॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 113వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

హనుమత్సీతా సంవాదం

హనుమంతుడు సీతకు విజయవార్త విన్నవించడం, సీత హర్షం, హనుమంతుని ప్రశంస, రాక్షసీవధ ప్రస్తావన, సీత కరుణ — ‘న పరః పాపమాదత్తే’, భర్తను చూడాలన్న కోరిక

ఇలా ఆదేశించబడిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు నిశాచరుల చేత పూజించబడుతూ లంకానగరంలో ప్రవేశించాడు. నగరంలో ప్రవేశించి విభీషణుని అనుమతి కోరి, అతని అనుజ్ఞ పొందిన హనుమంతుడు వృక్షవాటికలో యథాన్యాయంగా ప్రవేశించి, సీతకు తన రాకను తెలియజేసి, శుచిత్వం లేనిదీ, (గ్రహపీడితమైన) రోహిణి వలె భయంతో కూడినదీ, చెట్టు మొదట ఆనందం లేకుండా రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నదీ అయిన సీతను చూశాడు. వినమ్రుడై, తలవంచి, వంగి, సమీపించి నమస్కరించి నిలుచున్నాడు. వచ్చిన మహాబలుడైన హనుమంతుని చూసి దేవి అప్పుడు మౌనంగా ఉండిపోయింది; తరువాత అతనిని గుర్తుపట్టి ఆనందించింది. ఆమె సౌమ్యమైన ముఖాన్ని చూసి వానరోత్తముడు హనుమంతుడు రాముని మాటనంతటినీ చెప్పడం ప్రారంభించాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని వినయం చెప్పుకోదగినది — ఇప్పుడు లంక విభీషణుని రాజ్యం, అందువల్ల అతడు రాజు అనుమతి తీసుకునే ప్రవేశిస్తున్నాడు. ఇంతకుముందు అతడు రహస్యంగా దొంగలా లంకలో ప్రవేశించాడు; ఈరోజు రాక్షసుల చేత పూజించబడుతూ. ‘మృజయా హీనామ్’ అంటే స్నానం అలంకారం మొదలైన శుచిత్వం లేనిది. ‘సాతంకాం రోహిణీమ్ ఇవ’ అన్న ఉపమానం — గ్రహం చేత పీడించబడిన రోహిణి వలె భయగ్రస్తురాలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శశినా హీనామ్’ (చంద్రుడు లేనిది) అని పాఠం, ముద్రణలో ‘మృజయా హీనామ్’. సీత మొదట మౌనంగా ఉండి, తరువాత అతనిని గుర్తించి ఆనందించింది — దీర్ఘమైన బంధనం తరువాత అకస్మాత్తుగా వచ్చిన దూతను ఆమె క్షణకాలం గుర్తించలేకపోయింది. రెండవ శ్లోకం (2.2 నుండి), ఐదవ ఆరవ శ్లోకాలు చాలావరకు ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. సుందరకాండలో హనుమంతుడు మొదట సీతను ఇదే స్థానంలో చూశాడు — శింశుపావృక్షం మొదట, రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి. ఈరోజు మళ్ళీ అక్కడికే వచ్చాడు, కాని పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది. అప్పుడు అతడు రహస్యంగా, భయంతో, చెట్టుకొమ్మలలో దాగి ఉన్నాడు; ఈరోజు అతడు విజయవార్తను తెచ్చేవాడు, రాక్షసుల చేతనే పూజించబడుతున్నవాడు. సీత స్థితి మాత్రం ఇప్పటికీ అలాగే ఉంది — మలినంగా, ఆనందం లేకుండా, బందీలా; ఎందుకంటే ఆమెకు విజయవార్త తెలియదు. హనుమంతుని ప్రణామం ‘నిభృతః ప్రణతః ప్రహ్వః’ అన్న మూడు పదాలతో వర్ణించబడింది — అతని భక్తికీ వినయానికీ పూర్ణత.

‘వైదేహీ, సుగ్రీవునితో లక్ష్మణునితో కలిసి రాముడు కుశలంగా ఉన్నాడు. కార్యం సిద్ధించినవాడూ, శత్రువును చంపినవాడూ, శత్రువులను జయించినవాడూ అయిన అతడు నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. దేవీ, విభీషణుని సహాయంతో, వానరులతో కలిసి రాముని చేత, వీర్యవంతుడైన లక్ష్మణుని చేత రావణుడు హతుడయ్యాడు. దేవీ, నీకు ఈ ప్రియవార్తను చెబుతున్నాను, మళ్ళీ నిన్ను అభినందిస్తున్నాను. ధర్మజ్ఞురాలా, నీ ప్రభావం వల్లనే రాముడు యుద్ధంలో ఈ మహావిజయాన్ని పొందాడు. సీతా, స్వస్థురాలవై తాపం విడువు; శత్రువు రావణుడు హతుడయ్యాడు, లంక వశమైంది. ‘నిద్ర లేకుండా, నిన్ను జయించి తేవాలన్న సంకల్పాన్ని ధరించి, మహాసముద్రంపై సేతువు కట్టి నేను ఈ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చాను’ — ఇది రాముని మాట. రావణుని ఇంట్లో ఉన్న నీవు కలవరపడనవసరం లేదు; ఈ లంకైశ్వర్యం విభీషణుని అధీనం చేయబడింది. అందువల్ల ధైర్యం తెచ్చుకో, నిశ్చింతగా ఉండు, నీ ఇంట్లో ఉన్నట్లే ఉన్నావు. ఈ విభీషణుడు కూడా ఆనందంతో నిన్ను చూడాలని ఉత్సుకుడై వస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ రాముని సందేశం క్రమంగా ఉంది — కుశలం, విజయం, ప్రతిజ్ఞాపూర్తి, ఆశ్వాసన. ‘నీ ప్రభావం వల్ల’ అన్న మాట అత్యంత ముఖ్యమైనది — రాముడు తన విజయాన్ని సీత పాతివ్రత్య ప్రభావానికి అర్పిస్తున్నాడు. ‘అలబ్ధనిద్రేణ’ (నిద్ర లేకుండా) అన్న పదంతో రాముని వియోగదుఃఖం సూచించబడుతుంది — సీతను జయించి తేవడానికి అతడు రాత్రులు కూడా నిద్రించలేదు. ‘నీ ఇంట్లో ఉన్నట్లే’ — ఇప్పుడు లంక మిత్రుని రాజ్యం, అందువల్ల ఇది నీ స్వగృహం వంటిది. తొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో సమీక్షిత సంస్కరణ ‘దిష్ట్యా జీవసి ధర్మజ్ఞే జయేన మమ సంయుగే’ (ధర్మజ్ఞురాలా, యుద్ధంలో నా జయం వల్ల అదృష్టవశాత్తు నీవు బ్రతికి ఉన్నావు) అని పఠిస్తుంది, ముద్రణ ‘తవ ప్రభావాద్ధర్మజ్ఞే మహాన్రామేణ సంయుగే’ అని. సందేశపు భాష రామునిదే — హనుమంతుడు అతని మాటను యథాతథంగా విన్నవిస్తున్నాడు, ‘నేను’ అన్న ఉత్తమపురుషం రామునిది. ఇది దూతధర్మం — స్వామి మాటను మార్చరాదు. లక్ష్మణుని, సుగ్రీవుని, విభీషణుని ప్రస్తావన అందరి సహకారాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘సభాజయే’ (అభినందిస్తున్నాను) అన్న పదంతో హనుమంతుడు స్వయంగా కూడా సీతను అభినందిస్తున్నాడు. ‘స్వస్థురాలవై తాపం విడువు’ అన్న ఆశ్వాసన దీర్ఘమైన భయానికి అంతాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని భయం వల్ల, రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపుల వల్ల, భర్త వియోగం వల్ల ఆమె మనస్సులో ఉన్న చింత ఈరోజు దూరమవ్వాలన్నది రాముని కోరిక. విభీషణుని రాక ప్రస్తావన కూడా ఆశ్వాసన కోసమే — లంక కొత్త రాజు ఆమెకు మిత్రుడు.

ఇలా చెప్పబడిన, చంద్రుని వంటి ముఖం గల దేవి సీత ఆనందంతో గొంతు బిగుసుకుపోయి మాట్లాడలేకపోయింది. అప్పుడు బదులు పలకని సీతతో వానరశ్రేష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, ఏమి ఆలోచిస్తున్నావు? నాతో ఎందుకు మాట్లాడవు?’ హనుమంతుడు ఇలా అనగా ధర్మమార్గంలో నిలిచిన సీత పరమప్రీతితో కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో ఇలా అన్నది — ‘భర్త విజయంతో కూడిన ఈ ప్రియవార్తను విని ఆనందానికి లొంగిపోయి నేను క్షణకాలం మాటలు లేనిదాననయ్యాను. వానరా, ఆలోచించినా నీవు చెప్పిన వార్తకు తగిన ప్రత్యుపకారం ఇవ్వడానికి ఏమీ కనిపించడం లేదు. సౌమ్యుడవైన వానరా, ప్రియవార్త చెప్పినందుకు నీకు ఇచ్చి తగిన సుఖం కలిగేది భూమిపై కూడా ఏదీ కనిపించడం లేదు. వెండి గాని, బంగారం గాని, వివిధరత్నాలు గాని, ముల్లోకాల రాజ్యం గాని — ఏదీ ఈ మాటకు సాటి కాదు.’ వైదేహి ఇలా అనగా ఆ వానరుడు ఆనందంతో చేతులు జోడించి సీత ఎదుట నిలిచి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘భర్త ప్రియమూ హితమూ కోరడంలో నిమగ్నురాలా, భర్త విజయాన్ని కోరేదానా, నిందలేనిదానా, ఇలాంటి స్నేహపూర్వకమైన మాట నీకే తగును. సౌమ్యురాలా, సారవంతమైన స్నేహపూర్ణమైన నీ ఈ మాట వివిధ రత్నరాశుల కంటే, దేవరాజ్యం కంటే కూడా విశిష్టమైనది. విజయుడై, శత్రువును చంపి, సుస్థితుడై ఉన్న రాముని చూస్తున్నాను కాబట్టి, వాస్తవంగా దేవరాజ్యం మొదలైన లాభాలన్నీ నాకు లభించినట్లే.’ సీత మౌనం ఆనందాతిశయం వల్ల — అతిదుఃఖంలో వాక్కు రుద్ధమైనట్లే అతిసుఖంలో కూడా రుద్ధమవుతుంది. ఆమె కృతజ్ఞత — ‘ముల్లోకాల రాజ్యం కూడా ఈ మాటకు విలువ కాదు’ — ప్రియవార్త అమూల్యత్వాన్ని చూపిస్తుంది. హనుమంతుని సమాధానం అతని నిష్కామభక్తిని ప్రకటిస్తుంది — రాముని విజయమే అతనికి బహుమానం. 19.1 లో ముద్రణ ‘నహి పశ్యామి తత్సౌమ్య’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణ ‘న చ పశ్యామి’ అని పఠిస్తాయి. సీత మాటలో ఆమె శాలీనత — ఆమె రాజకుమారి, కాని ఈరోజు ఆమె వద్ద ఇవ్వడానికి ఏమీ లేదు; అయినా ప్రియవార్త తెచ్చినవానిని సమ్మానించాలనుకుంటోంది. ఇంతకుముందు సుందరకాండలో కూడా ఆమె హనుమంతునికి చూడామణిని ఇచ్చింది; ఈరోజు అలాంటిది ఏమీ లేదు. హనుమంతుని సమాధానంలో ‘అర్థతః’ (వాస్తవంగా) అన్న పదం — నిజానికి రాముని సుఖాన్ని చూడడంతోనే లాభాలన్నీ లభించాయి. స్వామి హితమే భక్తునికి పరమలాభం అన్నది రామాయణపు ఆదర్శం. ఇక్కడ ఆనందపు మనోవైజ్ఞానిక చిత్రం ఉంది — మొదట మౌనం, తరువాత కన్నీళ్ళు, తరువాత గద్గదమైన వాణి, చివరికి కృతజ్ఞతా వచనాలు. కవి భావాల క్రమాన్ని సూక్ష్మంగా చూపిస్తాడు.

అతని ఆ మాట విని జనకుని కూతురు మైథిలి అప్పుడు వాయుపుత్రునితో మరింత శుభమైన మాట ఇలా అన్నది — ‘అత్యుత్తమ లక్షణాలతో కూడినదీ, మాధుర్యగుణమే భూషణంగా గలదీ, అష్టాంగబుద్ధితో కూడినదీ అయిన మాటను నీవే పలకగలవు. వాయువుకు ప్రశంసనీయుడైన పుత్రుడవు, పరమధార్మికుడవు నీవు. బలం, శౌర్యం, శాస్త్రజ్ఞానం, సత్త్వం, పరాక్రమం, ఉత్తమమైన దక్షత, తేజస్సు, క్షమ, ధైర్యం, స్థైర్యం, వినయం — ఇవీ ఇంకా ఎన్నో శోభనగుణాలూ నీలోనే ఉన్నాయి, సందేహం లేదు.’ ఈ భాగమంతా (25–28) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘అష్టాంగబుద్ధి’ అంటే — శుశ్రూష (వినాలన్న కోరిక), శ్రవణం, గ్రహణం, ధారణ, ఊహ, అపోహ, అర్థవిజ్ఞానం, తత్త్వజ్ఞానం — ఇవి బుద్ధి ఎనిమిది అంగాలని వ్యాఖ్యాతలు. సీత హనుమంతుని గుణాలను ఒక్కొక్కటిగా లెక్కిస్తుంది — శారీరకాలు (బలం, శౌర్యం, పరాక్రమం), బౌద్ధికాలు (శాస్త్రజ్ఞానం, దక్షత), నైతికాలు (క్షమ, ధైర్యం, వినయం). ఈ ప్రశంసే అతనికి బహుమానం — ఇంతకుముందు ‘ఇవ్వడానికి ఏమీ కనిపించడం లేదు’ అన్న ఆమె ఇప్పుడు మాటతోనే అతనిని సమ్మానిస్తోంది. ‘వాయువుకు ప్రశంసనీయుడైన పుత్రుడు’ — తండ్రి వాయువు గౌరవాన్ని పెంచేవాడు. ఈ భాగం ప్రచలిత పాఠపు విశేషం — ఇందులో సీత హనుమంతుని గుణాలను విస్తారంగా స్తుతిస్తుంది. దీనితో హనుమంతుని శీలపు సంపూర్ణచిత్రం సీత దృష్టి నుండి ప్రస్తుతించబడుతుంది. హనుమంతుని గుణాలలో ‘వినయం’ చివరగా చెప్పబడింది, కాని అదే అతని సమస్తగుణాలకూ కిరీటం — ఎందుకంటే ఇంత బలవంతుడైనా అతడు ఎల్లప్పుడూ వినయశీలి.

అప్పుడు తొట్రుపాటు లేకుండా, వినయంగా, ఆనందంతో చేతులు జోడించి సీత ఎదుట నిలిచిన అతడు మళ్ళీ సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు అనుమతిస్తే, ఇంతకుముందు నిన్ను బెదిరించిన ఈ రాక్షసస్త్రీలందరినీ చంపాలని కోరుతున్నాను. అశోకవనంలో ఉండి, పతియే దైవంగా భావిస్తూ, కష్టపడుతున్న నిన్ను — ఘోరమైన రూపమూ ప్రవర్తనా గలవారూ, క్రూరులూ, మరింత క్రూరమైన చూపులు గలవారూ, వికృతముఖాలు గలవారూ అయిన రాక్షసస్త్రీలు రావణుని ఆజ్ఞతో పదేపదే కఠినమైన మాటలతో దూషిస్తుండగా నేను ఇక్కడ విన్నాను, దేవీ. వికృతులూ, వికృతాకారాలు గలవారూ, క్రూరులూ, క్రూరమైన జుట్టూ చూపులూ గలవారూ, దారుణంగా మాట్లాడేవారూ అయిన మిక్కిలి దారుణమైన ఈ రాక్షసస్త్రీలను వివిధమైన దెబ్బలతో చంపాలనుకుంటున్నాను; ఈ వరం నాకు ఇవ్వు. పిడికిలి గుద్దులతో, మడమల దెబ్బలతో, విశాలమైన బాహువులతో, పిక్కల మోకాళ్ళ దెబ్బలతో, పళ్ళతో నొక్కి, చెవులూ ముక్కులూ కోసి, జుట్టు పీకి నీకు అప్రియం చేసినవారిని పడగొట్టి చంపాలనుకుంటున్నాను. యశస్వినీ, ఇలా ఎన్నో దెబ్బలతో కొట్టి, ఇంతకుముందు నిన్ను బెదిరించిన తీవ్రరూపిణులైన వారిని చంపిస్తాను.’ హనుమంతుని క్రోధం సహజమైనది — రాక్షసస్త్రీలు సీతను ఎలా భయపెట్టేవారో అతడు సుందరకాండలో స్వయంగా చూశాడు. అతని ప్రస్తావనలో వీరుని రోషమూ, స్వామిని అవమానానికి ప్రతీకారం చేయాలన్న కోరికా ఉన్నాయి. ‘నీవు అనుమతిస్తే’ అన్నది అతని వినయం — అతడు తన ఇష్టంతో కాదు, సీత అనుమతితోనే పని చేయాలనుకుంటున్నాడు. దెబ్బల విస్తృతవర్ణన అతని క్రోధపు తీవ్రతను చూపిస్తుంది. ఈ భాగంలోని చాలా అర్ధభాగాలు (29, 32.2–34.1, 36.1, 37.1) ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; 29.2 ‘ఆనందంతో చేతులు జోడించి సీత ఎదుట నిలిచిన’ అన్నది 21.2 కు పునరుక్తి. కాని అతడు సీత అనుమతి లేకుండా ఏమీ చేయడు — ఇక్కడ అతని ఆవేశం వినయంతో నియంత్రించబడింది. ఈ ప్రస్తావనకు సమాధానంలో సీత కరుణ ప్రకాశిస్తుంది; అందువల్ల ఈ ప్రస్తావన సీత శీలోత్కర్షానికి భూమిక. రాక్షసస్త్రీల వర్ణనలో విశేషణాల పునరుక్తి — ‘వికృతులూ వికృతాకారాలు గలవారూ’, ‘క్రూరులూ మరింత క్రూరమైన చూపులు గలవారూ’ — హనుమంతుని క్రోధపు తీవ్రతను ప్రకాశింపజేస్తుంది.

ఇలా చెప్పబడిన, దీనురాలూ దీనులపై వాత్సల్యం గలదీ అయిన సీత ఆలోచించి, విమర్శించి హనుమంతునితో ఇలా అన్నది — ‘వానరోత్తమా, రాజాశ్రయానికి వశులై, ఇతరుల ఆజ్ఞతో పనిచేసే, అధీనులైన దాసీలపై ఎవరు కోపిస్తారు? భాగ్యవైషమ్యదోషం వల్ల, పూర్వం చేసిన దుష్కృతం వల్ల నేను ఇదంతా పొందుతున్నాను; తాను చేసినదానినే అనుభవించాలి కదా. మహాబాహూ, ఇలా మాట్లాడకు; ఇది దైవపు పరమగతి. దశాయోగం వల్ల నేను దీనిని పొందవలసి ఉందని నిశ్చితమైంది; అందువల్ల బలహీనురాలనైన నేను ఇక్కడ రావణుని దాసీలను క్షమిస్తున్నాను. రాక్షసుని ఆజ్ఞతో రాక్షసస్త్రీలు నన్ను బెదిరించేవారు; అతడు హతుడవడంతో, మారుతాత్మజా, వారు బెదిరించడం లేదు. వానరా, పులి సమీపంలో ఎలుగుబంటి చెప్పిన, ధర్మంతో కూడిన ఒక పురాతన శ్లోకం ఉంది, దానిని విను — ‘ఇతరుల పాపకర్మల పాపాన్ని సజ్జనుడు తాను స్వీకరించడు (ప్రతీకారం చేయడు); ఆచారనియమాన్ని కాపాడాలి, సత్పురుషులకు సచ్ఛీలమే భూషణం.’ పాపులైనా, శుభులైనా, వధార్హులైనా సరే, ఆర్యుడు కారుణ్యం చూపాలి; అపరాధం చేయనివారు ఎవరూ లేరు. లోకహింసలో విహరించే క్రూరులైన పాపకర్ములు పాపాలు చేస్తున్నా వారికి కూడా అశోభనమైనది చేయకూడదు.’ సీత కరుణే ఈ సర్గకు హృదయం. ఆమె రాక్షసస్త్రీల దోషాన్ని వారి స్వామిపై మోపుతుంది — వారు కేవలం ఆజ్ఞాపాలకులు. తరువాత తన దుఃఖానికి కారణాన్ని తన కర్మలో చూస్తుంది — ‘తాను చేసినదానినే అనుభవించాలి’. పులి ఎలుగుబంటి కథ — ముద్రణ పాదటిప్పణిలో రామాయణభూషణ టీక నుండి ఉదహరించబడింది — వేటగాడు వెంబడించిన పులి చెట్టు ఎక్కి ఉన్న ఎలుగుబంటిని ‘వేటగాడిని కిందికి తోసివేయి’ అని యాచించింది; శరణు కోరినవానిని ఎలుగుబంటి తోసివేయలేదు; తరువాత వేటగాడు ఎలుగుబంటిని తోసివేయమని పులి చేత ప్రేరేపించబడినప్పుడు కూడా ఎలుగుబంటి అతనిని తోసివేయలేదు, ‘న పరః పాపమాదత్తే’ అన్న శ్లోకాన్ని పాడి. ‘అపరాధం చేయనివారు ఎవరూ లేరు’ — ప్రతి ఒక్కరూ ఎప్పుడో ఒకప్పుడు అపరాధం చేస్తారు, అందువల్ల అందరిపై దయ. ఈ భాగం 37.2 నుండి 46 వరకు; ముప్పై ఏడవ శ్లోకం రెండు భాగాల సంధిలో ఉంది. ఈ ఉపదేశంలో సీత సామాన్య స్త్రీని కాదు, ధర్మమూర్తిని ప్రదర్శిస్తుంది. పది నెలలు వారి చేత పీడించబడిన ఆమెయే వారిని రక్షిస్తుంది. అందుకే సీత పరంపరలో ‘కరుణామూర్తి’గా ప్రసిద్ధురాలు. ‘సమయో రక్షితవ్యః’ (ఆచారనియమాన్ని కాపాడాలి) — ఇతరులు దురాచారం చేసినా సజ్జనుడు తన ఆచారనియమాన్ని ఎల్లప్పుడూ పాటించాలి. అపకారికి కూడా ఉపకారం — ఇది ధర్మపు సూక్ష్మగతి. సీత తర్కం మూడు విధాలు — రాక్షసస్త్రీలు పరవశలు, దుఃఖానికి కారణం స్వకర్మ, సజ్జనుని ధర్మం అందరిపై దయ.

సీత ఇలా చెప్పగా, వాక్యకోవిదుడైన హనుమంతుడు అప్పుడు నిందలేని రామపత్ని సీతకు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘గుణాలతో కూడిన రాముని ధర్మపత్నివైన నీకు ఇది తగినదే. దేవీ, నాకు ప్రతిసందేశం ఇవ్వు; రాఘవుడు ఉన్నచోటికి వెళ్తాను.’ హనుమంతుడు ఇలా అనగా జనకుని కూతురు వైదేహి ‘భక్తవత్సలుడైన భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను’ అన్నది. ఆమె ఆ మాట విని మహామతి అయిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మైథిలిని ఆనందింపజేస్తూ ఈ మాట అన్నాడు — ‘శచి సురేశ్వరుడైన శచీపతిని చూసినట్లు, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడూ, మిత్రులు స్థిరంగా ఉన్నవాడూ, శత్రువులను చంపినవాడూ అయిన రాముని లక్ష్మణునితో కలిసి ఈరోజే చూస్తావు.’ సాక్షాత్తు లక్ష్మి వలె ప్రకాశిస్తున్న ఆ సీతతో ఇలా చెప్పి మహాతేజస్వి అయిన హనుమంతుడు రాఘవుడు ఉన్నచోటికి వచ్చాడు. అప్పుడు వెంటనే వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు జనకరాజపుత్రి చెప్పిన ప్రతివచనాన్ని యథాక్రమంగా దేవశ్రేష్ఠుని వంటి రాఘవునికి చెప్పాడు. సీత సందేశం అతిసంక్షిప్తం — ‘భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను’. దీర్ఘవియోగం తరువాత ఆమెకు ఒకే ఒక కోరిక. ‘భక్తవత్సలమ్’ అన్న విశేషణం — రాముడు భక్తులను ప్రేమిస్తాడు, నేను అతని భక్తురాలను. హనుమంతుడు ఆమె ఆనందాన్ని పెంచుతాడు — ‘ఈరోజే చూస్తావు’. ‘శచి ఇంద్రుని వలె’ అన్న ఉపమానం రాముని రాజత్వాన్ని సూచిస్తుంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రావృత్తంలో ఉంది. తరువాతి సర్గలో రాముని ప్రవర్తన సీత ఆశకు విరుద్ధంగా ఉంటుంది — అందువల్ల ఈ ఆనందంలో కరుణమైన వ్యంగ్యం కూడా ఉంది. ఈ సర్గ చివరలో సీత ఆశ పూర్ణమవుతున్నట్లుంది — ఈరోజు ఆమె భర్తను చూస్తుంది. హనుమంతుడు ఆమె సమాధానాన్ని యథాక్రమంగా రామునికి విన్నవిస్తాడు, అంతా — సీత ఆనందం, ప్రశంస, కరుణ, దర్శనేచ్ఛ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి