సర్గ
సీత ప్రత్యుత్తరం, అగ్నిప్రవేశం
సీత ఉపాలంభంతో కూడిన ప్రత్యుత్తరం, శీలంపై శపథం, లక్ష్మణుడు చితిని పేర్చడం, అగ్నికి ప్రార్థన, అందరి ఎదుట అగ్నిప్రవేశం, సర్వలోకాల హాహాకారం
రోషంతో రాఘవుడు పలికిన కఠినమైన, ఒళ్ళు గగుర్పొడిచే మాటను విని వైదేహి తీవ్రంగా వ్యథ చెందింది. మహాజనసమూహం ఎదుట, ఇంతకుముందు ఎన్నడూ వినని భర్త యొక్క ఘోరమైన మాటను విని ఆ మైథిలి సిగ్గుతో తలవంచుకుంది. ఆ జనకుని కుమార్తె తన అవయవాలలోకే తాను ప్రవేశిస్తున్నట్లుగా, ఆ వాగ్బాణాలు గుచ్చుకున్నట్లుగా అయి, ధారాళంగా కన్నీళ్ళు కార్చింది. తరువాత కన్నీటితో తడిసిన తన ముఖాన్ని తుడుచుకుంటూ, మెల్లగా గద్గదమైన స్వరంతో భర్తతో ఇలా అన్నది. ‘మహతి జనే’ (మహాజనసమూహంలో) — వానరులందరి ఎదుటా రాక్షసుల ఎదుటా ఈ అవమానకరమైన మాట వినబడింది, అందువల్ల ఆమె సిగ్గు రెట్టింపయింది. ‘అశ్రుతపూర్వం’ (ఇంతకుముందు వినని) — రాముడు ఇంతకుముందు ఎన్నడూ ఆమెతో ఇలా మాట్లాడలేదు. ‘తన అవయవాలలోకే ప్రవేశిస్తున్నట్లు’ అనేది ఉత్ప్రేక్ష — సిగ్గుతో ఆమె తన శరీరంలోనే దాగిపోతున్నట్లు, భూమిలోకి ప్రవేశించాలని కోరుతున్నట్లు ఉంది. ‘వాక్శరాలు’ (వాగ్బాణాలు) అనేది రూపకం — రావణుని చంపిన బాణాలైన రాముని మాటలే నేడు సీత హృదయాన్ని చీలుస్తున్నాయి. అయినా ఆమె ధైర్యం తెచ్చుకుని కన్నీళ్ళు తుడుచుకుని జవాబు చెప్పడానికి సిద్ధమవుతుంది — ఇది ఆమె ఆత్మబలానికి లక్షణం. సమీక్షిత సంస్కరణలో రెండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ‘లజ్జయా వ్రీడితాభవత్’ (సిగ్గుతో కుంచించుకుపోయింది) అని ఉంది, ముద్రిత పాఠంలో ‘లజ్జయావనతాభవత్’ (సిగ్గుతో తలవంచుకుంది) అని ఉంది.
‘వీరా, సామాన్యుడు సామాన్య స్త్రీతో మాట్లాడినట్లు, ఇలాంటి అనుచితమైన, చెవులకు దారుణమైన, కఠినమైన మాటను నాకెందుకు వినిపిస్తున్నావు? మహాబాహూ, నీవు నన్ను ఎలా అనుకుంటున్నావో నేను అలాంటిదాన్ని కాను; నన్ను నమ్ము; నా శీలం మీదనే నీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాను. వేరే స్త్రీల ప్రవర్తనను చూసి నీవు స్త్రీజాతినంతటినీ శంకిస్తున్నావు; నీవు నన్ను పరీక్షించి ఎరిగినవాడివే అయితే ఈ శంకను విడిచిపెట్టు. ప్రభూ, నిస్సహాయురాలినై నేను శరీరస్పర్శకు లోనయ్యానంటే అందులో నా ఇష్టం ఏమీ లేదు; అక్కడ అపరాధం దైవానిదే. నా అధీనంలో ఉన్నది — నా హృదయం — అది నీలోనే ఉంది; పరాధీనమైన అవయవాల విషయంలో అస్వతంత్రురాలినైన నేను ఏమి చేయగలను? మానదా (గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడా), కలిసి పెరిగిన అనురాగంతోనూ సహవాసంతోనూ కూడా నీవు నన్ను తెలుసుకోలేకపోతే, దానితో నేను శాశ్వతంగా నశించినదాన్నే. రాజా, మహావీరుడైన హనుమంతుణ్ణి నన్ను చూడడానికి నీవు పంపినప్పుడే, లంకలో ఉన్న నన్ను ఎందుకు విడిచిపెట్టలేదు? వీరా, ఈ వానరుని ఎదుటనే, ఆ మాట విన్న వెంటనే, నీచేత విడువబడిన నేను ప్రాణాలు విడిచి ఉండేదాన్ని. అప్పుడు ప్రాణాలను సంశయంలో పెట్టి నీవు పడిన ఈ శ్రమ వ్యర్థమయ్యేది కాదు; నీ మిత్రుల ఈ కష్టమూ నిష్ఫలమయ్యేది కాదు. నరశార్దూలా, నీవు మాత్రం అల్పుడైన మనిషిలా రోషాన్నే అనుసరిస్తూ నా స్త్రీత్వాన్నే ముందుపెట్టావు. ప్రవర్తన తెలిసినవాడా, జనకుని నుండి నా పుట్టుక అనేది ఒక వ్యపదేశం (పేరుకు మాత్రమే); నా జననం భూతలం నుండి; నా నడవడిని కూడా నీవు ఏమాత్రం లెక్కలోకి తీసుకోలేదు. బాల్యంలో నీవు గ్రహించిన నా పాణిని ప్రమాణంగా స్వీకరించలేదు; నా భక్తినీ నా శీలాన్నీ అంతటినీ నీవు వెనక్కి నెట్టావు.’ ఇక్కడ సీత కేవలం ఏడవడం లేదు; తర్కంతో రాముని ప్రతి ఆక్షేపణనూ ఖండిస్తుంది. మొదటిది — ‘ప్రాకృతః ప్రాకృతామివ’ (సామాన్యుడు సామాన్య స్త్రీతో వలె) — రాముని భాష అతనికి తగినది కాదు. రెండవది — స్త్రీలందరూ ఒకేలా ఉండరు; కొందరి దురాచారం వల్ల జాతి మొత్తాన్ని శంకించకూడదు. మూడవది — శరీరస్పర్శ నిస్సహాయస్థితిలో జరిగింది, హృదయం మాత్రం ఎల్లప్పుడూ రామునిలోనే ఉంది. నాలుగవది — విడిచిపెట్టాలనుకుంటే, ముందే హనుమంతుని ద్వారా సందేశం ఎందుకు పంపలేదు? అప్పుడు యుద్ధం అవసరమే ఉండేది కాదు. ఐదవది — నా జన్మ దివ్యమైనది, భూమి నుండి; నా నడవడి, భక్తి, శీలం నీవు మరచిపోయావు. ‘అపదేశేన జనకాత్’ అంటే — జనకుడు పేరుకు మాత్రమే తండ్రి, నిజానికి ఆమె యజ్ఞభూమి నుండి పుట్టింది (హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇలాగే వివరిస్తుంది). ‘న ప్రమాణీకృతః పాణిః’ (పాణిని ప్రమాణంగా గ్రహించలేదు) — వివాహంలో అగ్నిసాక్షిగా జరిగిన పాణిగ్రహణం; దాని ప్రామాణ్యాన్ని కూడా నీవు అంగీకరించలేదు. సీత వాణి మర్యాద తప్పనిది, అయినా పదునైనది — ‘మానద’, ‘వృత్తజ్ఞ’, ‘నృపశార్దూల’ వంటి గౌరవవాచకమైన సంబోధనలతో పాటు కఠినమైన ఉపాలంభం. ఈ ప్రత్యుత్తరం రామాయణంలో స్త్రీ ఆత్మగౌరవానికి శ్రేష్ఠమైన ఉదాహరణ. సీత భర్తపట్ల పూజ్యభావాన్ని విడువదు, కానీ అన్యాయాన్ని మౌనంగా సహించదు కూడా. ఆమె మాటలలో మూడు భావాలు ఉన్నాయి — దుఃఖం, ఆత్మగౌరవం, భర్తపట్ల చలించని ప్రేమ.
ఇలా మాట్లాడుతూ, ఏడుస్తూ, కన్నీటితో గద్గదమైన స్వరంతో సీత, ఆలోచనలో మునిగి దీనంగా ఉన్న లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నది — ‘సౌమిత్రీ, నాకు చితిని పేర్చు; ఈ ఆపదకు ఇదే ఔషధం. మిథ్యాపవాదంతో దెబ్బతిన్న నేను బ్రతకడానికి ఉత్సాహపడను. నా గుణాలతో ప్రసన్నుడు కాని భర్త జనసభలో విడిచిపెట్టిన నాకు ఏ గతి తగినదో, ఆ గతిని పొందడానికి అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.’ వైదేహి ఇలా చెప్పగా, శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు అమర్షానికి (ఆగ్రహానికి) లోనై రాఘవుని వైపు చూశాడు. రాముని ముఖకవళికలు సూచించిన అతని మనోభిప్రాయాన్ని గ్రహించి, రాముని అభిమతం ప్రకారమే, వీర్యవంతుడైన సౌమిత్రి చితిని పేర్చాడు. అప్పుడు ప్రళయకాలాంతకుడైన యమునివలె ఉన్న రాముని అనునయించడానికి గానీ, అతనితో మాట్లాడడానికి గానీ, కనీసం అతని వైపు చూడడానికి గానీ ఏ మిత్రుడూ సాహసించలేకపోయాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని స్థితి కరుణాజనకం — అతడు సీతను తల్లిలా పూజిస్తాడు, రామునికి అనన్యభక్తుడు కూడా. సీత ఆజ్ఞ విని అతడు అమర్షంతో రాముని వైపు చూస్తాడు — ఇది ఉచితమా? కానీ రాముని ఆకారం (ముఖభావం) ద్వారా అతని అనుమతిని తెలుసుకుని అతడు చితిని పేరుస్తాడు. ‘ఆకారసూచితం’ అంటే — రాముడు మాటతో చెప్పలేదు, కేవలం ముఖభావంతోనే అనుమతి ఇచ్చాడు. ‘కాలాంతకయమోపమం’ — అప్పుడు రాముని రూపం ప్రళయకాలపు యమునిలా భయంకరంగా ఉంది; అందువల్ల ఏ మిత్రుడూ అతణ్ణి ప్రార్థించే సాహసం చేయలేదు. ఇరవై రెండవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘మిథ్యాపవాదోపహతా’ (మిథ్యాపవాదంతో దెబ్బతిన్నది) — సీతకు తన నిర్దోషిత్వం తెలుసు; ఆమె అగ్నిప్రవేశం ఆత్మహత్య కాదు, సత్యానికి ప్రమాణం. సీత చితిని రాముణ్ణి కాకుండా లక్ష్మణుణ్ణి అడుగుతుంది — ఎందుకంటే రాముడు ఆమెను విడిచిపెట్టాడు; లక్ష్మణుడు మాత్రం ఎల్లప్పుడూ ఆమెకు సేవకునిలా ఉన్నాడు. అతనికి ఈ ఆజ్ఞ ఎంతో దుర్భరమైనది.
తరువాత తలవంచుకుని నిలుచున్న రామునికి ప్రదక్షిణం చేసి వైదేహి జ్వలిస్తున్న అగ్నిని సమీపించింది. దేవతలకూ బ్రాహ్మణులకూ నమస్కరించి, దోసిలి జోడించి మైథిలి అగ్ని సమీపంలో ఇలా అన్నది — ‘నా హృదయం ఎప్పుడూ రాఘవుని నుండి దూరం కాని పక్షంలో, లోకసాక్షి అయిన పావకుడు నన్ను అన్నివైపుల నుండీ కాపాడుగాక. శుద్ధమైన నడవడి గల నన్ను రాఘవుడు దుష్టురాలిగా భావిస్తున్నాడు గనుక, లోకసాక్షి అయిన పావకుడు నన్ను అన్నివైపుల నుండీ కాపాడుగాక. కర్మతోనూ మనస్సుతోనూ వాక్కుతోనూ సర్వధర్మాలూ తెలిసిన రాఘవుని నేను అతిక్రమించని పక్షంలో, పావకుడు నన్ను కాపాడుగాక. సూర్యుడు, భగవంతుడైన వాయువు, దిక్కులు, చంద్రుడు, పగలు, రెండు సంధ్యలు, రాత్రి, భూమి, ఇతరులు కూడా నన్ను సచ్చరిత్రగలదానిగా ఎరుగుదురు గనుక (పావకుడు నన్ను కాపాడుగాక).’ ఇక్కడ ‘అధోముఖంగా నిలుచున్న రాముడు’ — రాముడు సీతను చూడలేకపోతున్నాడు, అతని హృదయం కూడా వ్యథ చెందుతోంది. సీత అతనికి ప్రదక్షిణం చేస్తుంది — భర్త ఆమెకు దైవం, చివరి క్షణంలో కూడా ఆమె అతణ్ణి గౌరవిస్తుంది. ఆమె ప్రార్థన శపథరూపమైనది — ‘యథా … తథా’ (ఎలాగైతే … అలాగే) అనే సత్యక్రియ. ప్రాచీన భారతదేశంలో సత్యక్రియ అంటే సత్యాన్ని ఉచ్చరించడం ద్వారా అలౌకిక ఫలాన్ని పొందడం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘శుద్ధచారిత్రను దుష్టురాలిగా ఎరుగుతాడు’ అనే విరోధం ఉంది — నేను శుద్ధురాలిని, కానీ రాఘవుడు నన్ను దుష్టురాలిగా భావిస్తున్నాడు; అందువల్ల అగ్నియే నిర్ణేత. 26–28 శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; ఇరవై ఎనిమిదవది మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — లోకపాలకులూ కాలాలూ భూమీ సాక్షులు. వారందరూ సీత చరిత్రకు సాక్షులని ఆమె విశ్వాసం. ఇరవై అయిదవ, ఇరవై ఆరవ శ్లోకాల ఉత్తరార్ధం ఒకటే — ‘తథా లోకస్య సాక్షీ మాం సర్వతః పాతు పావకః’ (లోకసాక్షి అయిన పావకుడు నన్ను అన్నివైపుల నుండీ కాపాడుగాక) — ఈ పునరుక్తి ప్రార్థనలోని దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది. సీత రాముణ్ణి దోషిగా నిలపదు, శపించదు; కేవలం సత్యాన్ని ప్రమాణీకరించాలని కోరుతుంది.
ఇలా పలికి వైదేహి అగ్నికి ప్రదక్షిణం చేసి, నిశ్శంకమైన అంతరాత్మతో జ్వలిస్తున్న అగ్నిలో ప్రవేశించింది. పిల్లలతోనూ వృద్ధులతోనూ నిండిన మహాజనసమూహం అక్కడ ప్రకాశిస్తున్న మైథిలి అగ్నిలో ప్రవేశించడం చూసింది. పుటం పెట్టిన కొత్త బంగారపు కాంతి గలదీ, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలు ధరించినదీ అయిన ఆమె సర్వలోకాల సమక్షంలో జ్వలిస్తున్న అగ్నిలో పడింది. బంగారు వేదికలా ప్రకాశించే, విశాలమైన కన్నులు గల సీత హవ్యవాహనునిలో పడడం అప్పుడు సర్వభూతాలూ చూశాయి. ఋషులూ దేవగంధర్వులూ మహాభాగ్యవతి అయిన ఆమె అగ్నిలో ప్రవేశించడాన్ని యజ్ఞంలో పూర్ణాహుతిలా చూశారు. యజ్ఞంలో మంత్రాలతో సంస్కరించబడిన వసోర్ధారలా ఆమె అగ్నిలో పడడం చూసి స్త్రీలందరూ ఆక్రోశించారు. మూడు లోకాలూ, దేవగంధర్వదానవులూ ఆమెను స్వర్గం నుండి శాపగ్రస్తురాలై నరకంలో పడుతున్న దేవతలా చూశారు. ఆమె అగ్నిలో ప్రవేశిస్తుండగా రాక్షసుల నుండీ వానరుల నుండీ అద్భుతమైన, విపులమైన ‘హాహా’ అనే ధ్వని పుట్టింది. సీత అగ్నిప్రవేశం ‘నిశ్శంకమైన అంతరాత్మతో’ జరిగింది — ఆమె మనస్సులో భయం గానీ సంశయం గానీ లేదు; ఆమెకు తన శుద్ధత తెలుసు. ఉపమానాలన్నీ పవిత్రతను సూచిస్తాయి — పూర్ణాహుతి యజ్ఞపు సమాప్తి; వసోర్ధార యజ్ఞంలో నెయ్యి యొక్క అవిచ్ఛిన్నమైన ధార (ముద్రణలోని పాదటిప్పణి కూడా దీనిని ‘నేతి యొక్క అవిచ్ఛిన్న ధార’ అని వివరిస్తుంది); రుక్మవేది యజ్ఞపు బంగారు వేదిక. అందువల్ల సీత ప్రవేశం ఆత్మహత్య కాదు, యజ్ఞం వంటి పవిత్ర కర్మ. కానీ ‘శాపగ్రస్తురాలై నరకంలో పడుతున్న దేవత’ అనే ఉపమానం లోకుల దృష్టిని చూపిస్తుంది — వారికి ఇది దుఃఖకరం, స్వర్గం నుండి శాపంతో పడిపోయిన దేవిలా. 31–35 శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ సర్గ 6.104 అగ్నిప్రవేశంతో త్వరగా ముగుస్తుంది. సర్గ చివర హాహాకారం — తరువాతి సర్గలో దేవతలు వచ్చి రాముని దివ్యత్వాన్ని ప్రకటిస్తారు, అగ్ని సీతను తిరిగి అప్పగిస్తాడు. ఈ దృశ్యపు కరుణ రెండు విధాలు — నిర్దోషి అయిన సీతకు కూడా పరీక్ష; తన ప్రియురాలి పరీక్షను చూడవలసి వచ్చిన రాముని నిస్సహాయత. ప్రేక్షకులందరూ — వానరులు, రాక్షసులు, దేవతలు, ఋషులు — సీత పక్షానే ఉన్నారు; వారి హాహాకారమే ఆమె శుద్ధతకు మొదటి సాక్ష్యం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः॥ ११६॥