సర్గ
సీతను రాముని సమీపానికి తీసుకురావడం
హనుమంతుని నివేదన, రాముని ధ్యానం, విభీషణుడు సీతకు స్నానాలంకారాలు చేయించి పల్లకిలో తీసుకురావడం, జనులను తొలగించడాన్ని నిషేధించడం, సీత కాలినడకన రావడం, ప్రియుని ముఖదర్శనం
మహాప్రాజ్ఞుడైన ఆ వానరుడు హనుమంతుడు సమస్తధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడూ కమలపత్రాక్షుడూ అయిన రామునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ ప్రయత్నమంతా ఎవరి కోసమో, కర్మల ఫలోదయం ఎవరో, శోకసంతప్తురాలైన ఆ దేవి మైథిలిని నీవు చూడాలి. శోకంలో మునిగి, కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కన్నులు గల ఆ మైథిలి విజయవార్త విని నిన్ను చూడాలని కోరుతోంది. ఇంతకుముందు కలిగిన నమ్మకంతో విశ్వసించి, కలవరపడిన కన్నులతో ఆమె నాతో ‘భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను’ అని చెప్పింది.’ హనుమంతుడు ఇలా చెప్పగా ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అకస్మాత్తుగా ధ్యానంలో మునిగిపోయాడు, కొంచెం కన్నీళ్ళతో తడిసిపోయాడు. అతడు దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి, నేలను చూస్తూ, సమీపంలో ఉన్న మేఘం వంటి విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు. హనుమంతుని మాటలో ‘ఈ ప్రయత్నమంతా ఎవరి కోసమో’ అన్న స్మరణ ఉంది — సేతుబంధం, యుద్ధం, రావణవధ — అంతా సీత కోసమే. అందువల్ల ఆమె దర్శనం సమస్తప్రయత్నపు ఫలం. ‘పూర్వకాత్ ప్రత్యయాత్’ (ఇంతకుముందు కలిగిన నమ్మకంతో) — సుందరకాండలో హనుమంతుడు ఇచ్చిన ఉంగరంతో సీతకు విశ్వాసం కలిగింది; ఆ విశ్వాసంతోనే ఆమె ఈరోజు ఆ సందేశం ఇచ్చింది. రాముని ప్రతిక్రియ విచిత్రమైనది — అతడు ఆనందంతో ఉప్పొంగడు, ధ్యానమగ్నుడై, కన్నీటితో నిండిన కన్నులతో, నేలను చూస్తూ నిట్టూరుస్తాడు. అతని మనస్సులో ద్వంద్వం — ప్రియురాలిని చూడాలన్న కోరిక, లోకాపవాదపు భయం. సమీక్షిత సంస్కరణలో నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ‘కృతార్థుడైన, లక్ష్మణునితో కూడిన భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను’ అని ఉంది, ముద్రణలో ‘భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను అని కలవరపడిన కన్నులతో’ అని. హనుమంతునికి రాముని హృదయం తెలుసు; అందువల్ల అతడు సీత దుఃఖాన్నీ, ఆమె ఉత్కంఠనూ విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — రాముడు త్వరగా ఆమెను చూడడానికి ప్రేరేపించబడాలని. అతని మాటలలో సీత పక్షాన్ని సమర్థిస్తున్నట్లు ధ్వని ఉంది. రాముని ధ్యానం మాత్రం సూచించేది — అతడు కేవలం పతి కాడు, రాజు కూడా; అతని ప్రతి కర్మనూ లోకం చూస్తుంది, అందువల్ల అతడు సావధానుడు.
‘దివ్యమైన అంగరాగం పూసుకుని, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించుకుని, తలస్నానం చేసిన వైదేహి సీతను ఆలస్యం లేకుండా ఇక్కడికి తీసుకురా.’ రాముడు ఇలా చెప్పగా విభీషణుడు త్వరపడుతూ అంతఃపురంలో ప్రవేశించి తన స్త్రీల ద్వారా సీతకు ఈ సంగతి తెలియజేశాడు. అప్పుడు తలపై చేతులు జోడించి, శ్రీమంతుడూ వినయశీలీ అయిన రాక్షసేశ్వరుడు విభీషణుడు మహాభాగ్యవతి అయిన సీతను చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, దివ్యాంగరాగం పూసుకుని దివ్యాభరణాలు ధరించి వాహనం ఎక్కు; నీకు శుభం కలుగుగాక; నీ భర్త నిన్ను చూడాలనుకుంటున్నాడు.’ ఇలా చెప్పబడిన వైదేహి విభీషణునికి ఇలా బదులిచ్చింది — ‘రాక్షసేశ్వరా, స్నానం చేయకుండానే భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను.’ ఆమె ఆ మాట విని విభీషణుడు బదులిచ్చాడు — ‘నీ భర్త రాముడు ఎలా చెప్పాడో అలాగే చేయాలి.’ అతని ఆ మాట విని పతియే దైవంగా భావించే, భర్తృభక్తితో నిండిన సాధ్వి మైథిలి ‘అలాగే’ అని బదులిచ్చింది. అప్పుడు తలస్నానం చేసి, అలంకరణతో కూడి, విలువైన ఆభరణాలూ విలువైన వస్త్రాలూ ధరించిన సీతను, మెరుస్తున్న, శ్రేష్ఠమైన వస్త్రాలతో కప్పబడిన పల్లకిపై ఎక్కించి, ఎందరో రాక్షసులు కాపలాగా ఉండగా విభీషణుడు తీసుకువచ్చాడు. మహాత్ముడైన రాముడు ధ్యానంలో ఉన్నాడని తెలిసి కూడా అతడు సమీపించి నమస్కరించి ఆనందంతో ‘సీత వచ్చింది’ అని విన్నవించాడు. సీత ‘స్నానం చేయకుండానే చూడాలనుకుంటున్నాను’ అన్న మాట ఆమె ఉత్కంఠను సూచిస్తుంది — అలంకారం కాదు, దర్శనమే ఆమెకు ఇష్టం. కాని ‘రాముడు ఎలా చెప్పాడో’ అని వినగానే ఆమె వెంటనే అంగీకరిస్తుంది — ఇది పతిదేవత స్వభావం. తొమ్మిదవ శ్లోకం (‘అప్పుడు మహాభాగ్యవతి అయిన సీతను…’) ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. రాముని ఆదేశంలో ‘మా చిరమ్’ (ఆలస్యం లేకుండా) అన్న త్వర ఉంది — అతని ఉత్కంఠ కూడా గూఢంగా ఉంది. ముద్రణలో ‘పరార్ధ్యాంబరసంవృతామ్’ (15.1) అని ఉంది. విభీషణుని ప్రవర్తన వినయపూర్వకమైనది — అతడు సీతను ‘నీకు శుభం కలుగుగాక’ అన్న ఆశీర్వచనంతో సంబోధిస్తాడు, తన స్త్రీలతో ఆమెకు సేవ చేయిస్తాడు. సీత అలంకరణ రాముని ఆజ్ఞ ప్రకారం జరిగింది — రాజపత్ని రాజోచితవేషంతోనే సభకు రావాలని అతని ఆశయం కావచ్చు. పల్లకి, వస్త్రావరణం, రక్షకులు — అంతా రాజోచిత గౌరవం. సీత ‘అలాగే’ అన్న ఒక్కమాట సమాధానం ఆమె ఆజ్ఞాపాలనను చూపిస్తుంది — తన ఇష్టాన్ని విడిచి పతి ఇష్టాన్ని అనుసరిస్తుంది. విభీషణుడు కూడా రాముడు ‘ధ్యానంలో ఉన్నాడని తెలిసి కూడా’ విన్నవిస్తాడు, ఎందుకంటే ఈ వార్తకు ప్రాముఖ్యం ఎక్కువ.
రాక్షసుని ఇంట్లో చాలాకాలం నివసించిన ఆమె వచ్చిందని విని శత్రుసంహారకుడైన రాఘవునికి రోషమూ, హర్షమూ, దైన్యమూ కలిగాయి. అప్పుడు వాహనంలో ఉన్న సీతను గురించి విమర్శపూర్వకంగా ఆలోచిస్తూ, సంతోషం లేని రాఘవుడు విభీషణునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడవైన రాక్షసాధిపతీ, నిత్యమూ నా విజయంలో నిమగ్నుడవైనవాడా, వైదేహి త్వరగా నా సమీపానికి రావాలి.’ రాఘవుని ఆ మాట విని ధర్మజ్ఞుడైన విభీషణుడు అక్కడ వెంటనే జనులను తొలగింపజేశాడు. అంగీలూ తలపాగలూ ధరించి, చేతులలో బెత్తాలూ ఝర్ఝరాలూ (మ్రోగే దండాలు) పట్టుకున్న పురుషులు ఆ యోధులను తొలగిస్తూ అన్నివైపులా తిరిగారు. ఎలుగుబంట్ల, వానరుల, రాక్షసుల సమూహాలు అన్నివైపులా తొలగించబడుతూ దూరంగా వెళ్ళి నిలిచాయి. తొలగించబడుతున్న వారి నుండి గాలికి ఎగసిపడే సముద్రపు ఘోష వంటి మహానాదం పుట్టింది. అన్నివైపులా కలవరపడుతూ తొలగించబడుతున్న వారిని చూసి రాఘవుడు దాక్షిణ్యంతో, అసహనంతో ఆ పనిని ఆపించాడు. రోషంతో కంటిచూపుతో దహిస్తున్నట్లుగా రాముడు మహాప్రాజ్ఞుడైన విభీషణునితో నిష్ఠురంగా ఈ మాట అన్నాడు. ‘రోషమూ హర్షమూ దైన్యమూ’ — ఈ మూడు విరుద్ధభావాలు ఒకేసారి ఉదయించాయి — ప్రియురాలి రాక వల్ల హర్షం, ఆమె పరగృహంలో నివసించినందువల్ల రోషం, తన నిస్సహాయావస్థ వల్ల దైన్యం. ‘సవిమర్శం విచారయన్’ — అతడు లోకదృష్టిని గురించి ఆలోచిస్తున్నాడు. ‘అహృష్టః’ (సంతోషం లేనివాడు) — అత్యంత ముఖ్యమైన పదం; రాముడు ప్రసన్నంగా లేడు. జనులను తొలగించడం రాజకులస్త్రీల రక్షణకు సాధారణ ఆచారం, కాని రాముడు దానిని సహించడు — వానరులు అతని స్వజనులు, వారిని తిరస్కరించడం అతనికి అప్రియం. సముద్రపు ఉపమానం — వానరుల ఎలుగుబంట్ల విశాలసమూహం, దాని కోలాహలం గాలికి క్షోభించిన సముద్రపు గర్జన వంటిది. రాముని ‘దాక్షిణ్యం’ — తన సైనికులపై స్నేహం; ‘అమర్షం’ — వారి తిరస్కారాన్ని సహించలేకపోవడం. తన కోసం ప్రాణాలు విడవడానికి సిద్ధపడినవారు ఈరోజు బెత్తాలతో తరిమివేయబడడం అతనికి నచ్చలేదు. ఈ భాగంలో కవి రాముని మానసికసంఘర్షణను స్పష్టంగా చెప్పడు, ‘అహృష్టః’, ‘రోషం హర్షం దైన్యం’ అన్న పదాలతో మాత్రమే సూచిస్తాడు. ఏదో అప్రియమైనది జరగబోతోందని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు.
‘నన్ను లెక్కచేయకుండా ఈ జనాన్ని నీవు ఎందుకు బాధపెడుతున్నావు? ఈ ఉద్వేగాన్ని ఆపు; ఈ జనం నా స్వజనం. ఇళ్ళు గాని, వస్త్రాలు గాని, ప్రాకారం గాని, తెరలు గాని, ఇలాంటి రాజసత్కారాలు గాని స్త్రీకి ఆవరణం (రక్షణ) కావు; సచ్ఛీలమే స్త్రీకి ఆవరణం. ఆపదలలో, కష్టాలలో, యుద్ధాలలో, స్వయంవరంలో, యజ్ఞంలో, వివాహంలో స్త్రీని చూడడం దోషం కాదు. ఈమె ఆపదలో ఉంది, కష్టంతో కూడి ఉంది; ముఖ్యంగా నా సమీపంలో ఈమెను చూడడంలో దోషం లేదు. అందువల్ల పల్లకిని విడిచి కాలినడకనే ఇక్కడికి రావాలి; ఈ వనవాసులు నా సమీపంలో వైదేహిని చూడాలి.’ ఇక్కడ రాముని మాట రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించబడుతుంది. ఒకవైపు అది స్త్రీగౌరవానికి సంబంధించిన ఉదాత్తసిద్ధాంతాన్ని ప్రకటిస్తుంది — వస్త్రాలూ ప్రాకారాలూ కాదు, శీలమే స్త్రీకి యథార్థరక్షణ. మరొకవైపు అతని ఆదేశం — ‘కాలినడకనే రావాలి, అందరూ చూడాలి’ — రాబోయే పరీక్షకు భూమిక రచిస్తుంది; సీత శీలం అందరి ఎదుట ప్రకటం కావాలని అతని ఆశయం అన్నట్లుంది. ‘ముఖ్యంగా నా సమీపంలో’ — పతి సాన్నిధ్యంలో పత్నిని చూడడం పూర్తిగా నిర్దోషం. ముప్పైవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, రెండవది సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నం (సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సీతా పశ్యతు మామ్ ఏషా సుహృద్గణవృతం స్థితమ్’ — మిత్రగణంతో చుట్టుముట్టబడి నిలిచిన నన్ను ఈ సీత చూడుగాక). ఈ మాటలో రాముని మనస్సులో గూఢమైన సంఘర్షణ ఉంది — అతడు సీతను బహిరంగంగా స్వీకరించాలనుకుంటున్నాడో పరీక్షించాలనుకుంటున్నాడో. ‘వ్యసనేషు’ (ఆపదలలో) అన్నది సూచించేది — సీత ఆపదలో ఉంది, అందువల్ల సాధారణ నియమాలు ఇక్కడ వర్తించవు. స్వయంవరంలో, యజ్ఞంలో, వివాహంలో స్త్రీలు అందరికీ కనిపిస్తారన్నది లోకాచారం. ఇలా రాముడు తన ఆదేశాన్ని శాస్త్రంతో లోకవ్యవహారంతో సమర్థిస్తున్నాడు, కేవలం తన ఇష్టంతో కాదు. కాని అతని స్వరంలోని కాఠిన్యం అందరినీ ఆశ్చర్యపరుస్తుంది.
రాముడు ఇలా చెప్పగా విమర్శతో కూడిన విభీషణుడు సీతను వినయంగా రాముని సమీపానికి తీసుకువచ్చాడు. అప్పుడు రాముని మాట విని లక్ష్మణుడూ, సుగ్రీవుడూ, వానరుడైన హనుమంతుడూ మిక్కిలి వ్యథ చెందారు. భార్యపై ఆపేక్ష లేని అతని దారుణమైన సంకేతాలతో వారు రాఘవుడు సీతపై అప్రీతితో ఉన్నట్లు ఊహించారు. సిగ్గుతో తన అవయవాలలోనే ముడుచుకుపోతున్నట్లుగా మైథిలి విభీషణుడు వెంటరాగా భర్తను సమీపించింది. విస్మయంతో, ఆనందంతో, స్నేహంతో, పతియే దైవంగా భావించే, మరింత సౌమ్యమైన ముఖం గల ఆమె భర్త సౌమ్యమైన ముఖాన్ని చూసింది. అప్పుడు చాలాకాలంగా చూడని, ఉదయించిన పూర్ణచంద్రుని కాంతి గల ప్రియుని ముఖాన్ని చూసి ఆమె మనోవేదనను తొలగించుకుంది; అప్పుడు ఆమె నిర్మలచంద్రుని వంటి ముఖం గలదైంది. ఇక్కడ రెండు దృష్టుల మధ్య విరోధం — సీత స్నేహంతో ఆనందంతో పతిని చూస్తోంది, రాముని సంకేతాలు మాత్రం భార్యపై ఆపేక్ష లేనివీ దారుణమైనవీ. లక్ష్మణాదులు దానిని గ్రహించి వ్యథ చెందారు, కాని సీతకు అది ఇంకా తెలియదు — ఆమె చాలాకాలం తరువాత చూసిన ప్రియుని ముఖాన్ని మాత్రమే చూస్తోంది. ‘సిగ్గుతో ముడుచుకుపోతూ’ — అందరి ఎదుట కాలినడకన వస్తున్న ఆమె తన అవయవాలలోనే సంకోచించిపోయింది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రావృత్తంలో ఉంది — సీత ముఖప్రసన్నత పూర్ణచంద్రునితో పోల్చబడింది. తరువాతి సర్గలో ఈ ప్రసన్నత భగ్నమవుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.102.034 శ్లోకం (‘సా వస్త్రసంరుద్ధముఖీ … రురోదాసాద్య భర్తారమ్ ఆర్యపుత్రేతి భాషిణీ’ — వస్త్రంతో ముఖం కప్పుకున్న ఆమె … భర్తను సమీపించి ‘ఆర్యపుత్రా’ అంటూ ఏడ్చింది) ఇక్కడ ముద్రణలో లేదు. ‘విస్మయాత్’ — చాలాకాలం తరువాత పతిదర్శనం ఆమెకు కలలా ఉంది; ‘ప్రహర్షాత్’ — విజయుడైన పతిని చూసి; ‘స్నేహాత్’ — సహజమైన ప్రేమ వల్ల. మూడు భావాలు సీతవి, మూడు (రోషం, హర్షం, దైన్యం) రామునివి — ఈ సర్గ రచనలో సమతుల్యత కనిపిస్తుంది. లక్ష్మణ సుగ్రీవ హనుమంతుల వ్యథ — వారు రామునికి అత్యంత ప్రియజనులు, అతని భావాలు వారికి తెలుసు; వారి చింత రాబోయే అప్రియానికి పూర్వసూచన.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११४॥