॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 119వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

దశరథ దర్శనం

మహేశ్వరుని వచనం, విమానంలో ఉన్న దశరథుని దర్శనం, ప్రణామం, దశరథుడు రామునితో పలికిన ప్రీతివచనాలు, కైకేయికి శాపవిమోచనం, లక్ష్మణునికీ సీతకూ ఉపదేశం, ఇంద్రలోకగమనం

రాఘవుడు పలికిన ఆ శుభవాక్యాన్ని విని మహేశ్వరుడైన శివుడు అంతకంటే శుభతరమైన మాట ఇలా పలికాడు — ‘పుష్కరాక్షా (తామరకన్నులవాడా), మహాబాహూ, విశాలవక్షస్సు గలవాడా, పరంతపా, ధర్మపరాయణులలో శ్రేష్ఠుడా, అదృష్టవశాత్తు నీవు ఈ కార్యాన్ని నెరవేర్చావు. సర్వలోకానికీ పెరిగిపోయిన దారుణమైన చీకటి, రావణుని వల్ల కలిగిన భయం, అదృష్టవశాత్తు నీచేత యుద్ధంలో తొలగించబడింది. ఇప్పుడు దీనుడైన భరతుణ్ణి, యశస్విని అయిన కౌసల్యను, కైకేయిని, లక్ష్మణుని తల్లి అయిన సుమిత్రను చూసి ఊరడించి, అయోధ్యలో రాజ్యాన్ని పొంది, మిత్రజనాన్ని ఆనందపరచి, ఇక్ష్వాకుల కులంలో వంశాన్ని స్థాపించి, తురగమేధమైన అశ్వమేధంతో యజ్ఞం చేసి, సాటిలేని కీర్తిని పొంది, బ్రాహ్మణులకు ధనం దానం చేసి, మహాబలా, నీవు స్వర్గానికి వెళ్ళదగినవాడవు.’ పూర్వసర్గలలో బ్రహ్మా అగ్నీ మాట్లాడారు; ఇక్కడ త్రిమూర్తులలో మూడవవాడైన శివుడు మాట్లాడుతున్నాడు. అతని మాట రాముని అవతారకార్యంలో మిగిలిన భాగాన్ని నిర్దేశిస్తుంది — రావణవధ సిద్ధించింది, కానీ రాజధర్మం, వంశస్థాపన, యజ్ఞం, దానం మిగిలి ఉన్నాయి. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే శబ్దం రెండుసార్లు రావడం ఆనందాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. బ్రహ్మ ‘దివమాక్రమ’ (స్వర్గానికి అధిరోహించు) అని వెంటనే వెళ్ళమన్నాడు; శివుడు మాత్రం దానిని సవరిస్తాడు — భూమిపై కర్తవ్యాన్ని పూర్తి చేసిన తరువాతనే వెళ్ళడం ఉచితం. దీనివల్ల రాబోయే రామరాజ్యానికి సూచన కూడా ఇవ్వబడుతుంది. తల్లుల పేర్లు విడివిడిగా చెప్పబడ్డాయి — కౌసల్య, కైకేయి, సుమిత్ర — దీనివల్ల కైకేయిని కూడా ఊరడించాలని ధ్వనిస్తుంది; ఇదే భావం ముందు రాముడు వరం కోరడంలో ప్రకటమవుతుంది. ‘భరతం దీనం’ (దీనుడైన భరతుడు) అనే విశేషణం నందిగ్రామంలో భరతుని తపస్వివృత్తిని గుర్తుచేస్తుంది — అతడు కూడా రామునిలాగే పద్నాలుగేళ్ళు దుఃఖాన్ని అనుభవించాడు. అందువల్ల శివుని ఉపదేశంలో మొదటి కర్తవ్యం భరతుని ఊరడించడమే. ఇక్ష్వాకువంశ స్థాపన అనే మాటతో కుశలవుల జననం కూడా దూరం నుండి సూచించబడింది. యజ్ఞం, దానం, కీర్తి — ఇవి రాజు యొక్క మూడు ధర్మాలని శివుడు గుర్తుచేస్తాడు.

‘కాకుత్స్థా, విమానంలో ఉన్న ఈ రాజు దశరథుడు నీ తండ్రి, మానవలోకంలో మహాయశస్వి అయిన నీ గురువు. సుపుత్రుడవైన నీచేత తరింపజేయబడి ఆ శ్రీమంతుడు ఇంద్రలోకానికి వెళ్ళాడు. నీ తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఇతనికి అభివాదం చెయ్యి.’ మహాదేవుని మాట విని లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడు విమానశిఖరం మీద ఉన్న తండ్రికి ప్రణామం చేశాడు. ప్రభువైన రాముడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి, తన శోభతో ప్రకాశిస్తూ నిర్మలమైన వస్త్రాలు ధరించిన తండ్రిని చూశాడు. దశరథుడు రాముని వనగమనం తరువాత పుత్రశోకంతో మరణించాడు; అందువల్ల ఈ తండ్రీకొడుకుల పునర్మిలనక్షణం ఈ సర్గకు హృదయం. ‘విరజోఽంబరధారిణం’ (మలినం లేని వస్త్రాలు ధరించినవాడు) అనే పదంతో అతని దివ్యమైన నిర్మలరూపం సూచించబడుతుంది — మర్త్యలోకపు ధూళి అతనిపై లేదు. ‘త్వయా పుత్రేణ తారితః’ (పుత్రుడవైన నీచేత తరింపజేయబడ్డాడు) అనే మాట ‘పుత్ర’ శబ్దపు వ్యుత్పత్తిని గుర్తుచేస్తుంది — ‘పుత్’ అనే నరకం నుండి కాపాడేవాడు పుత్రుడు. పదవ శ్లోకం ‘దీప్యమానం స్వయా లక్ష్మ్యా’ (తన శోభతో ప్రకాశిస్తున్న) అని మొదలవుతుంది. రామలక్ష్మణులు కలిసి ప్రణమిస్తారు — వనవాసంలో సహచరులుగా ఉన్నట్లే ఇక్కడ కూడా. తండ్రీకొడుకుల కలయికకు శివుడే నిమిత్తమవుతాడు — రాముని కార్యంతో తృప్తిచెందిన దేవతలు అతనికి తండ్రి దర్శనాన్ని కానుకగా ఇస్తారు. తండ్రి ‘గురువు’ అనే శబ్దంతో నిర్దేశించబడతాడు — మానవలోకంలో దశరథుడు రామునికి గురువు, ఇప్పుడు మాత్రం రాముడే తండ్రిని తరింపజేసేవాడు.

విమానంలో ఉన్న భూపతి దశరథుడు ప్రాణాల కంటే ప్రియమైన కుమారుణ్ణి చూసి మహా ఆనందంతో నిండిపోయాడు. శ్రేష్ఠాసనంపై కూర్చున్న ఆ మహాబాహువు రాముణ్ణి ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుని, రెండు చేతులతో గాఢంగా కౌగిలించుకుని, తరువాత ఇలా మాట్లాడసాగాడు — ‘రామా, సత్యంగా ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను, నీవు లేని నాకు స్వర్గమూ, దేవశ్రేష్ఠులు చేసిన సన్మానమూ గొప్పగా అనిపించలేదు. ఈ రోజు శత్రువులను సంహరించి, మనోరథం నెరవేరి, వనవాసాన్ని దాటిన నిన్ను చూసి నాకు పరమానందం కలిగింది. వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా, నిన్ను అడవికి పంపడానికి కైకేయి పలికిన మాటలు ఈనాటికీ నా హృదయంలో నిలిచి ఉన్నాయి. ఈ రోజు లక్ష్మణునితో కూడా క్షేమంగా ఉన్న నిన్ను చూసి కౌగిలించుకుని, మంచు నుండి సూర్యుడు విడివడినట్లు దుఃఖం నుండి విముక్తుడనయ్యాను. ధర్మాత్ముడైన కహోళుడనే బ్రాహ్మణుడు అష్టావక్రుడనే కుమారుని చేత తరింపజేయబడినట్లే, మహాత్ముడవైన సుపుత్రుడవు నీచేత నేను తరింపజేయబడ్డాను. సౌమ్యా, రావణుని వధ కోసం దేవేశ్వరులు పురుషోత్తముడవైన నిన్ను ఇక్కడ నియమించారని ఇప్పుడు నాకు తెలుస్తోంది.’ పద్నాలుగవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. అష్టావక్రుని కథ — తండ్రి కహోళుడు శాస్త్రవాదంలో ఓడిపోయి నీటిలో ముంచబడ్డాడు, కుమారుడు అష్టావక్రుడు వందిని జయించి అతణ్ణి విడిపించాడు — మహాభారతంలో ప్రసిద్ధం. దశరథుని హృదయంలో కైకేయి మాటలు ముళ్ళలా నిలిచి ఉన్నాయి — కుమారుణ్ణి క్షేమంగా చూసేవరకు స్వర్గంలో కూడా అతని శోకం శాంతించలేదు. ‘మంచు నుండి సూర్యుడిలా’ అనే ఉపమానంతో అతని మనస్సుకు కలిగిన ప్రకాశం సూచించబడుతుంది. ఇంద్రలోకపు భోగాలు కూడా పుత్రవియోగదుఃఖాన్ని తొలగించలేవని అతడే స్వయంగా అంగీకరిస్తాడు — దీనివల్ల పితృప్రేమ లోతు కనిపిస్తుంది. చివరకు దశరథుడు కూడా రాముని దివ్యత్వాన్ని ఎరుగుతాడు — ‘దేవేశ్వరులు నియమించిన పురుషోత్తముడు’ అని; ఇలా తండ్రి దృష్టిలో కుమారుడు ఈశ్వరుడూ అవుతాడు, కుమారుడుగానే నిలుస్తాడు కూడా. అతడు రాముణ్ణి ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుంటాడు — బాల్యంలో లాగే ఇప్పుడు కూడా. పన్నెండు, పదమూడు శ్లోకాలలోని ‘సత్యం ప్రతిశృణోమి’ (సత్యంగా ప్రమాణం చేస్తున్నాను) అనే శపథవచనం అతని భావపు దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

‘రామా, వనం నుండి తిరిగి ఇంటికి వచ్చిన శత్రుసూదనుడవైన నిన్ను సంతోషంతో చూడబోయే కౌసల్య నిజంగా కృతార్థురాలు. నగరానికి వెళ్ళి రాజ్యాభిషిక్తుడవై భూపతివైన నిన్ను చూడబోయే మానవులు కూడా కృతార్థులే. అనురక్తుడూ బలవంతుడూ శుచి అయినవాడూ ధర్మచారి అయిన భరతునితో కలిసిన నిన్ను నేను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. సౌమ్యా, సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి వనంలో నివసిస్తూ నా ప్రీతి కోసం నీవు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిపావు. నీ వనవాసం ముగిసింది, ప్రతిజ్ఞ నెరవేరింది; యుద్ధంలో రావణుని చంపి దేవతలను సంతృప్తిపరిచావు. శత్రుసూదనా, ప్రశంసనీయమైన కార్యం చేశావు, కీర్తిని పొందావు; సోదరులతో కలిసి రాజ్యంలో ఉండి దీర్ఘాయుష్షును పొందు.’ ఇలా మాట్లాడుతున్న రాజుతో రాముడు దోసిలి జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మజ్ఞా, కైకేయి విషయంలోనూ భరతుని విషయంలోనూ అనుగ్రహం చూపు. ‘కుమారునితో సహా నిన్ను విడిచిపెడుతున్నాను’ అని నీవు కైకేయితో అన్న ఆ ఘోరమైన శాపం కుమారునితో కూడిన కైకేయిని తాకకూడదు, ప్రభూ.’ ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం పరమోన్నతం — తనను అడవికి పంపిన ఆమె కల్యాణాన్నే అతడు మొదట కోరుతాడు. తండ్రి ఆశీర్వాదానికి జవాబుగా అతడు తనకోసం ఏమీ కోరడు, కేవలం సవతితల్లికీ సోదరునికీ శాపవిమోచనాన్ని మాత్రమే కోరుతాడు. అయోధ్యాకాండలో దశరథుడు కైకేయిని కుమారునితో సహా పరిత్యజించాడు; ఆ శాపం భరతుణ్ణి కూడా దహిస్తుందేమోనని రాముని చింత. దీనివల్ల భరతుని రాజ్యత్యాగానికీ రాముని క్షమకూ పరస్పర ప్రతిధ్వని వినిపిస్తుంది. దశరథుని ఆశీర్వాదంలో మూడు అంశాలున్నాయి — కౌసల్యకూ పౌరులకూ కృతార్థత, భరతునితో సమాగమం, సోదరులతో కలిసి దీర్ఘాయుష్షూ రాజ్యమూ. ‘మత్ప్రీత్యా’ (నా ప్రీతి కోసం) అనే పదంతో రాముని వనవాసం కేవలం తండ్రి మాటను కాపాడడం కోసమేనని అతడు అంగీకరిస్తాడు. కుమారునితో కూడిన కైకేయిపై శాపాన్ని దశరథుడు అయోధ్యాకాండలో కోపంతో పలికాడు; ఆ శాపాన్ని ఉపసంహరించమని రాముడు తండ్రిని ప్రార్థిస్తాడు.

దోసిలి జోడించిన రామునితో ‘అలాగే’ అని చెప్పి, ఆ మహారాజు లక్ష్మణుణ్ణి కౌగిలించుకుని మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహి అయిన సీతతో కలిసి భక్తితో రామునికి సేవ చేస్తూ నీవు నాకు మహా ప్రీతి కలిగించావు, ధర్మఫలాన్ని కూడా పొందావు. ధర్మజ్ఞా, నీవు ధర్మాన్నీ, భూమిపై విపులమైన కీర్తినీ, రాముడు ప్రసన్నుడైతే ఉత్తమమైన స్వర్గాన్నీ మహిమనూ పొందుతావు. సుమిత్రానందవర్ధనా (సుమిత్ర ఆనందాన్ని పెంచేవాడా), నీకు శుభమగుగాక, రామునికి సేవ చెయ్యి; రాముడు ఎల్లప్పుడూ సర్వలోకహితంలో నిమగ్నుడై ఉంటాడు. ఇంద్రునితో కూడిన మూడు లోకాలూ, సిద్ధులూ, పరమర్షులూ ఈ మహాత్ముడైన పురుషోత్తమునికి అభివాదం చేసి అర్చిస్తారు. సౌమ్యా, అవ్యక్తమూ అక్షరమూ బ్రహ్మసమానమూ అయినదీ, దేవతల హృదయమూ రహస్యమూ అని చెప్పబడినదీ — అది పరంతపుడైన ఈ రాముడే. వైదేహి అయిన సీతతో కలిసి ఇలా ఏకాగ్రతతో సేవ చేస్తూ నీవు ధర్మాచరణనూ విపులమైన కీర్తినీ పొందావు.’ దశరథుడు కూడా ఇప్పుడు బ్రహ్మస్తుతిని సమర్థిస్తాడు — రాముడు పరబ్రహ్మమని అతడు స్వర్గం నుండి వచ్చి ఎరుగుతాడు. లక్ష్మణుని సేవ అతని ధర్మమని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడింది; దాని ఫలం మూడు విధాలు — ధర్మం, కీర్తి, స్వర్గం. ‘సుమిత్రానందవర్ధన’ అనే సంబోధనతో వనగమనకాలంలో సుమిత్ర పలికిన ‘రామం దశరథం విద్ధి’ (రాముణ్ణి దశరథునిగా తెలుసుకో) అనే మాట కూడా స్మరణకు వస్తుంది. ముప్పై మూడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో ‘ఏవం శుశ్రూషతావ్యగ్రం’ అనే పాఠంతో ఇరవై ఏడవ శ్లోకాన్ని ప్రతిధ్వనిస్తుంది. లక్ష్మణుని సేవ కేవలం భ్రాతృభక్తి కాదు, ఈశ్వరసేవ అని దశరథుడు ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తాడు — ‘దేవతల హృదయమూ రహస్యమూ రాముడే’ అని. అందువల్ల లక్ష్మణుని త్యాగం కూడా సఫలమైంది. ఈ ఉపదేశంలో సీత ప్రస్తావన కూడా రెండుసార్లు వచ్చింది — ‘వైదేహ్యా సహ సీతయా’ (వైదేహి అయిన సీతతో కలిసి) — ఎందుకంటే ఆమె కూడా లక్ష్మణునిలాగే వనంలో రామునికి సేవ చేసింది.

లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి, రాజు దోసిలి జోడించి నిలుచున్న కోడలు సీతను ‘పుత్రీ’ అని పిలిచి మధురంగా మెల్లగా ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, ఈ పరిత్యాగం విషయంలో కోపం పెట్టుకోకు; నీ హితాన్ని కోరే రాముడు నీ విశుద్ధి కోసమే దీనిని చేశాడు. పుత్రీ, నీ ఈ శీలప్రదర్శన అత్యంత దుష్కరమైనది; నీవు చేసినది ఇతర స్త్రీల కీర్తిని మించిపోతుంది. భర్తను సేవించడం గురించి నీకు ఉపదేశించవలసిన అవసరం లేదు — అది నీకు నీవే తెలుసు; అయినా నేను తప్పక చెప్పాలి — ఇతడే నీకు పరమదైవం.’ ఇలా ఇద్దరు కుమారులకూ సీతకూ ఆదేశించి రాజు దశరథుడు విమానంలో ఇంద్రలోకానికి వెళ్ళాడు. మహానుభావుడూ రాజశ్రేష్ఠుడూ అయిన అతడు శోభతో పులకించిన శరీరంతో విమానాన్ని అధిరోహించి, సీతతో కూడిన కుమారులిద్దరి వద్దా సెలవు తీసుకుని, దేవశ్రేష్ఠుడైన ఇంద్రుని లోకానికి వెళ్ళాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడింది. మామగారి మాటలో సీతకు సమ్మానమూ, రాముని కార్యానికి సమర్థనా రెండూ ఉన్నాయి — తండ్రి కుమారుని కాఠిన్యాన్ని వివరిస్తాడు, కోడలి శీలాన్ని స్త్రీలందరికీ ఆదర్శంగా చేస్తాడు. ‘పుత్రీ’ అనే సంబోధన సీతపై పితృవాత్సల్యాన్ని చూపిస్తుంది, అది అగ్నిపరీక్ష వేదనను ఉపశమింపజేస్తుంది. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు శ్లోకాలు పూర్తిగా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘అన్యనారీణాం యశో హ్యభిభవిష్యతి’ (ఇతర స్త్రీల కీర్తిని మించిపోతుంది) అనే మాట సీత అగ్నిప్రవేశాన్ని పతివ్రతలకు పరమోదాహరణగా చేస్తుంది. దశరథుని నిష్క్రమణ కూడా సుఖాంతమే — అతడు పులకించిన శరీరంతో వెళ్తాడు, మునుపటిలా శోకమగ్నుడై కాదు. ఇలా అయోధ్యాకాండలో మొదలైన పితృశోకం ఇక్కడ శాంతిని పొందుతుంది. ‘ఏష తే దైవతం పరం’ (ఇతడే నీకు పరమదైవం) అనే చివరి ఉపదేశం భారతీయ సంప్రదాయంలో పతివ్రతాధర్మపు సారంగా భావించబడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ ११९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి