది మేరుశిఖరపు ఆకారం గలది, ముత్యాలతోనూ వెండితోనూ శోభించే పెద్ద మేడలతో అలంకరించబడినది. దాని నేలలు స్ఫటికంతో చిత్రించబడినవి, శ్రేష్ఠమైన ఆసనాలు వైడూర్యమయమైనవి; మహాధనమైన, మిక్కిలి విలువైన పరుపులతో కూడినది. ఎవరూ ఎదిరించలేని, మనోవేగం గల ఆ విమానం వచ్చి నిలిచిందని రామునికి నివేదించి విభీషణుడు అక్కడ నిలుచున్నాడు. వచ్చి నిలిచిన, పర్వతం వంటి, కోరిన చోటికి వెళ్ళే ఆ పుష్పకవిమానాన్ని చూసి ఉదారసత్త్వుడైన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి అప్పుడు విస్మయం చెందాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడింది. విమానవర్ణన స్థాపత్యపు చిత్రంలా ఉంది — వేదికలు, శిఖరగృహాలు, గవాక్షాలు, మేడలు, నేలలు, ఆసనాలు — అన్నీ రత్నమయాలు. సుందరకాండలో హనుమంతుడు చూసిన పుష్పకం ఇక్కడ రాముని సేవకు వచ్చింది. ‘మనోజవం’ అనే పదం దాని వేగాన్ని సూచిస్తుంది — అది మనస్సు వేగంతో వెళ్తుంది. చిరుగంటలూ గంటలూ చేసే మధురధ్వని దాని గమనపు శోభను పెంచుతుంది. రాముని విస్మయం కూడా సహజమే — వనవాసి అయిన అతడు ఇప్పుడు దివ్యయానాన్ని అధిరోహించబోతున్నాడు. విశ్వకర్మ నిర్మించినది అనే మాటతో దాని దివ్యత్వం ప్రమాణీకరించబడింది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘తలైః స్ఫటికచిత్రాంగైః’ అని నేలల వర్ణన, ‘వరాసనైః’ అని ఆసనాల వర్ణన, ‘మహార్హాస్తరణోపేతైః’ అని శయనాల వర్ణన — ఇలా విమానం కదిలే ప్రాసాదంలా ఉంది. పతాకల తెలుపు శాంతికీ విజయానికీ చిహ్నం. విభీషణుడు విమానాన్ని నివేదించి అక్కడే నిలుస్తాడు — సేవకునిలా ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తూ. తరువాతి సర్గలో వానరుల సత్కారమూ విమానారోహణమూ వర్ణించబడతాయి. పుష్పకం యుద్ధకాండలో ఇంతకుముందు కూడా కనిపించింది — దానిలోనే సీతకు రణభూమి చూపించబడింది — ఇప్పుడు అదే ఆమె ఇంటికి వెళ్ళే వాహనం కాబోతుంది. రావణుని దర్పానికి చిహ్నమైనదే ధర్మవిజయానికి వాహనమైంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి