సర్గ
విభీషణుని రాజ్యాభిషేకం
దేవతల ప్రస్థానం, మాతలిని వీడ్కొలపడం, లక్ష్మణుడు విభీషణుని లంకారాజ్యంలో అభిషేకించడం, కానుకల స్వీకారం, హనుమంతుని సీత వద్దకు పంపడం
రావణవధను చూసి ఆ దేవతలూ, గంధర్వులూ, దానవులూ తమతమ విమానాలలో శుభమైన కథలు చెప్పుకుంటూ వెళ్ళిపోయారు. ఘోరమైన రావణవధనూ, రాఘవుని పరాక్రమాన్నీ, వానరుల చక్కని యుద్ధాన్నీ, సుగ్రీవుని మంత్రాంగాన్నీ, మారుతి లక్ష్మణుల అనురాగాన్నీ వీర్యాన్నీ, సీత పాతివ్రత్యాన్నీ, హనుమంతునిలోని పరాక్రమాన్నీ చెప్పుకుంటూ ఆ మహాభాగులు ఆనందంతో వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. మహాబాహువైన రాఘవుడు మాత్రం ఇంద్రుడు ఇచ్చిన, అగ్ని వంటి కాంతి గల దివ్యరథాన్ని వీడ్కొలుపుతూ మాతలిని సత్కరించాడు. రాఘవుని అనుజ్ఞ పొందిన శక్రసారథి మాతలి ఆ దివ్యరథాన్ని అధిరోహించి ఆకాశానికే ఎగిరిపోయాడు. రథికులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ మాతలి రథంతో సహా ఆకాశానికి ఎక్కిపోగా, పరమప్రీతి చెందిన రాఘవుడు సుగ్రీవుని కౌగిలించుకున్నాడు. సుగ్రీవుని కౌగిలించుకుని, లక్ష్మణుని చేత నమస్కరించబడి, వానరగణాల చేత పూజించబడుతూ అతడు సైన్యం నివసించే శిబిరానికి వచ్చాడు. ఇక్కడ దేవతల కథలలో అందరి తోడ్పాటూ స్మరించబడుతుంది — రాముని తోడ్పాటు మాత్రమే కాదు, సుగ్రీవుని మంత్రాంగం, హనుమంతుని లక్ష్మణుని అనురాగం, సీత పాతివ్రత్యం కూడా. యుద్ధజయం సామూహికమైనదని కవి సూచిస్తాడు. మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం (‘సీత పాతివ్రత్యం, హనుమంతునిలోని పరాక్రమం’) ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘హనూమతి పరాక్రమమ్’ అన్న సప్తమీ ప్రయోగం విచిత్రమైనది — హనుమంతునిలో ఉన్న పరాక్రమం అని అర్థం. మాతలి సత్కారం శిష్టాచారానికి ఉదాహరణ — ఇంద్రుని ఉపకారాన్ని రాముడు మరువడు. రథానికి ‘శిఖిప్రభమ్’ అన్న విశేషణం అగ్ని వంటి తేజస్సును సూచిస్తుంది. సుగ్రీవుని కౌగిలించుకోవడం మైత్రి పూర్ణతకు చిహ్నం — కిష్కింధలో అగ్నిసాక్షిగా చేసుకున్న మైత్రి ఈరోజు సఫలమైంది. దేవతలు యుద్ధం చూడడానికి ఆకాశంలో ఉన్నారు; రావణుడు హతుడవడంతో వారి పని ముగిసింది, అందువల్ల వారు తమ లోకాలకు తిరిగి వెళ్తున్నారు. వారి కథలు ‘శుభమైనవి’ — ఎందుకంటే అధర్మనాశమూ ధర్మజయమూ వాటి విషయం.
అప్పుడు ఆ కాకుత్స్థుడు సమీపంలో ఉన్న, సత్త్వసంపన్నుడూ దీప్తతేజస్వీ అయిన సౌమిత్రి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, ఈ విభీషణుని లంకలో అభిషేకించు. ఇతడు అనురక్తుడు, భక్తుడు, ఇంతకుముందు ఉపకారం చేసినవాడు. రావణుని తమ్ముడైన ఈ విభీషణుని లంకలో అభిషిక్తునిగా చూడాలన్నదే నా పరమకోరిక.’ మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఇలా చెప్పగా సౌమిత్రి ‘అలాగే’ అని మిక్కిలి సంతోషంతో బంగారు కలశాన్ని చేపట్టాడు. రాముడు స్వయంగా లంకలో ప్రవేశించడు — తండ్రి ఆజ్ఞ ప్రకారం పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గ్రామంలో గాని నగరంలో గాని ప్రవేశించరాదన్నది అతని వ్రతం. అందువల్ల అభిషేక కార్యం లక్ష్మణునికి అప్పగించబడింది. పూర్వం సముద్రతీరంలోనే విభీషణుడు శరణు కోరిన సమయంలో రాముడు అతనిని సముద్రజలంతో అభిషేకించాడు; ఈరోజు ఆ ప్రతిజ్ఞ లంకలో పూర్తవుతోంది. ‘పూర్వోపకారిణమ్’ (ఇంతకుముందు ఉపకారం చేసినవాడు) — యుద్ధంలో విభీషణుని మంత్రాంగం, ఇంద్రజిత్తు మాయను బయటపెట్టడం, నికుంభిల రహస్యాన్ని చెప్పడం. ‘పరమకోరిక’ అన్నది రాముని మిత్రవాత్సల్యం.
మనోవేగం గల ఆ లక్ష్మణుడు ఆ కలశాన్ని వానరేంద్రుల చేతికి ఇచ్చి, మహాసత్త్వులైన వారిని సముద్రజలం తీసుకురమ్మని ఆదేశించాడు. మనోవేగం గల ఆ వానరులు అతిశీఘ్రంగా వెళ్ళి సముద్రం నుండి నీరు తీసుకుని వచ్చారు. అప్పుడు ఒక కలశాన్ని తీసుకుని, విభీషణుని శ్రేష్ఠమైన ఆసనంపై కూర్చోబెట్టి, సౌమిత్రి ఆ కలశంతో రాముని శాసనం ప్రకారం లంకలో రాక్షసుల మధ్య, మంత్రదృష్టమైన విధిలో, మిత్రగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన విభీషణుని రాజుగా అభిషేకించాడు. అప్పుడు రాక్షసులందరూ వానరులూ కూడా అభిషేకించారు, సాటిలేని ఆనందం పొంది రామునే స్తుతించారు. అతని అమాత్యులూ, అతనికి భక్తులైన రాక్షసులూ ఆనందించారు. లంకలో రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుడు అభిషిక్తుడవడం చూసి లక్ష్మణునితో కలిసి రాఘవుడు పరమప్రీతి పొందాడు. ఇక్కడ అభిషేకవిధి సంక్షేపంగా ఉంది — సముద్రజలం, బంగారు కలశం, శ్రేష్ఠాసనం, మంత్రాలు, మిత్రుల సాన్నిధ్యం. రాక్షసులూ వానరులూ కలిసి చేసిన అభిషేకం పూర్వశత్రువుల మైత్రిని సూచిస్తుంది. ‘రామునే స్తుతించారు’ — అభిషిక్తుడు విభీషణుడు, కాని స్తుతి రామునిది, ఎందుకంటే అతని ప్రసాదం వల్లనే ఈ రాజ్యం. 12.2–14.2, అలాగే 16.1, 17.1 ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — వానరులు నీరు తేవడం, అందరూ అభిషేకించడం, స్తుతి. ముద్రణలో ‘తుష్టువూ’ (17.1) అన్న దీర్ఘాంతరూపం ఉంది. విభీషణుని అమాత్యులు — అనలుడు, శరభుడు, సంపాతి, ప్రఘసుడు — అతనితో కలిసి రాముని శరణు కోరినవారు; వారి ఆనందం విశేషంగా పేర్కొనబడింది. అభిషేకం రాజు వైధతకు చిహ్నం; అభిషేకం లేకుండా రాజ్యం పూర్ణం కాదు. అందువల్ల రావణుని దహనం తరువాత వెంటనే రాముడు విభీషణునికి అభిషేకం చేయిస్తాడు — లంకలో రాజశూన్యత లేకుండా, ప్రజలు ధైర్యం పొందేలా.
ఆ విభీషణుడు రాముడు ఇచ్చిన మహారాజ్యాన్ని పొంది, ప్రజలను ఓదార్చి, తరువాత రాముని వద్దకు వచ్చాడు. మిక్కిలి సంతోషించిన పౌరులైన నిశాచరులు అతనికి పెరుగు, అక్షతలు, మోదకాలు (లడ్డూలు), పేలాలు, పూలు తెచ్చారు. ఎదుర్కొనశక్యం కానివాడూ వీర్యవంతుడూ అయిన అతడు మంగళకరమైన ఆ మంగళద్రవ్యాలన్నిటినీ తీసుకుని రాఘవునికీ లక్ష్మణునికీ సమర్పించాడు. కృతకార్యుడై, సమృద్ధమైన ప్రయోజనం గలవాడైన విభీషణుని చూసి రాముడు అతని ప్రీతి కోసమే వాటన్నిటినీ స్వీకరించాడు. ఇక్కడ రాజు మొదటి కర్తవ్యం — ప్రజలను ఓదార్చడం; యుద్ధంతో భయపడిన ప్రజలకు ధైర్యం చెప్పాలి. తరువాత అతడు స్వామి ఎదుట కానుకలను సమర్పిస్తాడు — ఇది కృతజ్ఞతాచారం. రాముడు వాటిని ‘అతని ప్రీతి కోసమే’ స్వీకరిస్తాడు — తన కోరికతో కాదు, మిత్రుని ప్రీతి కోసం. పెరుగు, అక్షతలు, మోదకాలు, పేలాలు, పూలు — ఇవి శుభకార్యాలలో ఉపయోగించే మంగళద్రవ్యాలు. ‘రాముడు ఇచ్చిన రాజ్యం’ — విభీషణుడు రాజ్యాన్ని తన బలంతో కాదు, రాముని దానంతో పొందాడు; అందువల్ల అతని కృతజ్ఞత సహజం. దీనితో సూచించబడేది — లంకాప్రజలు కూడా కొత్త రాజును సంతోషంతో స్వీకరించారు; రావణుని భయం నుండి విముక్తులైన వారు విభీషణుని ధర్మరాజ్యాన్ని ఆశిస్తున్నారు.
అప్పుడు పర్వతం వంటివాడై, చేతులు జోడించి, వినమ్రుడై నిలిచి ఉన్న వీరుడైన వానరుడు హనుమంతునితో రాముడు ఈ మాట అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, ఈ మహారాజు విభీషణుని అనుమతి తీసుకుని లంకానగరంలో ప్రవేశించి మైథిలికి కుశలం చెప్పు. మాటకారులలో శ్రేష్ఠుడా, వైదేహికి నా కుశలమూ, లక్ష్మణునితో కూడిన సుగ్రీవుని కుశలమూ చెప్పు; రావణుడు యుద్ధంలో హతుడయ్యాడనీ చెప్పు. వానరేశ్వరా, ఈ ప్రియవార్తను ఇక్కడ వైదేహికి చెప్పు; ఆమె సందేశాన్ని తీసుకుని తిరిగి రావాలి.’ రాముడు సీతను చూడడానికి స్వయంగా వెళ్ళడు, మొదట హనుమంతుని పంపుతాడు — ఇంతకుముందు కూడా సీతకు సందేశాన్ని మోసుకువెళ్ళినవాడు అతడే. ‘మహారాజు అనుమతి తీసుకుని’ — లంక ఇప్పుడు విభీషణుని రాజ్యం, అందువల్ల అతని అనుమతి అవసరం; రాముడు కొత్త రాజు అధికారాన్ని గౌరవిస్తాడు. ‘మాటకారులలో శ్రేష్ఠుడా’ అన్న సంబోధనతో హనుమంతుని వాక్చాతుర్యం స్మరించబడుతుంది. సీతకు మొదట రాముని కుశలం, తరువాత సుగ్రీవలక్ష్మణుల కుశలం, చివరికి రావణవధ — ఇది వార్త క్రమం. ఈ ఆదేశంలో రాముని ఉత్కంఠ కూడా గూఢంగా ఉంది — అతడు సీత సందేశాన్ని త్వరగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు, కాని మర్యాదను విడువడు. ఈ కార్యానికి హనుమంతుడే అత్యంత యోగ్యుడు — అతడు సీతకు విశ్వాసపాత్రుడు, ఇంతకుముందు అశోకవనంలో ఆమెతో సంభాషించాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११२॥