॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 115వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రాముడు సీతతో కఠినంగా మాట్లాడడం

రాముడు విజయపు ప్రయోజనాన్ని చెప్పడం, అందరి పరిశ్రమ సఫలమవడం, జనాపవాదభయంతో హృదయద్వైధం, సీత శీలంపై సందేహం, ‘యథేష్టంగా వెళ్ళు’ అన్న పరిత్యాగవచనం, సీత రోదనం

పక్కన వినమ్రంగా నిలిచి ఉన్న ఆ మైథిలిని చూసి రాముడు తన హృదయంలోని భావాన్ని చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — ‘భద్రా, రణరంగంలో శత్రువును జయించి ఇదిగో నిన్ను గెలుచుకున్నాను; పౌరుషంతో చేయవలసినదంతా నేను చేశాను. నా అసహనానికి అంతం చేరాను; నాకు జరిగిన అవమానం తుడిచివేయబడింది; అవమానాన్నీ శత్రువునూ నేను ఒకేసారి సంహరించాను. ఈరోజు నా పౌరుషం కనిపించింది, ఈరోజు నా శ్రమ సఫలమైంది, ఈరోజు నేను ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చాను, ఈరోజు నాకు నేను ప్రభువునయ్యాను. నేను లేనప్పుడు చంచలచిత్తుడైన రాక్షసుడు నిన్ను తీసుకువెళ్ళాడు — దైవం వల్ల కలిగిన ఆ దోషాన్ని మనుష్యుడనైన నేను జయించాను. పొందిన అవమానాన్ని తేజస్సుతో తుడిచివేయని అల్పబుద్ధికి మహత్తరమైన పౌరుషం ఉన్నా ఏమి ప్రయోజనం? హనుమంతుడు సముద్రాన్ని లంఘించడం, లంకను మర్దించడం — అతని ప్రశంసనీయమైన కర్మ ఈరోజు సఫలమైంది. యుద్ధంలో పరాక్రమించిన, హితమైన మంత్రాంగం చేసిన, సైన్యంతో కూడిన సుగ్రీవుని పరిశ్రమ ఈరోజు సఫలమైంది. గుణహీనుడైన సోదరుని విడిచి నా వద్దకు స్వయంగా వచ్చిన విభీషణుని పరిశ్రమ కూడా ఈరోజు సఫలమైంది.’ రాముని మొదటి మాట విజయఘోషణ, కాని అందులో సీత పట్ల స్నేహాన్ని తెలిపే ఒక్క మాట కూడా లేదు. అతడు ‘అమర్షం’, ‘ధర్షణ’, ‘అవమానం’ అన్న పదాలతో తన అవమానానికి చేసిన ప్రతీకారాన్ని వర్ణిస్తాడు — విజయం క్షత్రియుని మానరక్షణ, ప్రేమపూర్తి కాదు. ‘దైవసంపాదితః దోషః’ (దైవం వల్ల కలిగిన దోషం) — సీతాపహరణం దైవవశాత్తు జరిగింది, దానికి ప్రతీకారం పౌరుషంతో. హనుమంతుని, సుగ్రీవుని, విభీషణుని కృతజ్ఞతతో స్మరించడం రాముని న్యాయబుద్ధిని చూపిస్తుంది. ‘భద్రే’ అన్న సంబోధన కూడా లాంఛనప్రాయంగా ఉంది. తొమ్మిదవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నం (‘విభీషణస్య భక్తస్య’ — భక్తుడైన విభీషణుని — స్థానంలో ‘విభీషణస్య చ తథా’ — అలాగే విభీషణుని కూడా). రాముని మాటలు జాగ్రత్తగా కూర్చబడ్డాయి — అతడు ప్రతి సహాయకుని తోడ్పాటునూ లెక్కిస్తాడు, కాని సీత దుఃఖాన్ని గాని ఆమె ధైర్యాన్ని గాని ప్రస్తావించడు. ఈ మౌనమే తరువాతి కఠినవచనానికి భూమిక.

ఇలా మాట్లాడుతున్న రాముని ఆ మాట విని, లేడి కన్నుల వలె విప్పారిన కన్నులు గల సీత కన్నీళ్ళతో తడిసిపోయింది. సమీపంలో ఉన్న హృదయప్రియురాలైన ఆమెను చూస్తున్న రాజు రాముని హృదయం జనాపవాదభయంతో రెండుగా చీలిపోయింది. అతడు నల్లకలువ రేకుల వంటి కన్నులూ నల్లని ఉంగరాల జుట్టూ గల, సుందరి అయిన సీతతో వానరరాక్షసుల మధ్య ఇలా అన్నాడు — ‘అవమానాన్ని తుడిచివేసే మనుష్యుడు ఏమి చేయాలో, అది మానాన్ని కోరే నేను రావణుని చంపి చేశాను. తపస్సుతో పవిత్రమైన మనస్సు గల అగస్త్యముని జీవలోకానికి దుర్గమమైన దక్షిణదిక్కును జయించినట్లు, నేను నిన్ను జయించాను.’ ఇక్కడ కవి రాముని అంతరంగ ద్వంద్వాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘జనాపవాదభయంతో హృదయం రెండుగా’. ఒకవైపు హృదయప్రియురాలైన పత్ని, మరొకవైపు లోకాపవాదం. రాముడు రాజు, అతని ఆచరణ ప్రజలకు ఆదర్శం; అందువల్ల పరగృహంలో నివసించిన పత్నిని స్వీకరించడం లోకంలో సందేహాన్ని పుట్టిస్తుందని అతని భయం. ఈ శ్లోకం (11) ప్రచలిత పాఠపు విశేషం — సమీక్షిత సంస్కరణలో అక్కడ ‘భూయః క్రోధోఽభ్యవర్తత’ (మళ్ళీ క్రోధం పొంగింది) అని రాముని క్రోధం వర్ణించబడుతుంది, ముద్రణలో మాత్రం అతని హృదయద్వైధం; అందువల్ల ప్రచలిత పాఠంలో రాముని కఠినవచనం అంతర్దుఃఖపు ఫలమని వ్యాఖ్యానించబడుతుంది. అగస్త్యుని ఉపమానం — అగస్త్యుడు వింధ్యపర్వతపు పెరుగుదలను అడ్డుకుని, వాతాపి ఇల్వలులను జయించి దక్షిణదిక్కును జీవలోకానికి సుగమం చేశాడు; అలాగే రాముడు సీతను రావణుని వశం నుండి విడిపించాడు. లేడి కన్నుల వలె విప్పారిన కన్నులు — విస్మయంతో భయంతో విస్ఫారితమైనవి. ‘వానరరాక్షసుల మధ్య’ — ఈ మాటలు అందరి ఎదుట పలకబడుతున్నాయి, ఏకాంతంలో కాదు. అందువల్ల వాటి ప్రయోజనం బహిరంగమైనది — లోకపు సందేహాన్ని నివారించడం.

‘నీకు శుభం కలుగుగాక, ఇది తెలుసుకో — మిత్రుల వీర్యంతో చక్కగా దాటిన ఈ యుద్ధపరిశ్రమను నేను నీ కోసం చేయలేదు. నా శీలాన్ని కాపాడుకుంటూ, అన్నివైపుల నుండి వచ్చే అపవాదాన్నీ, ప్రఖ్యాతమైన నా వంశానికి కలిగిన కళంకాన్నీ తుడిచివేస్తూ నేను ఇది చేశాను. శీలంపై సందేహం కలిగిన నీవు నా ఎదుట నిలిచి ఉండడం, కంటిజబ్బు గలవానికి దీపం వలె, నాకు మిక్కిలి ప్రతికూలంగా ఉంది. అందువల్ల జనకపుత్రీ, ఈరోజు నీకు అనుమతి ఇస్తున్నాను, నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళు; భద్రా, ఇవిగో పది దిక్కులు; నీతో నాకు పనిలేదు. సత్కులంలో పుట్టిన ఏ తేజస్వి అయిన పురుషుడు పరగృహంలో నివసించిన స్త్రీని, స్నేహలోభంతో కూడిన మనస్సుతో, మళ్ళీ స్వీకరిస్తాడు? రావణుని ఒడిలో క్లేశం పొందిన, దుష్టదృష్టితో చూడబడిన నిన్ను, మహత్తరమైన నా కులాన్ని చెప్పుకుంటూ, నేను మళ్ళీ ఎలా స్వీకరించగలను? దేని కోసం నిన్ను జయించానో, ఆ కీర్తిని నేను పొందాను; నీపై నాకు ఆసక్తి లేదు; నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళు. భద్రా, నిశ్చయబుద్ధితో నేను ఈరోజు ఇది చెప్పాను; లక్ష్మణునిపై గాని భరతునిపై గాని నీకు సుఖమైనట్లు మనస్సు పెట్టుకో. సీతా, శత్రుఘ్నునిపై గాని, సుగ్రీవునిపై గాని, రాక్షసుడైన విభీషణునిపై గాని నీకు సుఖమైనట్లు మనస్సు నిలుపుకో. దివ్యరూపిణీ మనోహరీ అయిన నిన్ను తన ఇంట్లో ఉండగా చూసి రావణుడు చాలాకాలం సహించి ఉండడు.’ ఇవి రామాయణంలోని అత్యంత కఠినమైన మాటలు. రాముడు మూడు కారణాలు చెబుతాడు — శీలరక్షణ, అపవాదనివారణ, వంశకళంకాన్ని తుడిచివేయడం. ‘కంటిజబ్బు గలవానికి దీపం’ అన్న ఉపమానం — కంటిరోగికి దీపకాంతి బాధాకరమైనట్లు, శీలంపై సందేహం గల పత్ని పతికి దుఃఖకరం. ‘రావణుడు సహించి ఉండడు’ అన్న చివరి తర్కం సీత పవిత్రతపై సందేహాన్ని ప్రకటిస్తుంది. వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు — రామునికి సీత పవిత్రత తెలుసు, కాని లోకం ఎదుట ఆమె పరీక్షను ప్రకటించాలనుకుంటున్నాడు; అందుకే ఈ మాటలు. తరువాతి సర్గలో సీత అగ్నిప్రవేశమూ, తరువాత అగ్ని సాక్ష్యమూ జరుగుతాయి. 23.1 లో ముద్రణ ‘శత్రుఘ్నే వాథ సుగ్రీవే’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణ ‘సుగ్రీవే వానరేంద్రే వా’ (వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవునిపై గాని) అని పఠిస్తాయి. సీతకు ఈ మాట రావణుని సమస్త బెదిరింపుల కంటే కూడా దారుణమైనది — ఎందుకంటే శత్రువు మాటను ఆమె సహించింది, కాని ప్రియుని మాట ఆమె హృదయాన్ని చీల్చుతుంది. ‘లక్ష్మణునిపై గాని భరతునిపై గాని మనస్సు పెట్టుకో’ అన్న మాట విశేషంగా క్రూరమైనది; అది సీత పాతివ్రత్యానికి అవమానం. అయినా కవి ఇంతకుముందే ‘హృదయం రెండుగా’ అని చెప్పి రాముని అంతఃకరణం కఠినమైనది కాదని పాఠకునికి గుర్తుచేస్తాడు.

అప్పుడు ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైన మాటలు వినడానికే అర్హురాలైన, మానవతి అయిన సీత చాలాకాలం తరువాత ప్రియుని నుండి ఆ అప్రియమైన మాటను విని, ఏనుగురాజు తొండంతో కొట్టబడిన తీగ వలె, ఏడుస్తూ మిక్కిలి కన్నీరు కార్చింది. ఎల్లప్పుడూ ప్రియవచనాలు మాత్రమే వినడానికి అర్హురాలైన ఆమె చాలాకాలం తరువాత ప్రియుని నుండే అప్రియాన్ని వింది — ఈ విరోధంలోనే ఆమె దుఃఖపు తీవ్రత ఉంది. ఏనుగురాజు తొండంతో కొట్టబడిన తీగ అన్న ఉపమానం — కోమలమైన తీగ బలమైన ఏనుగుతొండం తగిలితే వణుకుతుంది, వంగిపోతుంది; సీత కూడా అలాగే. ‘మానినీ’ అన్న పదం ఆమె ఆత్మగౌరవాన్ని సూచిస్తుంది — తరువాతి సర్గలో ఆమె రాముని మాటలను గౌరవంతో ఖండిస్తుంది. ఈ శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో, సర్గ చివరలో ఉంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి