సర్గ
అగ్ని సీతను తిరిగి అప్పగించడం
మూర్తిమంతుడైన అగ్ని సీతతో కూడా చితి నుండి లేవడం, సీత శుద్ధికి సాక్ష్యం, రాముడు పరీక్షకు కారణం చెప్పడం, సీతను సంతోషంతో స్వీకరించడం
పితామహుడైన బ్రహ్మ పలికిన ఆ శుభవాక్యాన్ని విని విభావసుడైన అగ్ని వైదేహిని ఒడిలోకి తీసుకుని పైకి లేచాడు. ఆ హవ్యవాహనుడు ఆ చితిని చెదరగొట్టి, జనకుని కుమార్తెను పట్టుకుని, మూర్తిమంతుడై వెంటనే పైకి లేచాడు. రెండవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — అది అగ్ని మూర్తిమంతుడై రావడాన్ని ప్రత్యేకంగా వర్ణిస్తుంది. అప్పుడు సీత ఉదయసూర్యుని వంటి కాంతితో, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలతో, ఎర్రని వస్త్రం ధరించి, యౌవనవతిగా, నల్లని ఉంగరాల జుట్టుతో ఉంది; ఆమె పూలమాలా ఆభరణాలూ వాడిపోలేదు, ఆమె రూపం మునుపటిలాగే నిందారహితంగా ఉంది. అటువంటి వైదేహిని ఒడిలో ఉంచుకుని విభావసుడు రామునికి ఇచ్చాడు. అగ్నిలో ప్రవేశించినా సీత కాలలేదు, వాడలేదు — ఆమె పూలమాల కూడా వాడిపోలేదు — ఇదే ఆమె శుద్ధికి ప్రత్యక్షసాక్ష్యం. కవి సీత రూపంలోని ప్రతి అంశాన్నీ వర్ణిస్తాడు — వర్ణం, వస్త్రం, కేశాలు, మాల — దీనివల్ల అగ్ని ఆమెను ఏమాత్రం తాకలేదని స్పష్టమవుతుంది. అగ్ని లేచి రావడం అనే దృశ్యం కూడా విలక్షణమైనది — అన్నిటినీ దహించే అగ్నియే సీతను తల్లిలా ఒడిలో ధరించి ప్రత్యక్షమవుతాడు, చితిని ధూళిలా దులిపివేస్తాడు. దీనివల్ల బ్రహ్మస్తుతికి తక్షణ ఫలం కూడా కనిపిస్తుంది — ‘సీత లక్ష్మి’ అని చెప్పిన వెంటనే అగ్ని ఆమెను తిరిగి అప్పగిస్తాడు. పూర్వసర్గలో సీత అగ్నిలో పడుతున్న వసోర్ధారలా వర్ణించబడింది; ఇక్కడ ఆమె అదే అగ్ని నుండి ఉదయసూర్యునిలా మళ్ళీ ఉదయిస్తుంది. నాలుగవ శ్లోకం ‘దదౌ రామాయ వైదేహీం’ (వైదేహిని రామునికి ఇచ్చాడు) అనే క్రియతో ముగుస్తుంది — వివాహంలో అగ్ని సాక్షిగా ఉన్నట్లే, ఇక్కడ అగ్నియే స్వయంగా కన్యాదాతలా అవుతాడు.
అప్పుడు లోకసాక్షి అయిన పావకుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, ఈమె నీ వైదేహి; ఈమెలో పాపం లేదు. సచ్చరిత్ర గల ఈ శుభాంగి వాక్కుతో గానీ, మనస్సుతో గానీ, బుద్ధితో గానీ, చూపుతో గానీ నిన్ను అతిక్రమించలేదు. వీర్యగర్వంతో మదించిన రాక్షసుడైన రావణుడు, నీకు దూరమై దీనురాలూ నిస్సహాయురాలూ అయిన ఈమెను నిర్జనప్రదేశం నుండి అపహరించుకుపోయాడు. ఈమె అంతఃపురంలో బంధించబడి, కావలిలో ఉంచబడి కూడా నీపైనే మనస్సు నిలిపి, నీనే పరమగతిగా భావించి ఉంది; ఘోరమైన స్వభావం గల ఘోరరాక్షసీలు ఈమెకు కాపలా కాశారు. రకరకాలుగా ప్రలోభపెట్టబడినా బెదిరించబడినా, మైథిలి నీయందు లగ్నమైన అంతరాత్మతో ఆ రాక్షసుని గురించి ఆలోచించలేదు. అందువల్ల విశుద్ధభావం గల, నిష్పాపురాలైన మైథిలిని స్వీకరించు; ఈమెతో ఏమాత్రం కఠినంగా మాట్లాడకూడదు; నేను నీకు ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను.’ అగ్ని సాక్షి అనేది వైదిక సంప్రదాయం — అతడు సర్వభూతాల లోపల సంచరిస్తాడు, అందువల్ల అతని మాట పరమప్రమాణం. ముద్రిత పాఠం ‘వృత్తశౌటీర్యం’ — సదాచారంలో దృఢత్వం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వృత్తశౌండీరా’ అని ఉంది. చివరి వాక్యం ‘అహమాజ్ఞాపయామి తే’ (నేను నీకు ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను) దేవుని అధికారాన్ని సూచిస్తుంది — ఇక్కడ అగ్ని యాచించేవాడు కాదు, ఆజ్ఞాపించేవాడు. అగ్ని మాటలో సీత శుద్ధి మూడు విధాల ప్రమాణంతో స్థాపించబడింది — కరణాలతో (వాక్కు, మనస్సు, బుద్ధి, చూపు), పరిస్థితితో (ఆమె బలవంతంగా అపహరించబడింది, నిర్జనప్రదేశంలో నిస్సహాయురాలు), ఆచరణతో (ప్రలోభంలోనూ బెదిరింపులోనూ కూడా రావణుని గురించి ఆలోచించలేదు). ‘త్వచ్చిత్తా త్వత్పరాయణా’ (నీపై మనస్సు గలది, నీనే పరమగతిగా గలది) అనే రెండు పదాలు ఆమె అనన్యభక్తిని సూచిస్తాయి. సుందరకాండలో హనుమంతుడు చూసిన అశోకవనంలోని సీత దుఃఖం ఇక్కడ అగ్ని నోటితో మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది; దీనివల్ల రాముని ఎదుట ఆమె తపస్సు ప్రత్యక్షంగా ప్రకాశిస్తుంది.
అది విని ప్రసన్నమనస్కుడూ, వక్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, ధర్మాత్ముడూ అయిన రాముడు ఆనందంతో కలవరపడిన కన్నులతో ఒక ముహూర్తకాలం ఆలోచించాడు — పదకొండవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. తరువాత మహాతేజస్వీ, ధైర్యశాలీ, విశాలపరాక్రముడూ అయిన రాముడు దేవశ్రేష్ఠుడైన అగ్నితో ఇలా అన్నాడు — ‘రావణుని అంతఃపురంలో దీర్ఘకాలం నివసించిన ఈ శుభాంగి సీత లోకంలో తప్పక పరిశుద్ధిని పొందవలసినది. జానకిని శుద్ధి చేయకుండా స్వీకరిస్తే, లోకం ‘దశరథుని కుమారుడైన రాముడు అయ్యో, మూర్ఖుడూ కామాత్ముడూ’ అని అంటుంది. మైథిలి అయిన జనకుని కుమార్తె అనన్యహృదయ అనీ, నా మనస్సును అనుసరించి తనను తాను కాపాడుకునేదనీ నాకూ తెలుసు. తన తేజస్సుతోనే రక్షించబడిన విశాలాక్షి అయిన ఈమెను, మహాసముద్రం తీరాన్ని అతిక్రమించనట్లే, రావణుడు అతిక్రమించలేడు. మూడు లోకాల విశ్వాసం కోసమే, సత్యాన్ని ఆశ్రయించిన నేను అగ్నిలో ప్రవేశిస్తున్న వైదేహిని ఉపేక్షించాను.’ ముద్రిత పాఠంలో పదహారవ శ్లోకం (‘ఇమామపి విశాలాక్షీం’) పదిహేడవ శ్లోకానికి (‘ప్రత్యయార్థం తు లోకానాం’) ముందు ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో క్రమం విపరీతం. రాముని కాఠిన్యం సంశయం వల్ల కాదు, లోకవిశ్వాసం కోసం. ఇంతకుముందు రాముడు సీతతో పలికిన కఠినమైన మాటలు ఇక్కడ అతడే స్వయంగా వివరిస్తాడు — అతడు అవిశ్వాసం వల్ల అలా మాట్లాడలేదు, లోకాపవాదాన్ని నివారించడానికే. ‘బాలిశో బత కామాత్మా’ (అయ్యో మూర్ఖుడు, కామాత్ముడు) అనే లోకం చేయగల ఆక్షేపణను అతడే స్వయంగా ఉదహరిస్తాడు. రాజు ప్రజల విశ్వాసాన్నే మూలంగా భావిస్తాడు — ఇదే రామరాజ్యపు ఆదర్శం, ఉత్తరకాండలో కూడా ఇది మళ్ళీ పరీక్షకు గురవుతుంది. మహాసముద్రపు తీరం అనే ఉపమానంతో సీత తేజస్సే ఆమెను రక్షించే కవచమని చూపబడింది. పదకొండవ శ్లోకం పూర్వసర్గలోని మొదటి శ్లోకాన్ని ప్రతిధ్వనిస్తుంది — అక్కడ దుఃఖంతో, ఇక్కడ ఆనందంతో రాముని కన్నులు కలవరపడ్డాయి.
‘దుష్టాత్ముడైన ఆ రావణుడు మండుతున్న అగ్నిశిఖలా అందరాని మైథిలిని మనస్సుతో కూడా పరాభవించలేకపోయాడు. రావణుని అంతఃపురంలో ఉన్నప్పటికీ ఈ సాధ్వి వ్యాకులతకు అర్హురాలు కాదు; సూర్యుని కాంతి సూర్యుని నుండి వేరు కానట్లే, ఈమె నా నుండి వేరు కాదు. జనకుని కుమార్తె అయిన మైథిలి మూడు లోకాలలోనూ విశుద్ధురాలు; ఆత్మవంతుడైన పురుషుడు కీర్తిని విడువనట్లే, నేను ఈమెను విడువలేను. స్నేహపూర్వకులైన లోకనాథులైన మీ అందరి హితవచనాన్ని నేను తప్పక పాటించాలి.’ ఇలా చెప్పి, విజయుడూ మహాబలుడూ మహాయశస్వీ సుఖానికి అర్హుడూ అయిన రాఘవుడు, తాను చేసిన కర్మకు ప్రశంసలు పొందుతూ, ప్రియురాలైన సీతతో కలిసి సుఖాన్ని అనుభవించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. కాంతి-సూర్యుడు అనే ఉపమానంతో రామసీతల అభేదం సూచించబడింది; ఇది పూర్వసర్గలోని ‘సీతా లక్ష్మీర్భవాన్విష్ణుః’ (సీత లక్ష్మి, నీవు విష్ణువు) అనే మాటతో పొసగుతుంది. ఇలా పరీక్షలోని కాఠిన్యం మిలనానందంగా పరిణమించింది. ‘అగ్నిశిఖలా’ అనే ఉపమానం సుందరకాండలో సీత పలికిన మాటను కూడా గుర్తుచేస్తుంది — అక్కడ ఆమె తన తేజస్సుతో రావణుని భస్మం చేయగలదని చెప్పబడింది. రాముడు దేవతల మాటను ‘స్నిగ్ధానాం లోకనాథానాం’ (స్నేహపూర్వకులైన లోకనాథుల) అంటూ గౌరవిస్తాడు; తన నిర్ణయాన్ని కేవలం తన ఇష్టం ప్రకారం చేయడు. చివర ‘సుఖార్హః’ (సుఖానికి అర్హుడు) అనే పదంతో, పద్నాలుగేళ్ళ దుఃఖం తరువాత ఇప్పుడు రాముడు నిజంగా సుఖానికి అధికారి అని కవి సూచిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११८॥