॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 117వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

బ్రహ్మ చేసిన రామస్తుతి

సీత చితిలో ప్రవేశించగా రాముని చింత, దేవతల ఆగమనం, వారి ఉపాలంభం, రాముని ప్రశ్న, బ్రహ్మ రాముని నారాయణత్వాన్ని ప్రతిపాదించి స్తుతించడం

సీత చితిలో ప్రవేశించగా వానరులూ రాక్షసులూ చేసిన మహా హాహాకారాన్ని విని ధర్మాత్ముడైన రాముడు మనస్సు చెదిరినవాడయ్యాడు; కన్నీటితో కలవరపడిన కన్నులతో అతడు ఒక ముహూర్తకాలం ధ్యానంలో మునిగినవానిలా నిలుచున్నాడు. ‘తతో హి దుర్మనా రామః’ అనే ఈ మొదటి శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. సరిగ్గా ఆ క్షణంలోనే విశ్రవసుని కుమారుడూ యక్షరాజూ అయిన వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు), పితృదేవతలతో కూడిన యముడు, వేయి కన్నులు గల దేవేశుడైన ఇంద్రుడు, జలాధిపతి అయిన వరుణుడు, ‘షడర్ధనయనుడు’ అయిన త్రినేత్రుడు, శ్రీమంతుడు, వృషభధ్వజుడు అయిన మహాదేవుడు, సర్వలోకాలకూ కర్త, బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు అయిన బ్రహ్మ — వీరందరూ సూర్యుని వంటి విమానాలలో కలిసి లంకానగరానికి వచ్చి రాఘవుని సమీపించారు. ‘షడర్ధనయనః’ అనే పదం మూడు కన్నులను సూచిస్తుంది — ఆరులో సగం మూడు. ఇలా దుఃఖపు పరమక్షణంలో సమస్త దేవమండలమూ ఒకేచోట ఉపస్థితమైంది. కవి మొదట రాముని మానవదుఃఖాన్ని చూపి, తరువాత అతని ఎదుటకు లోకపాలకులందరినీ తీసుకువస్తాడు — దీనివల్ల ముందు ప్రకటించబడబోయే అతని దివ్యత్వానికి నేపథ్యం సిద్ధమవుతుంది. లోకపాలకుల పేర్ల వరుస కూడా క్రమంగా ఇవ్వబడింది — ధనపతి, ధర్మరాజు, దేవరాజు, జలరాజు, తరువాత శివుడు, చివరగా సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ. వారిలో బ్రహ్మయే తరువాత మాట్లాడబోయేవాడు.

అప్పుడు ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన విశాలమైన భుజాలను పైకెత్తి, దేవశ్రేష్ఠులు దోసిలి జోడించి నిలుచున్న రాఘవునితో ఇలా అన్నారు — ‘నీవు సర్వలోకానికీ కర్తవు, జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడవు, విభుడవు; అయినా అగ్నిలో పడుతున్న సీతను ఎలా ఉపేక్షిస్తున్నావు? నీవు దేవగణాలలో శ్రేష్ఠుడవని నిన్ను నీవు ఎలా తెలుసుకోవడం లేదు?’ ఆరవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘పూర్వకాలంలో వసువులకు ప్రజాపతి అయిన ఋతధాముడనే వసువు నీవే; మూడు లోకాలకూ ఆదికర్తవూ స్వయంప్రభుడవూ నీవే. రుద్రులలో ఎనిమిదవ రుద్రుడవూ, సాధ్యులలో ఐదవ సాధ్యుడవూ నీవే; అశ్వినీదేవతలు నీ చెవులు, సూర్యచంద్రులు నీ కన్నులు. పరంతపా, సృష్టి ఆదిలోనూ మధ్యలోనూ అంతంలోనూ కనిపించేది నీవే; అయినా సామాన్య మానవునిలా వైదేహిని ఉపేక్షిస్తున్నావు.’ లోకపాలకులు ఇలా చెప్పగా, లోకానికి స్వామీ ధర్మపరాయణులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన రాముడు ఆ దేవశ్రేష్ఠులతో ఇలా అన్నాడు. దేవతల మాటలో ఉపాలంభమూ ఉంది, స్మరణ చేయించడమూ ఉంది — రాముడు మరచిపోయిన అతని స్వరూపాన్ని అతనికి గుర్తుచేయాలని వారు కోరుతున్నారు. ‘మానుషః ప్రాకృతో యథా’ (సామాన్య మానవునిలా) అనే ఉపమానమే వారి మాటకు సారం — సామాన్యుడే భార్య దుఃఖంలో ఉదాసీనంగా ఉంటాడు, పరమాత్మ కాదు. దేవతలు రాముని మూడు రూపాలను గుర్తుచేస్తారు — వసురూపం, రుద్రరూపం, సాధ్యరూపం — దీనివల్ల అతడు దేవగణాలన్నిటికీ మూలమని సూచించబడుతుంది. అశ్వినీదేవతలు చెవులు, సూర్యచంద్రులు కన్నులు అనే మాటతో అతని విరాట్ శరీరానికి ముందస్తు సూచన ఇవ్వబడుతుంది; అది బ్రహ్మస్తుతిలో విస్తారంగా వర్ణించబడబోతుంది. పదవ శ్లోకంలో రాముడు ‘లోకస్య స్వామీ’ (లోకానికి స్వామి), ‘ధర్మభృతాం వరః’ (ధర్మపరాయణులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే రెండు విశేషణాలతో స్తుతించబడతాడు — ఒకటి దివ్యత్వానికి, మరొకటి మానవధర్మానికి.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘నేనైతే నన్ను దశరథుని కుమారుడైన రాముడనే మానవునిగానే భావిస్తున్నాను. అటువంటి నేను ఎవరినో, ఎక్కడి నుండి వచ్చానో, అదంతా భగవంతుడవైన నీవే నాకు చెప్పు.’ ఇలా మాట్లాడుతున్న కాకుత్స్థునితో బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు — ‘సత్యపరాక్రమా, నా సత్యవాక్యాన్ని విను.’ ఇక్కడ రాముని జవాబు వినయానికీ మర్యాదకూ ఆదర్శం — మనుష్యరూపంలో అవతరించిన అతడు మానవధర్మాన్నే అనుసరిస్తాడు, తన దివ్యత్వాన్ని తానే చాటుకోడు, దానిని ప్రతిపాదించే పనిని బ్రహ్మకే అప్పగిస్తాడు. అందువల్ల తరువాతి స్తవం రాముని ఆత్మప్రశంస కాదు, సృష్టికర్త ఇచ్చిన సాక్ష్యం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యో ఽహం యస్య యతశ్ చాహం’ (నేను ఎవరినో, ఎవరివాడనో, ఎక్కడి నుండి వచ్చానో) అనే పాఠం ఉంది; ముద్రిత పాఠంలో ‘సోఽహం యశ్చ యతశ్చాహం’ అని ఉంది. ‘సత్యం సత్యపరాక్రమ’ అనే పదాలలో యమకం వంటి శబ్దసామ్యం ఉంది.

‘నీవు శ్రీమంతుడవూ చక్రాయుధుడవూ ప్రభుడవూ అయిన నారాయణదేవుడవు. నీవు ఏకశృంగమైన వరాహానివి, గతించిన మరియు రాబోయే శత్రువులను జయించేవాడవు. రాఘవా, నీవు అక్షరమైన బ్రహ్మానివి, సృష్టి మధ్యలోనూ అంతంలోనూ ఉండే సత్యానివి; లోకాలకు పరమధర్మానివి, చతుర్భుజుడవైన విష్వక్సేనుడవు. నీవు శార్ఙ్గధన్వుడవు, హృషీకేశుడవు, అంతర్యామి అయిన పురుషుడవు, పురుషోత్తముడవు, అజితుడవు, ఖడ్గధారి అయిన విష్ణువువు, మహాబలుడైన కృష్ణుడవు. నీవు సేనానివి, గ్రామణివి, బుద్ధివి, సత్త్వానివి, క్షమవు, దమానివి, సృష్టికి మూలమూ లయస్థానమూ నీవే; ఉపేంద్రుడవూ మధుసూదనుడవూ నీవే. ఇంద్రునికి కూడా కర్త అయిన మహేంద్రుడవు, పద్మనాభుడవు, యుద్ధాలను అంతం చేసేవాడవు; దివ్యమహర్షులు నిన్ను శరణ్యుడవనీ శరణమనీ అంటారు. నీవు వేయి శృంగాలు గల వేదాత్మవు, నూరు శిరస్సుల మహావృషభానివి, మూడు లోకాలకూ ఆదికర్తవూ స్వయంప్రభుడవూ; సిద్ధులకూ సాధ్యులకూ ఆశ్రయమైన పూర్వజుడవు, యజ్ఞానివి, వషట్కారానివి, ఓంకారానివి, పరాత్పరుడవు. నీ పుట్టుకనూ నాశనాన్నీ ఎవరూ ఎరుగరు, నీవు ఎవరో కూడా ఎరుగరు; నీవు సర్వభూతాలలోనూ, గోవులలోనూ, బ్రాహ్మణులలోనూ కనిపిస్తావు.’ పద్దెనిమిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ఏడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంతో దాదాపు సమానం — వల్గేట్ పాఠంలో స్తవంలో పునరుక్తి. ఈ నామావళి సహస్రనామశైలిని అనుసరిస్తుంది. ఈ పేర్లలో కొన్ని అవతారాలను సూచిస్తాయి — వరాహం, ఉపేంద్రుడు అంటే వామనుడు, కృష్ణుడు; కొన్ని ఆయుధాలను — చక్రం, శార్ఙ్గం, ఖడ్గం; కొన్ని దార్శనిక స్వరూపాన్ని — అక్షరబ్రహ్మం, సత్యం, ధర్మం, బుద్ధి, సత్త్వం. ‘ప్రభవశ్చాప్యయశ్చ’ అనే మాటతో సృష్టికి ఉత్పత్తిస్థానమూ లయస్థానమూ అతడే అని చెప్పబడింది. ‘సహస్రశృంగుడైన వేదాత్మ’ అనే రూపకంలో వేదాలు వృషభరూపంలో కల్పించబడ్డాయి — దాని కొమ్ములు వేదశాఖలు, శిరస్సులు విధివాక్యాలు అని హిందీ వ్యాఖ్యానం వివరిస్తుంది. ‘గోవులలోనూ బ్రాహ్మణులలోనూ కనిపిస్తావు’ అనే వాక్యంతో, అతడు అంతటా ఉన్నా, ప్రత్యేకంగా గోబ్రాహ్మణులలో ప్రకాశిస్తాడని సూచించబడుతుంది. ఇలా బ్రహ్మ రాముని ‘నేను ఎవరిని’ అనే ప్రశ్నకు పేర్లతోనే జవాబు ఇస్తాడు.

‘అన్ని దిక్కులలోనూ, ఆకాశంలోనూ, పర్వతాలలోనూ, నదులలోనూ వేయి పాదాలు గలవాడవూ, శ్రీమంతుడవూ, నూరు శిరస్సులు గలవాడవూ, వేయి కన్నులు గలవాడవూ అయిన నీవే కనిపిస్తావు. నీవు భూతాలనూ, భూమినీ, పర్వతాలన్నిటినీ ధరిస్తావు; భూమి అంచున జలంలో మహాసర్పమైన శేషునిలా కనిపిస్తావు. రామా, దేవగంధర్వదానవులతో కూడిన మూడు లోకాలనూ నీవు ధరిస్తావు. బ్రహ్మనైన నేను నీ హృదయాన్ని, సరస్వతీదేవి నీ నాలుక. బ్రహ్మ సృష్టించిన దేవతలు నీ అవయవాలపై రోమాలు; నీ కనురెప్ప వాలడం రాత్రి, తెరవడం పగలు. వేదాలు నీ సంస్కారాలు; నీవు లేకుండా ఇక్కడ ఏదీ లేదు. జగత్తంతా నీ శరీరం, భూతలం నీ స్థైర్యం. అగ్ని నీ కోపం, చంద్రుడు నీ ప్రసాదం; నీవు శ్రీవత్సచిహ్నం గలవాడవు. పూర్వం నీవు నీ మూడు అడుగులతో మూడు లోకాలనూ ఆక్రమించావు; అతిదారుణుడైన బలిని బంధించి మహేంద్రుని రాజుగా చేశావు. సీత లక్ష్మి, నీవు విష్ణువువు, దేవుడవైన కృష్ణుడవు, ప్రజాపతివి.’ ఇక్కడి విరాడ్రూపవర్ణన పురుషసూక్తాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — సహస్రచరణుడు, శతశీర్షుడు, సహస్రదృక్కు. ‘సీతా లక్ష్మీర్భవాన్విష్ణుః’ (సీత లక్ష్మి, నీవు విష్ణువు) అనే వాక్యమే ఈ సర్గకు కేంద్రం — అగ్నిలో పడుతున్న సీత సాక్షాత్తు లక్ష్మి అని బ్రహ్మ ఎలుగెత్తి ప్రకటిస్తాడు. ‘త్రీఁల్లోకాన్’ అనే పదంలో ముద్రణ చంద్రబిందువును చూపిస్తుంది. బ్రహ్మ స్వయంగా ‘నేను నీ హృదయాన్ని’ అని చెబుతూ తనను కూడా రాముని అంగంగానే భావిస్తాడు — దీనివల్ల స్తుతించేవానికీ స్తుతించబడేవానికీ అభేదం సూచించబడుతుంది. కనురెప్పలు వాలడం తెరవడం రాత్రింబవళ్ళు కావడం వల్ల కాలం కూడా అతని శరీరంలో అంతర్భూతమై ఉంది. బలిబంధనాన్ని గుర్తుచేయడం ప్రత్యేకంగా ఉచితం — అక్కడ కూడా విష్ణువు వామనరూపంలో మనిషి వంటి చిన్న రూపం ధరించి దేవతల కార్యాన్ని సాధించాడు, ఇప్పుడు రామరూపంలో సాధించినట్లే.

‘రావణుని వధ కోసమే నీవు ఇక్కడ మానవశరీరంలో ప్రవేశించావు; ధర్మపరాయణులలో శ్రేష్ఠుడా, మా ఈ కార్యాన్ని నీవు నెరవేర్చావు. రామా, రావణుడు హతుడయ్యాడు; అందువల్ల ఆనందంగా స్వర్గానికి అధిరోహించు. దేవా, నీ వీర్యం అమోఘం, నీ పరాక్రమాలు కూడా వ్యర్థం కావు. నీ దర్శనం అమోఘం, నీ స్తవం కూడా అమోఘం; భూమిపై నీయందు భక్తి గల మానవులు కూడా అమోఘులవుతారు (వారి ప్రయత్నాలు వ్యర్థం కావు). పురాణపురుషుడూ పురుషోత్తముడూ ధ్రువుడూ అయిన దేవుడవైన నిన్ను భజించేవారు ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ కోరికలను పొందుతారు. ఋషిప్రోక్తమూ దివ్యమూ పురాతనమూ ఇతిహాసరూపమూ అయిన ఈ స్తవాన్ని కీర్తించే మానవులకు పరాభవం ఉండదు.’ చివరి శ్లోకాలలో ‘అమోఘ’ శబ్దం మళ్ళీ మళ్ళీ రావడం స్తవపు నిశ్చయాన్ని దృఢపరుస్తుంది. ‘అమోఘం దర్శనం రామ అమోఘస్తవ సంస్తవః’ అని మొదలయ్యే ముప్పయ్యవ శ్లోకమూ, ముప్పై ఒకటి, ముప్పై రెండు శ్లోకాలూ పూర్తిగా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఫలశ్రుతి సంక్షిప్తంగా ఉంది. ఇలా బ్రహ్మస్తుతి సీత అగ్నిపరీక్ష మధ్యలోనే జరుగుతుంది; తరువాతి సర్గలో అగ్నియే స్వయంగా సీతను రామునికి తిరిగి అప్పగిస్తాడు. ఫలశ్రుతిలో రెండు విధాల ఫలం చెప్పబడింది — భక్తులకు ఐహికమూ పారలౌకికమూ అయిన కోరికల ప్రాప్తి, స్తవాన్ని కీర్తించేవారికి పరాభవం లేకపోవడం. ‘దివమాక్రమ’ (స్వర్గానికి అధిరోహించు) అనే మాటతో దేవతలు రాముని స్వధామగమనాన్ని ప్రార్థిస్తారు, కానీ రాముడు ఇంకా రాజ్యం కూడా పాలిస్తాడని కథ ముందు చూపిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి