॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 120వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

ఇంద్రుని వరంతో వానరుల పునరుజ్జీవనం

ఇంద్రుడు వరం ఇవ్వడానికి సిద్ధపడడం, మరణించిన వానరులను బ్రతికించమని రాముని ప్రార్థన, ఇంద్రుని వరదానం, నిద్ర నుండి లేచినట్లు వానరులు లేవడం, దేవతల నిష్క్రమణ, సైన్యపు రాత్రి విశ్రాంతి

తండ్రి దశరథుడు ఇంద్రలోకానికి తిరిగి వెళ్ళిన తరువాత, పాకశాసనుడైన మహేంద్రుడు పరమప్రీతుడై, దోసిలి జోడించి నిలుచున్న రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా రామా, మా దర్శనం అమోఘం (వ్యర్థం కానిది), అందువల్ల మేము నీపట్ల ప్రీతితో ఉన్నాము; కాబట్టి నీ మనస్సులో ఏది కోరుకుంటున్నావో చెప్పు.’ ప్రసన్నుడైన మహాత్ముడు మహేంద్రుడు ఇలా చెప్పగా, రాఘవుడు మిక్కిలి ప్రసన్నమైన మనస్సుతో ఆనందించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవేశ్వరా, నాపట్ల నీకు ప్రీతి కలిగితే చెబుతాను; వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా, నా మాటను సత్యం చెయ్యి.’ పూర్వసర్గలో బ్రహ్మ ‘అమోఘం దర్శనం’ (దర్శనం వ్యర్థం కాదు) అన్నాడు; ఇక్కడ ఇంద్రుడు కూడా అదే మాటను మళ్ళీ అంటాడు — దేవతల దర్శనం నిష్ఫలం కాకూడదు, అందువల్ల వరం తప్పక ఇవ్వాలి అని. మూడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో ‘ఏవముక్తో మహేంద్రేణ ప్రసన్నేన మహాత్మనా’ అని ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో దాని స్థానంలో ‘ఏవముక్తస్తు కాకుత్స్థః ప్రత్యువాచ కృతాంజలిః, లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చాపి భార్యయా’ (ఇలా చెప్పబడిన కాకుత్స్థుడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితోనూ భార్య సీతతోనూ కలిసి దోసిలి జోడించి జవాబిచ్చాడు) అనే వేరే శ్లోకం ఉంది. రాముని వినయం ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది — వరం కోరే ముందు అతడు ‘ప్రీతి కలిగితే’ అంటూ ఇంద్రుని ప్రీతిని నిశ్చయించుకుంటాడు. అతని ఆనందం కూడా సూచించబడింది — అతడు వరాన్ని తనకోసం కాకుండా ఇతరుల కోసం కోరబోతున్నాడు, అదే అతని ఆనందానికి కారణం.

‘నా కోసం పరాక్రమించి యమసదనానికి వెళ్ళిన వానరులందరూ ప్రాణాలు పొంది లేచి నిలబడుదురుగాక. మానదా, నా కోసం కుమారులకూ భార్యలకూ దూరమైన వానరులందరినీ ప్రసన్నమనస్కులుగా చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. పురందరా, పరాక్రమవంతులైన ఆ శూరులు మృత్యువును లెక్కచేయలేదు; ప్రయత్నం చేసి వారు మరణించారు, వీరిని బ్రతికించు. నా ప్రియకార్యాలలో అనురక్తులై మృత్యువును లెక్కచేయనివారు నీ అనుగ్రహం వల్ల మళ్ళీ తమవారితో కలుసుకుందురుగాక — ఈ వరాన్ని నేను కోరుకుంటున్నాను. రోగం లేని, గాయాలు లేని, బలపౌరుషాలతో నిండిన గోలాంగూలాలనూ భల్లూకాలనూ చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. వానరులు ఎక్కడ ఉంటారో అక్కడ అకాలంలో కూడా పూలూ దుంపలూ పండ్లూ, నిర్మలమైన నదులూ ఉండుగాక.’ ఆరవ, ఏడవ శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — అవి వానరుల పుత్రదారవియోగాన్నీ వారి శౌర్యాన్నీ ప్రత్యేకంగా వర్ణిస్తాయి. రాముని మొదటి వరం తన రాజ్యం కోసం కాదు, తన సహాయకుల జీవనం కోసం — ఇదే అతని కృతజ్ఞతకు నిదర్శనం. అతడు కేవలం ప్రాణాన్ని మాత్రమే కాదు, ఆరోగ్యం, బలం, పౌరుషం, ఆహారం, నీరు — సంపూర్ణ కల్యాణాన్ని కోరుతాడు; వనచరులైన వానరులకు పండ్లూ దుంపలూ నీరే ముఖ్యమైన సుఖమని అతనికి తెలుసు. ‘మత్కృతే’ (నా కోసం), ‘మమ హేతోః’ (నా నిమిత్తం), ‘మత్ప్రియేషు’ (నా ప్రియకార్యాలలో) అని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పడం ద్వారా రాముడు తన ఋణాన్ని అంగీకరిస్తాడు. భార్యాపుత్రులకు దూరమైన వానరులను గుర్తుచేసుకోవడం అతని సహృదయతను చూపిస్తుంది — స్వయంగా సీతావియోగాన్ని అనుభవించిన అతడు ఇతరుల వియోగాన్ని కూడా అనుభూతి చెందుతాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘వరమేతమహం వృణే’ (ఈ వరాన్ని నేను కోరుకుంటున్నాను) అనే వాక్యంతో, ధర్మశాస్త్రంలో వరం కోరే విధి ఉన్నట్లుగా, అతడు వరాన్ని స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తాడు.

మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మాట విని మహేంద్రుడు ప్రీతితో ఇలా జవాబిచ్చాడు — ‘నాయనా రఘూత్తమా, నీవు అడిగిన ఈ వరం గొప్పది; అయినా నేను ఇంతకుముందు ఎన్నడూ రెండుసార్లు చెప్పలేదు (ఒకసారి చెప్పినది మార్చలేదు), కాబట్టి ఇది జరుగుతుంది. యుద్ధంలో రాక్షసులచేత చంపబడిన, ముఖాలూ బాహువులూ నరకబడిన భల్లూకాలూ గోలాంగూలాలూ అందరూ లేచి నిలబడుదురుగాక. రోగం లేని, గాయాలు లేని, బలపౌరుషాలతో నిండిన వానరులు నిద్ర ముగిసినప్పుడు నిద్రపోయినవారు లేచినట్లు లేస్తారు. మిత్రులతోనూ బంధువులతోనూ జ్ఞాతులతోనూ తమవారితోనూ అందరూ పరమానందంతో కలుసుకుంటారు. మహాధనుర్ధరా, అకాలంలో కూడా చెట్లు పూలతో రంగురంగులుగా, పండ్లతో నిండి ఉంటాయి, నదులు నీటితో నిండి ఉంటాయి.’ అప్పుడు అంతకుముందు గాయపడిన శరీరాలతో ఉన్న ఆ వానరశ్రేష్ఠులు ఇప్పుడు గాయాలు లేని, సమమైన శరీరాలతో నిద్ర నుండి లేచినట్లు లేచారు. ‘ఇదేమిటి?’ అని వానరులందరూ విస్మయపడ్డారు. ‘ద్విర్మయా నోక్తపూర్వం’ (నేను ఇంతకుముందు రెండుసార్లు చెప్పలేదు) అనే మాటతో ఇంద్రుని సత్యవాక్కు సూచించబడుతుంది — అతడు ఒకసారి చెప్పినదానిని వెనక్కి తీసుకోడు. పన్నెండు, పదమూడు శ్లోకాలూ, పదిహేడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘సుప్తా నిద్రాక్షయే యథా’ (నిద్ర ముగిసినప్పుడు నిద్రపోయినవారిలా) అనే ఉపమానం మృత్యువును నిద్రతో పోలుస్తుంది — వానరులకు మృత్యువు ఒక దీర్ఘనిద్రే అయింది. వారి విస్మయం సహజం — తాము మరణించామని వారికే తెలియదు. ఇంద్రుడు రాముని ప్రార్థనలోని ప్రతి అంశాన్నీ క్రమంగా స్వీకరిస్తాడు — జీవనం, ఆరోగ్యం, తమవారితో కలయిక, అకాలపు పండ్లూ పూలూ, నదీజలం — దీనివల్ల వరపు సంపూర్ణత చూపబడింది. భల్లూకాలూ గోలాంగూలాలూ విడిగా చెప్పబడ్డాయి, దీనివల్ల వానరజాతులన్నీ అందులో చేరాయి. రాక్షసులు నరికిన ముఖాలూ బాహువులూ కూడా మళ్ళీ అతుక్కున్నాయి — ఇది వరపు అద్భుతత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

పరిపూర్ణమైన అర్థసిద్ధి పొందిన కాకుత్స్థుని చూసి దేవశ్రేష్ఠులందరూ పరమప్రీతులై, లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని స్తుతించి ఇలా అన్నారు — ‘రాజా, ఇక్కడి నుండి అయోధ్యకు వెళ్ళు, వానరులను పంపివెయ్యి. నీపై అనురక్తురాలూ యశస్వినీ అయిన ఈ మైథిలిని ఊరడించు. నీ శోకంతో వ్రతం ఆచరిస్తున్న నీ సోదరుడు భరతుణ్ణి, మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుణ్ణి, తల్లులందరినీ చూడు, పరంతపా; నీవు అభిషిక్తుడవై, వెళ్ళి పౌరులను ఆనందపరచు.’ ఇలా చెప్పి సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రుడు దేవతలతో కలిసి సూర్యుని వంటి విమానాలలో ఆనందంగా వెళ్ళిపోయాడు. కాకుత్స్థుడు కూడా ఆ దేవశ్రేష్ఠులందరికీ అభివాదం చేసి, తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి సైన్యానికి విడిది ఏర్పాటు చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు. అప్పుడు లక్ష్మణరాములు కాపాడుతున్న, ఆనందభరితులైన జనులతో కూడిన, యశస్వినీ అయిన ఆ మహాసైన్యం శోభతో జ్వలిస్తూ, చల్లని కిరణాల చంద్రుడు నడిపించే రాత్రిలా అంతటా విరాజిల్లింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. దేవతల ఉపదేశంలో రాముని తదుపరి కర్తవ్యం స్పష్టంగా ఉంది — సీతను ఊరడించడం, సోదరులనూ తల్లులనూ చూడడం, అభిషేకం, పౌరుల ఆనందం. ‘శత్రుఘ్నం చ మహాత్మానం మాతౄః సర్వాః పరంతప’ అనే ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. చివరి ఉపమానం రమ్యమైనది — పునరుజ్జీవితమైన సైన్యం వెన్నెలతో ప్రకాశించే రాత్రిలా శోభిస్తుంది; యుద్ధపు చీకటి పోయింది, శాంతి వచ్చింది. ఈ సర్గ యుద్ధదుఃఖం నుండి పునర్మిలనానందం వైపు జరిగే సంక్రమణను చూపిస్తుంది. దేవతలు రాముణ్ణి ‘రాజా’ అని సంబోధిస్తారు — అభిషేకానికి ముందే వారు అతణ్ణి రాజుగా భావిస్తారు. ‘త్వచ్ఛోకాద్వ్రతచారిణం’ (నీ శోకంతో వ్రతం ఆచరిస్తున్న) అనే భరతుని విశేషణం నందిగ్రామంలో అతడు జటలూ నారచీరలూ ధరించడాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఇంద్రుడు వెళ్ళిన తరువాత రాముడు కూడా దేవతలకు అభివాదం చేసిన తరువాతనే సైన్యపు ఏర్పాటు చేస్తాడు — అతని శిష్టాచారం అన్నిచోట్లా అవిచ్ఛిన్నంగా ఉంటుంది. రాత్రి సైన్యం విశ్రాంతి తీసుకుంటుంది; ఉదయం విభీషణుని ఆతిథ్యమూ పుష్పకవిమానమూ తరువాతి సర్గలో వస్తాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి