సర్గ
మండోదరి విలాపం, రావణుని ఔర్ధ్వదైహికం
మండోదరి విలాపం — రాముని విష్ణుత్వం, సీతాపహరణపు దోషం, పూర్వసుఖస్మరణ, పతివ్రతల శాపం; సవతుల సాంత్వనం; రామవిభీషణ సంవాదం; విధిపూర్వకంగా రావణుని దహనసంస్కారం
విలపిస్తున్న ఆ రాక్షసస్త్రీల మధ్య జ్యేష్ఠురాలూ ప్రియురాలూ అయిన దీనురాలైన పత్ని భర్తను చూసింది. అచింత్యకర్ముడైన రాముని చేత హతుడైన పతి దశగ్రీవుని చూసి మండోదరి అక్కడ దీనంగా ఇలా విలపించింది — ‘మహాబాహూ, వైశ్రవణుని తమ్ముడా, కోపించిన నీ ఎదుట నిలవడానికి పురందరుడు కూడా భయపడేవాడు. మహర్షులూ, యశస్వులైన గంధర్వులూ, చారణులూ నీ భయంతో దిక్కులకు పారిపోయారు. అటువంటి నీవు కేవలం మనుష్యుడైన రాముని చేత యుద్ధంలో జయించబడ్డావు; రాజా, రాక్షసేశ్వరా, సిగ్గుపడవా? ఇదేమిటి? ముల్లోకాలనూ ఆక్రమించి, సంపదతో వీర్యంతో కూడి, ఎదుర్కొనశక్యం కాని నిన్ను అడవిలో తిరిగే మనుష్యుడు ఎలా చంపాడు? మనుష్యులకు అందని చోట్ల సంచరించే, కోరిన రూపం ధరించే నీకు యుద్ధంలో రాముని చేత వినాశం కలగడం పొసగదు. అన్నివైపులా సర్వసన్నద్ధుడవైన నిన్ను అతడు సేనాముఖంలో పడగొట్టాడంటే ఇది రాముని పని అని నేను నమ్మలేను. లేదా రాముని రూపంలో స్వయంగా కృతాంతుడే ఊహించరాని మాయను కల్పించి నీ వినాశం కోసం వచ్చాడేమో. లేదా వాసవుడు (ఇంద్రుడు) నిన్ను పడగొట్టాడా? కాని యుద్ధంలో నిన్ను కనీసం చూడడానికైనా వాసవునికి ఏ శక్తి ఉంది?’ మండోదరి విలాపం విస్మయంతో ఆరంభమవుతుంది — ఇంద్రుని కూడా భయపెట్టినవాడు మనుష్యుని చేత ఎలా హతుడయ్యాడు? ఆమె ఒక్కొక్క సంభావ్యతనూ పరీక్షించి ఖండిస్తుంది — మనుష్యుడు కాదు, ఇంద్రుడు కాదు; అందువల్ల ఎవరో అతిమానుషుడే ఇక్కడ కారణం అన్నది ఆమె నిష్కర్ష. తరువాతి శ్లోకాలలో ఆమె అతనిని విష్ణువుగా గుర్తిస్తుంది. ‘కామరూపిణః’ (కోరిన రూపం ధరించేవాడు) అన్న పదం సూచించేది — ఇచ్ఛానుసారం రూపం ధరించేవాడు మనుష్యుల కంటికే చిక్కడు, వారి చేత ఎలా హతుడవుతాడు? ‘వనగోచరః’ (అడవిలో తిరిగేవాడు) అన్న పదంతో రాముని వనవాసి వంటి సాధారణ వేషం సూచించబడుతుంది — దానికి విరుద్ధమైనది అతని అసాధారణ కర్మ. సమీక్షిత సంస్కరణలో తొమ్మిదవ శ్లోకం ‘వాసవుడే స్వయంగా వచ్చాడు’ అని పఠిస్తుంది, ముద్రణలో ‘కృతాంతుడే స్వయంగా వచ్చాడు’ అని ఉంది. ఈ భాగంలో మండోదరి ప్రశ్నలు ఆమె బుద్ధిని చూపిస్తాయి — ఆమె కేవలం ఏడవడం లేదు, కారణాన్ని విచారిస్తోంది. మండోదరి మయదానవుని కూతురు, రావణుని పట్టపురాణి, ఇంద్రజిత్తు తల్లి. ముందటి సర్గలో ఇతర స్త్రీలు సామూహికంగా విలపించారు; ఈ సర్గలో జ్యేష్ఠపత్ని ఒంటరి విలాపం — అది దీర్ఘమైనదీ, గాఢమైనదీ, విచారపూర్ణమైనదీ. ఆమె మొదటి భావం లజ్జ — ‘సిగ్గుపడవా’ అని ఆమె రావణుని బ్రతికి ఉన్నవానిని అడిగినట్లు అడుగుతుంది. ఈ రీతి శోకానికి సహజం — మరణించిన ప్రియుని కూడా బ్రతికి ఉన్నవానిలా సంబోధిస్తారు. రావణుని పూర్వపరాక్రమం — ఇంద్రుని భయం, ఋషి గంధర్వ చారణుల పలాయనం — ఆమె మాటలో మళ్ళీ మళ్ళీ స్మరించబడుతుంది, దానితో వర్తమానపతనానికి గల విరోధం స్పష్టమవుతుంది. ‘మానుషమాత్రేణ’ (కేవలం మనుష్యుని చేత) అన్న పదంలో ‘మాత్ర’ శబ్దం తిరస్కారాన్ని సూచిస్తుంది; కాని ఆమెయే వెంటనే ఆ ఆలోచనను మార్చుకుంటుంది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘సర్వతః సముపేతస్య’ అంటే అన్ని ఆయుధాలతో, బలాలతో కూడినవాని. తొమ్మిదవ పదవ శ్లోకాలలో ఆమె రెండు వికల్పాలను పరీక్షిస్తుంది — కృతాంతుడా లేక ఇంద్రుడా; ఇంద్రుని శక్తి చాలదని ఆమెయే స్వయంగా ఖండిస్తుంది, అందువల్ల ఇది కృతాంతుని పనో పరమాత్మ పనో అన్న ఆమె నిష్కర్షకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది. ఈ భాగంలోని ఏడు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణతో సరిపోలుతాయి. కథాదృష్టితో ఈ సర్గ యుద్ధకాండలో అత్యంత కరుణమైన భాగం. యుద్ధవిజయానందం తరువాత కవి ఓడిన పక్షపు దుఃఖాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు, దానితో పాఠకుడు గ్రహిస్తాడు — యుద్ధంలో జయం కూడా ఎవరికో వినాశమే. మండోదరి మొదటి ప్రశ్నలు విస్మయానివి, తరువాతివి జ్ఞానానివి, చివరివి శోకానివి.
‘మహాబలుడూ, మహావీర్యుడూ, మహాతేజస్వీ, దేవశత్రువూ అయిన నిన్ను ఎవడు చంపాడో, అతడు నిస్సందేహంగా మహాయోగి, సనాతనుడైన పరమాత్మ. ఆది మధ్య అంతాలు లేనివాడూ, మహత్తత్త్వానికి కూడా పరముడైన మహానుభావుడూ, తమస్సుకు అతీతుడూ, ధాతా, శంఖచక్రగదాధరుడూ, శ్రీవత్సవక్షుడూ, నిత్యశ్రీయుతుడూ, అజేయుడూ, శాశ్వతుడూ, ధ్రువుడూ, సత్యపరాక్రముడూ అయిన విష్ణువు మనుష్యరూపం ధరించి, వానరత్వం పొందిన సమస్తదేవతలతో చుట్టుముట్టబడి, సర్వలోకేశ్వరుడూ శ్రీమంతుడూ అయి, లోకాల హితం కోరి, రాక్షసపరివారంతో కూడిన భయంకరుడైన దేవశత్రువువైన నిన్ను చంపాడు.’ ఇక్కడ మండోదరి రాముని స్వరూపాన్ని గుర్తిస్తుంది — అతడు కేవలం దాశరథి కాడు, పరమాత్మ అయిన విష్ణువు. ‘రాక్షసపరివారంతో కూడిన భయంకరుడైన దేవశత్రువును’ అన్న అర్ధశ్లోకం ముద్రణలో 14వ శ్లోకసంఖ్య తరువాత, 15వ దానికి ముందు ఉంది; అందువల్ల అది పదిహేనవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం, దాని అర్థం ముందటి దానితో సంబంధించినదైనా — హిందీ వ్యాఖ్యానం 11–14 శ్లోకాలను కలిపి వివరిస్తుంది, అక్కడ ఈ అర్ధం కూడా వివరించబడింది. ‘నాథా, పూర్వం నీవు ఇంద్రియాలను జయించి ముల్లోకాలనూ జయించావు; ఆ వైరాన్ని స్మరిస్తున్నట్లు ఆ ఇంద్రియాలే ఇప్పుడు నిన్ను జయించాయి. జనస్థానంలో ఎందరో రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన నీ సోదరుడు ఖరుడు హతుడైనప్పుడే రాముడు మనుష్యుడు కాడని తెలిసిపోయింది. దేవతలకు కూడా ప్రవేశించశక్యం కాని లంకానగరంలో హనుమంతుడు తన వీర్యంతో ప్రవేశించినప్పుడే మేము వ్యథ చెందాము.’ ఇంద్రియాల వైరం అన్న కల్పన సుందరమైనది — పూర్వం తపస్సుతో ఇంద్రియాలు జయించబడ్డాయి, తరువాత కామవశుడైన రావణుడు వాటి చేతనే పరాజితుడయ్యాడు. ఇక్కడ మండోదరి మాటలో నీతి కూడా ఉంది — జితేంద్రియుడే జయిస్తాడు, ఇంద్రియవశుడు నశిస్తాడు. ఖరవధ, హనుమంతుని లంకాప్రవేశం — ఇవి పూర్వలక్షణాలు, వాటిని రావణుడు గ్రహించలేదు. ఈ భాగంలో అధికాంశం (11–15.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది ప్రచలిత పాఠంలోని భక్తిప్రధానమైన అంశం. ‘శ్రీవత్సవక్షాః’, ‘శంఖచక్రగదాధరః’ అన్నవి విష్ణువు లక్షణాలు. ‘వానరత్వం పొందిన దేవతలతో’ — బాలకాండలో దేవతలు వానరరూపంలో జన్మించారన్న కథ ఇక్కడ స్మరించబడుతుంది. ఈ భాగంలో రామాయణపు భక్తిపరంపర దృష్టి స్పష్టం — శత్రుపత్ని కూడా రాముని పరమేశ్వరునిగా గుర్తిస్తుంది. ‘మహత్తత్త్వానికి కూడా పరముడు’, ‘తమస్సుకు అతీతుడు’ అన్నవి ఉపనిషత్తుల భాష — ‘ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్’ (సూర్యవర్ణుడు, తమస్సుకు అవతల ఉన్నవాడు) అన్న శ్రుతిని గుర్తుకుతెస్తాయి. ‘ధాతా’ అంటే అన్నిటినీ ధరించేవాడు. ‘అజయ్యః’ అంటే ఎవరి చేతా జయించబడనివాడు — అందువల్ల రావణుని పరాజయం సిగ్గుచేటు కాదన్న ధ్వని కూడా ఉంది. మండోదరి జ్ఞానం ఆమె పాతివ్రత్యానికీ వివేకానికీ ఫలం. అంతేకాక ‘పూర్వం ఇంద్రియాలను జయించి’ అన్న వాక్యంలో రావణుని తపస్సు స్మరణ ఉంది — బ్రహ్మను తపస్సుతో ఆరాధించి అతడు వరాలు పొందాడు. తపస్సుతో పొందినది కామంతో నశించింది. ఖరవధ ప్రస్తావన — ఒక్క రాముడే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను చంపాడు; అప్పుడే అతని అతిమానుషత్వం ప్రకటమైంది. హనుమంతుని లంకాప్రవేశం, అశోకవనభంగం, లంకాదహనం — ఇవి కూడా సూచకాలే. మండోదరి మాటలలో ‘మేము వ్యథ చెందాము’ అన్న బహువచనం అంతఃపురమంతటి భయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ శ్లోకాలలో రాముని దివ్యత్వం శత్రుపక్షం నుండి ఉద్ఘోషించబడింది — ఇది స్వపక్షపు స్తుతి కంటే ఎక్కువ ప్రామాణికం. తరువాతి సర్గలలో బ్రహ్మ కూడా దేవతలతో వచ్చి రాముని ‘నారాయణుడు’ అని స్తుతిస్తాడు; దానికి పూర్వసూచన ఇక్కడ మండోదరి నోటి నుండి వస్తుంది. ఆమె మాటలు భక్తుల చేత స్తోత్రంలా పఠించబడతాయి.
‘రాఘవునితో విరోధం పెట్టుకోవద్దు అని నేను చెబుతున్నా నీవు స్వీకరించలేదు; దాని ఫలమే ఇది. రాక్షసశ్రేష్ఠా, ఐశ్వర్యానికీ, దేహానికీ, స్వజనానికీ వినాశం కోసమే నీవు అకస్మాత్తుగా సీతను కామించావు. దుర్బుద్ధీ, అరుంధతి కంటే, రోహిణి కంటే కూడా విశిష్టురాలూ, మాన్యురాలూ, భూమికే భూమి వంటిదీ, శ్రీకే శ్రీ వంటిదీ, భర్తపై వాత్సల్యం గలదీ అయిన సీతను అవమానించి నీవు తగని పని చేశావు. సర్వాంగసుందరీ, శుభలక్షణవతీ, దీనురాలూ అయిన ఆమెను నిర్జనారణ్యంలో మోసంతో తీసుకువచ్చి నీకు నీవే దూషణ తెచ్చుకున్నావు. మైథిలీ సంగమంపై పెట్టుకున్న కోరిక తీరకుండానే నీవు నిశ్చయంగా ఆ పతివ్రత తపస్సుతో దగ్ధమయ్యావు. సన్నని నడుము గల ఆమెను అవమానించినప్పుడే నీవు దగ్ధం కాకపోవడానికి కారణం — ఇంద్రుడు అగ్ని మొదలైన దేవతలందరూ నీకు భయపడేవారు. భర్తా, కాలం పరిపక్వమైనప్పుడు పాపకర్మ ఫలాన్ని కర్త తప్పక పొందుతాడు — ఇందులో సందేహం లేదు. శుభం చేసేవాడు శుభాన్ని పొందుతాడు, పాపం చేసేవాడు పాపాన్ని అనుభవిస్తాడు; విభీషణుడు సుఖం పొందాడు, నీవు ఇలాంటి పాపఫలాన్ని పొందావు. రూపంలో ఆమె కంటే అధికులైన ఇతర స్త్రీలు నీకు ఉన్నారు, కాని అనంగుని (మన్మథుని) వశుడవై నీవు మోహంతో తెలుసుకోవడం లేదు. కులంలో గాని, రూపంలో గాని, దాక్షిణ్యంలో గాని మైథిలి నా కంటే అధికురాలు కాదు, సమానురాలూ కాదు, కాని నీవు మోహంతో దానిని తెలుసుకోవడం లేదు. ఎల్లప్పుడూ సమస్తప్రాణుల మృత్యువూ కారణం లేకుండా రాదు; నీ ఈ మృత్యువుకు మైథిలియే కారణం. సీత కారణంగా కలిగే మృత్యువును నీవు దూరం నుండి తెచ్చుకున్నావు; మైథిలి మాత్రం రామునితో కలిసి శోకం లేకుండా విహరిస్తుంది.’ ఇక్కడ మండోదరి తన గౌరవాన్ని కూడా మరువదు — ‘సీత నా కంటే కూడా అధికురాలు కాదు’ అన్న ఆమె మాటలో ఆత్మాభిమానమూ, పతి మోహంపై నిందా ఉన్నాయి. ‘కర్త ఫలాన్ని పొందుతాడు’ అన్న కర్మసిద్ధాంతం ఇక్కడ స్పష్టం. ‘భూమికే భూమి, శ్రీకే శ్రీ’ అన్నది సీతకు అతిశయవర్ణన — ఆమె భూమికి కూడా ఆధారభూతురాలు, లక్ష్మికి కూడా లక్ష్మి. ముద్రణలో ‘శ్రియాః శ్రీం’ అని పాఠం (సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శ్రియః శ్రీం’). ‘వ్యుష్టిః’ అంటే ఫలం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం (‘రూపంలో అధికులైన ఇతర స్త్రీలు…’) ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో అదే పాదం — ‘మోహంతో తెలుసుకోవడం లేదు’ — మళ్ళీ పునరావృతమవుతుంది. రావణుని మృత్యువు ‘సలక్షణం’ — దాని కారణం స్పష్టం, సీతయే. పతివ్రత తపశ్శక్తి ఈ కాండలో ముఖ్యవిషయం; ముందు అగ్నిపరీక్షలో కూడా అదే శక్తి ప్రకటమవుతుంది. విభీషణుని రావణుని పోలిక కర్మఫలానికి ఉదాహరణ. మండోదరి నిష్ఠురం కేవలం నైతికమైనదే కాదు, వ్యావహారికమైనది కూడా — ఐశ్వర్యపు, దేహపు, స్వజనపు వినాశం సీతాపహరణపు ఫలం. అరుంధతి వసిష్ఠుని పత్ని, రోహిణి చంద్రుని ప్రియురాలు; ఇద్దరూ పాతివ్రత్యానికి ఆదర్శాలు. సీత వారిద్దరి కంటే విశిష్టురాలని మండోదరియే స్వయంగా అంగీకరిస్తుంది — శత్రుపక్షపు స్త్రీలకు కూడా సీత మహిమ తెలియనిది కాదు. ‘ఛద్మనా’ (మోసంతో) అన్న పదంతో మారీచుని మృగరూపమూ, రావణుని సన్న్యాసివేషమూ స్మరించబడతాయి. ‘అప్పుడే దగ్ధం కాకపోవడానికి’ అన్న తర్కం — పతివ్రత స్పర్శమాత్రంతోనే అవమానించేవాడు దగ్ధమవ్వాలి; కాని దేవతలు రావణునికి భయపడేవారు, అందువల్ల తక్షణఫలం కలగలేదు, కాలాంతరంలో మాత్రం తప్పక కలిగింది. ఇక్కడ కర్మఫలపు కాలం ముఖ్యమైనది — ‘కాలం పరిపక్వమైనప్పుడు’. ‘అనంగవశమ్ ఆపన్నః’ అన్న పదంతో కామపు ప్రాబల్యం సూచించబడుతుంది. మండోదరి తన సౌందర్యాన్నీ కులాన్నీ దాక్షిణ్యాన్నీ సీతతో సమానంగా భావిస్తుంది; ఆమె మాటలో కొంత ఈర్ష్య కూడా కనిపిస్తుంది — అది స్త్రీస్వభావంలో సహజమైన అంశం. చివరికి ‘మైథిలి శోకం లేకుండా విహరిస్తుంది’ అన్న వాక్యంలో తన దుఃఖానికీ సీత సుఖానికీ విరోధం. ఇలా మండోదరి రావణునికి మూడు విధాలుగా బోధిస్తుంది — ధర్మదృష్టితో (పతివ్రతను అవమానించడం పాపం), నీతిదృష్టితో (హితవచనాన్ని అనాదరించడం), వ్యావహారికదృష్టితో (ఇతర సుందరులు ఉన్నారు, సీత అవసరం లేదు). ఆమె తర్కం పూర్ణమైనది, కాని ఈరోజు వ్యర్థం — ఎందుకంటే వినేవాడు మరణించాడు.
‘అల్పపుణ్యురాలనైన నేను మాత్రం ఘోరమైన శోకసాగరంలో పడ్డాను. కైలాసంలో, మందరంలో, మేరువుపై, చైత్రరథవనంలో, సమస్త దేవోద్యానాలలోనూ నీతో కలిసి విహరించి, తగిన విమానంలో సాటిలేని శోభతో, చిత్రవిచిత్రమైన మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించి వివిధదేశాలను చూస్తూ వెళ్ళే నేను, వీరా, నీ వధతో కామభోగాల నుండి దూరమయ్యాను. ఆ నేనే ఇప్పుడు మరొకతెలా అయిపోయాను; రాజుల చంచలమైన సంపదకు ధిక్కారం. హా రాజా, అందమైన కనుబొమలూ, మంచి చర్మమూ, ఎత్తైన ముక్కూ గలదీ, కాంతిలో శోభలో ద్యుతిలో చంద్రునితో పద్మంతో సూర్యునితో సమానమైనదీ, కిరీటశిఖరాలతో వెలిగేదీ, రాగిరంగు పెదవులు గలదీ, మెరిసే కుండలాలు గలదీ, పానభూములలో మదంతో చలించే చంచలనేత్రాలు గలదీ, వివిధమాలలు ధరించినదీ, మనోహరమైనదీ, మధురమైన చిరునవ్వుతో మాట్లాడేదీ, శుభమైనదీ అయిన నీ ముఖం — అదే ఈరోజు రాముని బాణాలతో ఛిద్రమై, రక్తస్రావాలతో ఎర్రబడి, కొవ్వూ మెదడూ చిందరవందరై, రథధూళితో రూక్షమై ప్రకాశించడం లేదు. హా, వైధవ్యాన్నిచ్చే చివరి దశ నాకు ప్రాప్తించింది — మందబుద్ధినైన నేను దానిని ఎన్నడూ ఊహించలేదు. ‘దానవరాజు మయుడు నా తండ్రి, రాక్షసేశ్వరుడు నా భర్త, శక్రుని జయించినవాడు నా కుమారుడు’ అని నేను మిక్కిలి గర్వించేదానిని. ‘గర్వించిన శత్రువులను మథించేవారూ, క్రూరులూ, ప్రఖ్యాతబలపౌరుషులూ అయిన నా నాథులకు ఎక్కడి నుండీ భయం లేదు’ అని నా దృఢమైన నమ్మకం. రాక్షసశ్రేష్ఠులారా, ఇంతటి ప్రభావం గల మీకు ఊహించని ఈ భయం మనుష్యుని నుండి ఎలా వచ్చింది? నున్నని ఇంద్రనీలమణి వలె నల్లనిదీ, ఎత్తైన పర్వతం వంటిదీ, కేయూరాలతో అంగదాలతో వైడూర్యముక్తాహారాలతో మాలలతో వెలిగేదీ, విహారాలలో మనోహరమైనదీ, యుద్ధభూములలో దేదీప్యమానమైనదీ, ఆభరణకాంతులతో మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా ప్రకాశించేదీ అయిన నీ శరీరం — అదే ఈరోజు అనేక వాడి బాణాలతో నిండిపోయి, మళ్ళీ స్పర్శించడానికి దుర్లభమై, కౌగిలించుకోవడానికి వీలుకాకుండా ఉంది. ముళ్ళపంది ముళ్ళతో నిండినట్లు దట్టంగా గుచ్చుకున్న, మర్మస్థానాలలో బాగా నాటుకున్న బాణాలతో నరాల బంధనాలు తెగిపోయి, రక్తవర్ణంతో నల్లనైన నీ శరీరం నేలపై పడి ఉంది — వజ్రప్రహారంతో కొట్టబడి చెదిరిన పర్వతంలా. హా, ఇది కలా, నిజమా? నీవు రాముని చేత ఎలా హతుడవయ్యావు? నీవు మృత్యువుకే మృత్యువు కాగలవాడివి, మృత్యువుకు ఎలా వశుడవయ్యావు?’ ఇక్కడ మండోదరి స్మృతి సుఖదుఃఖాల విరోధాన్ని చిత్రిస్తుంది. పూర్వం చంద్రపద్మసూర్యులతో సమానమైన ముఖం ఈరోజు రక్తంతో ధూళితో మలినమైంది; మెరుపులతో మేఘంలా ప్రకాశించిన శరీరం బాణాలతో నిండిపోయింది. ‘ముళ్ళపంది ముళ్ళతో’ అన్న ఉపమానం — ముళ్ళపంది (ముళ్ళు గల జంతువు) ముళ్ళతో కప్పబడినట్లు రావణుని శరీరం బాణాలతో కప్పబడింది. తండ్రి, భర్త, కుమారుల గౌరవంతో ఆమె పూర్వం నిర్భయంగా ఉండేది; ఇప్పుడు అంతా ఒక్క మనుష్యుని చేత నశించింది. ‘రాజుల చంచలమైన సంపదకు ధిక్కారం’ అన్నది వైరాగ్యపు స్వరం. ఈ భాగంలో అధికాంశం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; 31–33 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.099.018–020 తో సరిపోలుతాయి. ఈ భాగంలో మండోదరి ఆత్మశోకం ప్రధానం. కైలాసం, మందరం, మేరువు, చైత్రరథం — ఇవి దేవతల విహారస్థానాలు; రావణుడు వాటిని కూడా జయించి అక్కడ విహరించాడు. ‘ఆ నేనే మరొకతెలా అయిపోయాను’ అన్న వాక్యంలో పరివర్తన తీవ్రత — నేను ఆమెనే, కాని మరొకతెలా ఉన్నాను. ముఖవర్ణనలో సౌందర్యపు ప్రతి అవయవమూ లెక్కించబడుతుంది — కనుబొమలు, చర్మం, ముక్కు, పెదవులు, కుండలాలు, కిరీటం; తరువాత దానికే వినాశం — రక్తం, కొవ్వు, మెదడు, ధూళి. ‘అదే … ఈరోజు’ అన్న ఈ రచనావిశేషం రెండుసార్లు (37, 44 శ్లోకాలలో) ప్రయోగించబడింది. తండ్రి మయుడు, కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు, భర్త రావణుడు — ఈ ముగ్గురి బలంతో ఆమె ‘ఎక్కడి నుండీ భయం లేనిది’గా ఉండేది; ఆ గర్వం ఈరోజు నశించింది. ‘హా, ఇది కలా, నిజమా’ అన్న సందేహం — దుఃఖాతిశయం వల్ల ఆమె యథార్థాన్ని అంగీకరించలేకపోతోంది. ‘మృత్యువుకే మృత్యువు’ అన్నది రావణుని పరాక్రమానికి అతిశయోక్తి. ఈ భాగపు భాష అలంకారప్రచురమైనది — ఉపమానాలు (మెరుపులతో మేఘం, వజ్రాహతపర్వతం, ముళ్ళతో ముళ్ళపంది), విరోధాలు (మృత్యువుకే మృత్యువు మృత్యువుకు వశుడయ్యాడు), స్మరణ. అలంకారాలన్నీ కరుణరసాన్ని పోషిస్తాయి. మండోదరి తన ఆత్మగౌరవాన్ని స్మరించడం కూడా ఆమె వర్తమానదైన్యాన్ని (మరింత గాఢం చేస్తుంది). ‘పశ్చిమా దశా’ అంటే అంతిమదశ — వైధవ్యం. పూర్వం ఆమె ఈ దశను ఎన్నడూ ఊహించలేదు, ఎందుకంటే తన రక్షకులు అజేయులని ఆమె విశ్వాసం. ఆ విశ్వాసభంగమే ఆమె శోకానికి మూలం; మనుష్యుని నుండి భయం అన్న అసంభావ్యమైనది సంభవించింది.
‘ముల్లోకాల సంపదలను అనుభవించేవాడూ, ముల్లోకాలకూ ఉద్వేగం కలిగించేవాడూ, మహానుభావుడూ, లోకపాలకులను జయించినవాడూ, శంకరుని (కైలాసంతో సహా) పెకలించినవాడూ, గర్వించినవారిని నిగ్రహించేవాడూ, పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించినవాడూ, లోకాలను క్షోభపెట్టేవాడూ, సాధుప్రాణులను చీల్చేవాడూ, శత్రువుల సన్నిధిలో ఓజస్సుతో గర్వపు మాటలు పలికేవాడూ, తన గుంపునూ సేవకులనూ కాపాడేవాడూ, భీకరకర్ములను చంపేవాడూ, దానవేంద్రులనూ యక్షులనూ వేలకొద్దీ చంపినవాడూ, యుద్ధంలో నివాతకవచులను నిగ్రహించినవాడూ, అనేక యజ్ఞాలను భంగపరచినవాడూ, స్వజనాన్ని రక్షించేవాడూ, ధర్మవ్యవస్థను భేదించేవాడూ, యుద్ధంలో మాయను సృష్టించేవాడూ, అక్కడక్కడ నుండి దేవ అసుర నర కన్యలను అపహరించినవాడూ, శత్రుస్త్రీలకు శోకాన్నిచ్చేవాడూ, స్వజనానికి నాయకుడూ, లంకాద్వీపాన్ని రక్షించేవాడూ, భీకరకర్మలు చేసేవాడూ, మాకు కామభోగాలు ఇచ్చేవాడూ, రథికులలో శ్రేష్ఠుడూ — ఇంతటి ప్రభావం గల భర్త రాముని చేత పడగొట్టబడడం చూసి కూడా ప్రియుని కోల్పోయి ఈ దేహాన్ని ధరిస్తున్న నేను కఠినురాలనే. రాక్షసేశ్వరా, విలువైన శయ్యలపై పడుకునే నీవు ఈరోజు నేలపై ధూళి కప్పుకుని ఇక్కడ ఎందుకు నిద్రిస్తున్నావు? నా కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు యుద్ధంలో లక్ష్మణుని చేత చంపబడినప్పుడు నేను తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాను; ఈరోజు నీవు పడిపోవడంతో పూర్తిగా కూలిపోయాను. బంధుజనులు లేని, నాథుడవైన నీవు లేని, కామభోగాలు లేని నేను శాశ్వతంగా శోకిస్తాను. రాజా, నీవు ఈరోజు మిక్కిలి దుర్గమమైన దీర్ఘమార్గాన్ని పట్టావు; దుఃఖార్తురాలనైన నన్ను కూడా తీసుకువెళ్ళు, నీవు లేకుండా నేను బ్రతకను. దీనురాలనైన నన్ను విడిచి ఇక్కడి నుండి ఎందుకు వెళ్ళాలనుకుంటున్నావు? దీనంగా విలపిస్తున్న, మందభాగ్యురాలనైన నాతో ఎందుకు మాట్లాడవు? ప్రభూ, ముసుగు లేకుండా నగరద్వారం నుండి బయటకు వచ్చి కాలినడకన వచ్చిన నన్ను చూసి నీకు కోపం రావడం లేదా?’ ఇక్కడ రావణుని విశేషణాలలో గుణాలూ దోషాలూ కలిసి ఉన్నాయి — అతడు రక్షకుడు, దాత, వీరుడు; కాని సాధువులను చీల్చేవాడు, యజ్ఞాలను భంగపరచేవాడు, ధర్మవ్యవస్థను భేదించేవాడు, పరస్త్రీలను అపహరించేవాడు కూడా. మండోదరి పతిని నిష్పక్షంగా వర్ణిస్తుంది, కేవలం స్తుతించదు. ‘శంకరుని పెకలించినవాడు’ అన్న దానితో కైలాసాన్ని ఎత్తిన సంఘటన స్మరించబడుతుంది. ‘స్థిరాస్మి’ (కఠినురాలను) అన్నది ఆత్మనింద — ఇలా పతిని చూసి కూడా బ్రతికి ఉన్నాను, అందువల్ల కఠినహృదయను. ఇంద్రజిత్తు వధ స్మరణ దుఃఖం మీద దుఃఖం. చివరికి ముసుగు లేకుండా కాలినడకన రావడపు ప్రస్తావన — రాణి ఇంతకుముందు ఎన్నడూ ఇలా జనుల ఎదుటకు రాలేదు; అది చూసి కూడా పతి కోపించడం లేదన్నది ఆమె వేదన. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకం రెండు భాగాల సంధిలో ఉంది — దాని ఉత్తరార్ధంతో గణన ఆరంభమవుతుంది. ఈ భాగపు రచన విశిష్టమైనది — ద్వితీయావిభక్తిలో ముగిసే విశేషణాల దీర్ఘశ్రేణి, అది ‘ఇంతటి ప్రభావం గల భర్త … పడగొట్టబడడం చూసి’ అన్న వాక్యంలో ముగుస్తుంది. దీనితో రావణుని సంపూర్ణ జీవితచరిత్ర సంక్షేపంగా చెప్పబడుతుంది. ‘నివాతకవచులను నిగ్రహించినవాడు’ — ఉత్తరకాండలో రావణుడు నివాతకవచులతో చేసిన యుద్ధం వర్ణించబడింది. ‘దేవ అసుర నర కన్యలను అపహరించినవాడు’ — అతడు ఎందరో కన్యలను బలవంతంగా అపహరించాడు, వారే ఈరోజు అతని అంతఃపురంలో ఏడుస్తున్నారు. మండోదరి తనను తాను ‘స్థిర’ (కఠిన) అని నిందించుకుంటుంది — పతివ్రత పతి మరణిస్తే బ్రతకరాదని ఆమె భావం. ‘నన్ను కూడా తీసుకువెళ్ళు’ అన్న ప్రార్థన సహగమనేచ్ఛను సూచిస్తుంది. ఈ గణన రావణుని శీలపు ద్వైవిధ్యాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు వీరుడు, రక్షకుడు, దాత, కాని క్రూరుడు, ధర్మభేదకుడు, పరస్త్రీహర్త కూడా. పత్నికి అతని రెండు పార్శ్వాలూ తెలుసు, అయినా ఆమె అతనిని ప్రియునిగా భావిస్తుంది. ‘మాకు కామభోగాలు ఇచ్చేవాడు’ అన్న మాటతో పత్నులపై అతని స్నేహం కూడా స్మరించబడుతుంది. ఇంద్రజిత్తు మరణశోకం ఈరోజు (మరింత తీవ్రమైంది). ‘నేలపై ధూళి కప్పుకుని’ అన్న చిత్రం ముందటి ‘విలువైన శయ్యలపై’ అన్నదానికి విరుద్ధం. ‘దీర్ఘమార్గం’ అంటే పరలోకయాత్ర. ‘అనవగుంఠితామ్’ (ముసుగు లేనిదానిని) అన్న పదంతో రాజకుల స్త్రీల మర్యాదాభంగం సూచించబడుతుంది — రావణుడు బ్రతికి ఉండగా అది ఎన్నడూ జరిగేది కాదు.
‘భార్యలను ప్రేమించేవాడా, సిగ్గునూ ముసుగునూ విడిచి బయటకు వచ్చిన నీ భార్యలందరినీ చూడు; వారిని చూసి నీకు ఎందుకు కోపం రావడం లేదు? నీ క్రీడాసహచరులైన ఈ జనం అనాథలై పదేపదే విలపిస్తున్నారు; నీవు వారిని ఓదార్చడమూ లేదు, ఆదరించడమూ లేదు. రాజా, పతివ్రతలూ, ధర్మనిరతులూ, గురుశుశ్రూషలో నిరతులూ అయిన ఎందరో కులస్త్రీలను నీవు విధవలను చేశావు; శోకంతో తపించిన వారి చేత నీవు శపించబడ్డావు, అందుకే పరవశుడవయ్యావు. నీవు అపకారం చేసిన వారి చేత అప్పుడు శపించబడ్డావు, అదే ఇప్పుడు వచ్చింది. రాజా, ‘పతివ్రతల కన్నీళ్ళు నేలపై వృథాగా పడవు’ అన్న లోకోక్తి నీ విషయంలో దాదాపు సత్యమే అయింది. రాజా, తేజస్సుతో లోకాలను ఆక్రమించి, శౌర్యాభిమానం గల నీవు ఈ క్షుద్రమైన స్త్రీచౌర్యాన్ని ఎలా చేశావు — మృగవేషంతో రాముని ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తప్పించి, లక్ష్మణుని కూడా తప్పించి, ఆ రామపత్నిని తీసుకువచ్చావు? యుద్ధంలో నీ పిరికితనాన్ని నేను ఎన్నడూ ఎరుగను; కాని ఇది నిశ్చయంగా భాగ్యవిపర్యయం వల్ల నీకు పండిన లక్షణం. మహాబాహూ, భూతభవిష్యత్తుల విషయాలు తెలిసినవాడూ, వర్తమానంలో విచక్షణ గలవాడూ, సత్యవాక్కు అయిన నా మరిది విభీషణుడు తీసుకురాబడిన మైథిలిని చూసి, ఆలోచించి, దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి — ‘రాక్షసముఖ్యులకు ఈ వినాశం ఎదురైంది’ అని ఏది చెప్పాడో, అది సత్యమైంది. కామక్రోధాల నుండి పుట్టిన, ఆసక్తితో కూడిన, నీవు చేసిన వ్యసనం వల్ల మూలాలను హరించే ఈ మహా అనర్థం సంభవించింది; నీవు ఈ రాక్షసకులాన్నంతటినీ అనాథను చేశావు. ప్రఖ్యాతబలపౌరుషుడవైన నీ కోసం నేను శోకించకూడదు; కాని స్త్రీస్వభావం వల్ల నా బుద్ధి కారుణ్యం వైపు మళ్ళుతోంది. నీవు నీ సుకృతాన్నీ దుష్కృతాన్నీ తీసుకుని నీ గతికి వెళ్ళావు; నీ వినాశంతో దుఃఖిస్తున్న నన్ను నేనే శోచించుకుంటున్నాను. దశాననా, హితం కోరే మిత్రుల మాటను నీవు వినలేదు, సోదరులు సమగ్రంగా చెప్పిన హితాన్నీ వినలేదు. విభీషణుడు చెప్పిన, హేతువూ ప్రయోజనమూ గల, విధిపూర్వకమైన, శ్రేయస్కరమైన, కఠినం కాని, హేతుబద్ధమైన మాటను నీవు పాటించలేదు. మారీచుడూ కుంభకర్ణుడూ, నా తండ్రీ చెప్పిన మాటను వీర్యమదంతో నీవు పాటించలేదు; దాని ఫలమే ఇలా వచ్చింది.’ ఇక్కడ మండోదరి కోపం కూడా స్పష్టం — ‘స్త్రీచౌర్యం’, ‘క్షుద్రమైనది’ అన్న పదాలతో ఆమె రావణుని కర్మను నిందిస్తుంది; వీరునికి తగినది యుద్ధం, మోసంతో పరస్త్రీహరణం కాదు. పతివ్రతల శాపం, హితవాదుల అనాదరం — రెండు కారణాలు. ‘స్త్రీస్వభావం వల్ల నా బుద్ధి కారుణ్యం వైపు మళ్ళుతోంది’ అన్నది ఆమె ఆత్మపరీక్ష — బుద్ధితో ఆమె రావణుని దోషిగా గ్రహిస్తుంది, హృదయంతో మాత్రం ఏడుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ భాగం 6.099.021–024 లో సంక్షిప్తంగా ఉంది. ‘పతివ్రతల కన్నీళ్ళు’ అన్న లోకోక్తి లోకంలో ప్రసిద్ధమైనది — సాధ్వుల దుఃఖం వ్యర్థం కాదు. రావణుడు విధవలను చేసిన కులస్త్రీల శాపం ఈరోజు ఫలించింది. మండోదరి ‘క్షుద్రమైన స్త్రీచౌర్యం’ అన్న మాట తీక్ష్ణమైనది — ముల్లోకాలనూ తేజస్సుతో ఆక్రమించినవానికి చౌర్యం సిగ్గుచేటు. ‘పిరికితనాన్ని ఎరుగను’ అని ఆమె పతి వీరత్వాన్ని అంగీకరిస్తుంది, కాని అతని ఈ కర్మ భాగ్యవిపర్యయపు లక్షణమని వివరిస్తుంది. విభీషణుని ‘భూతభవిష్యత్తుల విషయాలు తెలిసినవాడు’ అని ప్రశంసిస్తుంది — అతడు దూరదర్శి. కామమూ క్రోధమూ వ్యసనాలు; వాటి నుండి పుట్టిన అనర్థం కులాన్ని సమూలంగా నశింపజేసింది. ‘తన గతికి వెళ్ళాడు’ అన్నది కర్మానుసారమైన గతి. ఈ భాగంలో మండోదరి రావణుడు ఎవరి మాటను పాటించలేదో ఆ వక్తలను స్మరిస్తుంది — విభీషణుడు, మారీచుడు, కుంభకర్ణుడు, తన తండ్రి మయుడు. అందరూ హితవాదులు, అందరూ తిరస్కరించబడ్డారు. ఆమె మాట శోకం మధ్యలో కూడా వివేకపూర్ణమైనది; ఆమె కేవలం ఏడవడం లేదు, కారణాలను విశదం చేస్తోంది. చివరికి ‘నన్ను నేనే శోచించుకుంటున్నాను’ అన్న అంగీకారం — మరణించినవాడు తన గతికి వెళ్ళాడు, బ్రతికి ఉన్న నేనే శోచనీయురాలను.
‘నల్లని మేఘం వంటివాడా, పీతాంబరధారీ, శుభమైన అంగదాలు గలవాడా, నీ అవయవాలను చాచి రక్తంతో కప్పబడి ఎందుకు పడుకున్నావు? నిద్రిస్తున్నవానిలా శోకార్తురాలనైన నాకు ఎందుకు బదులు పలకవు? మహావీర్యుడూ, దక్షుడూ, యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివాడూ అయిన యాతుధానుని మనుమరాలినైన నాకు ఎందుకు బదులు పలకవు? లే, లే, కొత్త అవమానం జరిగితే ఎందుకు పడుకున్నావు? ఈరోజు లంకలోకి సూర్యకిరణాలు నిర్భయంగా ప్రవేశించాయి. ఏ సూర్యతేజస్సు గల పరిఘతో నీవు యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరించేవాడివో, వజ్రధారి వజ్రం వలె ఎల్లప్పుడూ పూజించబడేదీ, యుద్ధంలో అనేకులను ప్రహరించేదీ, బంగారు జాలరులతో అలంకరించబడినదీ అయిన ఆ నీ పరిఘ బాణాలతో వేయి ముక్కలై చెల్లాచెదురైంది. రణభూమిని ప్రియురాలిని కౌగిలించుకున్నట్లు కౌగిలించుకుని ఎందుకు పడుకున్నావు? అప్రియురాలినైనట్లు నాతో ఎందుకు మాట్లాడాలనుకోవడం లేదు? నీవు మరణించగా శోకపీడితమైనా వేయి ముక్కలుగా పగలని నా హృదయానికి ధిక్కారం.’ ఇలా కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కన్నులతో, స్నేహంతో తడిసిన హృదయంతో విలపిస్తూ ఆమె అప్పుడు మూర్ఛపోయింది. మూర్ఛకు లోనై రావణుని వక్షస్థలంపై వాలిన ఆమె సంధ్యారాగంతో కూడిన మేఘంలో మెరిసే ఉజ్జ్వలమైన మెరుపులా ప్రకాశించింది. అలా ఉన్న ఆమెను మిక్కిలి దుఃఖార్తులైన సవతులు లేవనెత్తి, తామూ ఏడుస్తూ, బాగా ఏడుస్తున్న ఆమెను ఓదార్చారు — ‘దేవీ, లోకాల స్థితి అస్థిరమని నీకు తెలియదా? దశలు మారే క్రమంలో రాజుల సంపదలు చంచలమైనవే.’ ఇలా చెప్పబడిన ఆమె శబ్దంతో పెద్దగా ఏడ్చింది, కన్నీటితో స్తనాలనూ నిర్మలమైన ముఖాన్నీ తడుపుతూ. ఇక్కడ ‘సూర్యకిరణాలు నిర్భయంగా ప్రవేశించాయి’ అన్నది సూక్ష్మమైన భావం — రావణుని భయంతో సూర్యుడు కూడా లంకలో మెల్లగా తపించేవాడు, ఈరోజు అతడు నిర్భయుడు. మూర్ఛపోయిన మండోదరి రావణుని వక్షస్థలంపై ఉండడానికి ఉపమానం — సంధ్యారాగంతో కూడిన నల్లని మేఘంలో మెరుపు — నల్లనివాడు రావణుడు, ఎరుపు రక్తం, గౌరవర్ణ మండోదరి. సవతుల సాంత్వనంలో కూడా జగత్తు అనిత్యతయే ముఖ్యోపదేశం. ‘యాతుధానుని మనుమరాలు’ — మండోదరి మాతామహుడు సుమాలి అని కొందరు; ముద్రణలో పేరు చెప్పబడలేదు. తొంభై ఒకటవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంతో కథ రాముని వైపు మళ్ళుతుంది. ‘పర్యవస్థాపయామాసూ’ అన్నది ముద్రణలో దీర్ఘాంతరూపం. ‘లే, లే’ అన్న పిలుపు శోకపు పరాకాష్ఠ — మరణించినవానిని బ్రతికి ఉన్నవానిలా పిలవడం. ‘కొత్త అవమానం జరిగితే’ — శత్రువులు అవమానించినా నీవు ఎందుకు పడుకున్నావు? రావణుడు ఎన్నడూ అవమానాన్ని సహించేవాడు కాడు. పరిఘ వర్ణన అతని ఆయుధప్రియత్వాన్ని చూపిస్తుంది. ‘రణభూమిని ప్రియురాలిని కౌగిలించుకున్నట్లు’ అన్నది ఉత్ప్రేక్ష — భూమి అతని కొత్త ప్రియురాలు, మండోదరి అప్రియురాలిలా విడువబడింది. హృదయం పగలకపోవడంపై మళ్ళీ ఆత్మనింద. సవతుల సాంత్వనంలో ‘దశలు మారే క్రమంలో’ — జీవితపు దశలు మారుతాయి, రాజుల సంపద చంచలం. మండోదరి మూర్ఛ, సవతుల సేవ, మళ్ళీ రోదనం — ఇది కరుణపు క్రమం. సూర్యకిరణాల నిర్భయప్రవేశం రావణుని ప్రతాపపు అంతాన్ని సూచిస్తుంది — పూర్వం సూర్యుడు కూడా అతని ఆజ్ఞతో మెల్లగా తపించేవాడు. పరిఘ ఛిద్రమవడం అతని శక్తినాశానికి ప్రతీక. మెరుపు ఉపమానం శోకావస్థలో కూడా మండోదరి సౌందర్యాన్ని చూపిస్తుంది. సవతులు ఈర్ష్యను విడిచి జ్యేష్ఠురాలిని ఓదారుస్తున్నారు. ‘స్నేహోపస్కన్నహృదయా’ (స్నేహంతో తడిసిన హృదయం గలది) అన్న పదంతో ఆమె ప్రేమ గాఢత సూచించబడుతుంది — అన్ని దోషాలూ తెలిసి కూడా ఆమె పతిని ప్రేమిస్తుంది. ఇదే పతివ్రత లక్షణం.
ఈ మధ్యలో రాముడు విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సోదరునికి సంస్కారం చేయబడుగాక, స్త్రీసమూహం ఓదార్చబడుగాక.’ అప్పుడు బుద్ధిమంతుడైన విభీషణుడు బుద్ధితో ఆలోచించి వినయంతో కూడిన, ధర్మార్థసహితమైన, హితమైన ఈ మాట అతనితో అన్నాడు — ‘ధర్మాన్నీ వ్రతాన్నీ విడిచినవాడూ, క్రూరుడూ, నిర్దయుడూ, అసత్యవాదీ, పరస్త్రీని అవమానించినవాడూ అయిన రావణునికి సంస్కారం చేయడానికి నేను తగను. ఇతడు సోదరుని రూపంలో ఉన్న నా శత్రువు, అందరికీ అహితం చేయడంలో నిరతుడు. జ్యేష్ఠుడన్న గౌరవం వల్ల పూజ్యుడైనా రావణుడు పూజకు అర్హుడు కాడు. రామా, భూమిపై మనుష్యులు నన్ను నిర్దయుడని అంటారు; కాని అతని దుర్గుణాలను విని అందరూ మళ్ళీ ‘బాగా చేశాడు’ అంటారు.’ అది విని పరమప్రీతి చెందిన, ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడూ వాక్యకోవిదుడూ అయిన రాముడు వాక్యజ్ఞుడైన విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీకు ప్రియమైనది కూడా నేను చేయాలి, ఎందుకంటే నీ ప్రభావం వల్లనే నేను జయించాను. రాక్షసేశ్వరా, అయినా నీకు తగినది నేను తప్పక చెప్పాలి. ఈ నిశాచరుడు నిజంగా అధర్మమూ అసత్యమూ కలవాడే; అయినా తేజస్వి, బలవంతుడు, శూరుడు; యుద్ధాలలో ఎల్లప్పుడూ శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) మొదలైన దేవతల చేత కూడా పరాజితుడు కాలేదని వింటున్నాం; మహాత్ముడూ, బలసంపన్నుడూ, లోకాలను ఏడిపించే రావణుడు. వైరాలు మరణంతో అంతమవుతాయి; మన ప్రయోజనం నెరవేరింది. ఇతనికి సంస్కారం చేయబడుగాక; ఇతడు నీకు ఎలాగో నాకు కూడా అలాగే. మహాబాహూ, ఇతడు నీ నుండి ధర్మపూర్వకంగా విధిపూర్వకంగా త్వరగా సంస్కారం పొందడానికి అర్హుడు; నీవు కీర్తిభాగివి అవుతావు.’ ఇక్కడ విభీషణుని ధర్మసంకటం — సోదరునికి సంస్కారం చేయాలి, కాని అతడు అధర్మి; అతనికి సంస్కారం చేస్తే లోకంలో నింద వస్తుందని అతని శంక. కాని అతని అంతరంగ ఆశయం రాముని అనుసరించడమే — రాముడు ఏది కోరితే అదే చేస్తాను అని. రాముని సమాధానం ధర్మపు ఉదాత్తరూపాన్ని చూపిస్తుంది — శత్రువు గుణాలను కూడా అంగీకరించాలి, మరణంతో వైరం ముగుస్తుంది. ‘ఇతడు నీకు ఎలాగో నాకు కూడా అలాగే’ అన్న మాటతో రాముడు రావణుని తన బంధువుగా అంగీకరిస్తాడు. ఈ శ్లోకం (100–101) నూట తొమ్మిదవ సర్గలో కూడా పఠించబడింది — ప్రచలిత పాఠంలో పునరుక్తి. ఈ భాగంలో అధికాంశం సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.099.030–040 తో క్రమంగా సరిపోలుతుంది. విభీషణుని మాటలో మూడు హేతువులు — రావణుడు ధర్మత్యాగి, పరస్త్రీని అవమానించినవాడు, అందరికీ అహితం చేయడంలో నిరతుడు. ‘సోదరుని రూపంలో ఉన్న శత్రువు’ అన్నది కఠినమైన మాట. అయినా ‘జ్యేష్ఠుడన్న గౌరవం వల్ల పూజ్యుడైనా’ అని అతడు అన్న గౌరవాన్ని నిరాకరించడు. రాముడు మొదట విభీషణుని ఉపకారాన్ని స్మరిస్తాడు — ‘నీ ప్రభావం వల్లనే నేను జయించాను’ — ఆ తరువాతే ఉపదేశం ఇస్తాడు; ఇది రాముని శిష్టత. రావణుని గుణగణన — తేజస్సు, బలం, శౌర్యం, అపరాజితత్వం — రాముని నిష్పక్షపాతాన్ని చూపిస్తుంది. ‘లోకరావణః’ అంటే లోకాలను ఏడిపించేవాడు. ‘కీర్తిభాగివి అవుతావు’ అన్నది చివరి ప్రోత్సాహం — సోదరునికి సంస్కారం చేయడం వల్ల విభీషణుని కీర్తే పెరుగుతుంది, నింద కాదు. ఈ సంవాదం రామాయణపు నైతికదృష్టికి కేంద్రం — మరణంతో వైరం ముగుస్తుంది, మృతునికి సంస్కారం చేయడం ధర్మం. విభీషణుని ప్రశ్న ఉచితమైనది, రాముని సమాధానం మరింత ఉదాత్తమైనది. రాముడు విభీషణుని ఆదేశించడు, స్నేహంతో ప్రబోధిస్తాడు — ‘నీకు ప్రియమైనది కూడా చేయాలి’ అని ముందుగా చెబుతూ, (తరువాత హితం చెబుతాడు). ‘నీకు తగినది తప్పక చెప్పాలి’ అన్నది మిత్రుని కర్తవ్యం — ప్రియమూ చెప్పాలి, హితమూ చెప్పాలి. రాముడు విభీషణుని లోకనిందాభయాన్ని తొలగిస్తాడు, ధర్మసూక్ష్మతను బోధిస్తాడు — మృతుని దోషాలు అతనితో పాటే పోయాయి, మిగిలినది కేవలం సమ్మానం.
రాఘవుని మాట విని విభీషణుడు త్వరపడుతూ హతుడైన సోదరుడు రావణునికి సంస్కారం చేయించడం మొదలుపెట్టాడు. ఆ రాక్షసేంద్రుడు లంకానగరంలో ప్రవేశించి రావణుని అగ్నిహోత్రాన్ని త్వరగా బయటకు తెప్పించాడు — బండ్లు, కట్టెలు, అగ్నులు, యాజకులు, చందనపు కట్టెలు, వివిధరకాల కట్టెలు, సుగంధమైన అగరు, సువాసనద్రవ్యాలు, మణులూ ముత్యాలూ పగడాలూ. ఒక ముహూర్తకాలంలో రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి వచ్చి, మాల్యవంతునితో కలిసి క్రియను ఆరంభించాడు. పట్టువస్త్రం ధరించిన రాక్షసాధీశుడు రావణుని బంగారు దివ్యపల్లకిపై ఉంచి, కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖాలు గల బ్రాహ్మణులు వివిధ వాద్యఘోషలతో, స్తుతులతో అభినందిస్తుండగా, చిత్రవిచిత్రమైన పతాకాలతో పూలతో అలంకరించబడిన ఆ పల్లకిని విభీషణుడు ముందుండగా అందరూ ఎత్తుకుని, కట్టెలు పట్టుకుని దక్షిణాభిముఖంగా బయలుదేరారు. అధ్వర్యుల చేత ప్రజ్వలింపజేయబడిన, మండుతున్న అగ్నులు, శరణంగా పాత్రలలో ఉంచబడినవై, అతని ముందు వెళ్ళాయి. ఏడుస్తున్న అంతఃపురస్త్రీలందరూ వెనుకా అన్నివైపులా తడబడుతూ వెంటవచ్చారు. రావణుని పవిత్రమైన ప్రదేశంలో ఉంచి, మిక్కిలి దుఃఖితులైన వారు చందనపు కట్టెలతో, పద్మకాలతో, ఉశీరాలతో (వట్టివేళ్ళతో), చందనాలతో బ్రాహ్మవిధిలో చితిని పేర్చారు, దానిని రాంకవ (జింకచర్మపు) ఆస్తరణంతో కప్పారు. అప్పుడు రాక్షసేంద్రునికి అనుత్తమమైన పితృమేధాన్ని నిర్వహించారు — ఆగ్నేయదిశలో వేదిని, యథాస్థానంలో అగ్నిని ఉంచారు; పృషదాజ్యంతో (పెరుగు కలిపిన నెయ్యితో) నిండిన స్రువాన్ని భుజంపై, పాదాలపై శకటాన్ని, తొడలపై రోలును, సమస్త దారుపాత్రలనూ, అరణినీ, ఉత్తరారణినీ, రోకలినీ యథాస్థానంలో ఉంచి, శాస్త్రదృష్టమైన, మహర్షులు విధించిన విధితో యజ్ఞపశువును వధించి, నెయ్యి పూసిన పరిస్తరణికను (కప్పును) రాజుపై కప్పారు. దీనమనస్కులై, విభీషణునికి సహాయులైన వారు గంధాలతో, మాలలతో, వివిధవస్త్రాలతో రావణుని అలంకరించి, కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖాలతో పేలాలు చల్లారు. విభీషణుడు విధియుక్తమైన అగ్నిని అతనికి ఇచ్చాడు; స్నానం చేసి తడివస్త్రంతో దర్భలు కలిపిన, నీటితో కలిసిన తిలలను విధిపూర్వకంగా సమర్పించి, ఆ స్త్రీలను మళ్ళీ మళ్ళీ ఓదార్చి ‘వెళ్ళండి’ అని అనునయించాడు. వారందరూ నగరంలో ప్రవేశించారు. స్త్రీలు నగరంలో ప్రవేశించిన తరువాత రాక్షసేంద్రుడు విభీషణుడు రాముని పక్కకు వచ్చి వినయంగా నిలిచాడు. నూట ఇరవై రెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — దీనితో పదిహేనవ శ్లోకం నుండి మొదలైన అర్ధశ్లోకపు విషమత ముగుస్తుంది. రాముడు కూడా సైన్యంతో, సుగ్రీవునితో, లక్ష్మణునితో కలిసి, శత్రువును చంపి, వజ్రధారి (ఇంద్రుడు) వృత్రుని చంపినట్లు ఆనందం పొందాడు. అప్పుడు శత్రుసంహారకుడైన రాముడు మహేంద్రుడు ఇచ్చిన బాణసహితమైన విల్లునూ, ఆ మహాకవచాన్నీ విడిచి, శత్రునిగ్రహం నుండి కలిగిన రోషాన్ని విడిచి సౌమ్యత్వాన్ని పొందాడు. ఇక్కడ అంత్యేష్టి విస్తృతమైన వైదికవర్ణన ఉంది — ఆహితాగ్ని దహనంలో యజ్ఞపాత్రలను శరీరావయవాలపై ఉంచడం శ్రౌతవిధి. రావణుడు ఆహితాగ్ని అని నూట తొమ్మిదవ సర్గలో చెప్పబడింది; అందువల్ల అతని సంస్కారం శ్రౌతవిధిలో జరిగింది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ భాగం సంక్షిప్తంగా ఉంది (6.099.041–044), అధికాంశం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది — అది యుద్ధసమాప్తినీ, రాముడు క్రోధం నుండి శాంతికి మారడాన్నీ సూచిస్తుంది. దహనంలో ప్రతి కర్మా శాస్త్రానుసారం — అగ్నిహోత్రపు అగ్నులను బయటకు తేవడం, యాజకులను తీసుకురావడం, చందన అగరు సుగంధద్రవ్యాల సేకరణ, మణిముక్తాల సేకరణ. మాల్యవంతుడు రావణుని మాతామహుడు, వృద్ధమంత్రి; అతని సహకారం కులజ్యేష్ఠుని ఉనికిని సూచిస్తుంది. పల్లకి శోభ, వాద్యఘోషలు, స్తుతులు — రాజు అంతిమయాత్ర గౌరవం. దక్షిణాభిముఖంగా వెళ్ళడం యమదిశ వైపు. ‘పితృమేధం’ అంటే ప్రేతయజ్ఞం. యజ్ఞపాత్రలను ఉంచడం ఆహితాగ్ని దహనవిధిలో శ్రౌతసూత్రాలలో విధించబడింది. స్నానం, తడివస్త్రం, తిలోదకదానం — ఇవి అంత్యేష్టిలోని చివరి విధులు. విభీషణుని వినయం — సంస్కారం ముగించి అతడు రాముని పక్కన వినయంగా నిలుస్తాడు. రాముని కవచత్యాగం యుద్ధపు పూర్ణవిరామాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ విస్తృతవర్ణన ప్రయోజనం — రావణుడు శత్రువైనా ఆహితాగ్ని, వేదవేత్త, బ్రాహ్మణవంశజుడు; అందువల్ల అతని అంత్యేష్టి పూర్ణవిధిలో జరిగింది; ఇతర యుద్ధాలలో తరచుగా కనిపించే విధంగా శత్రుశరీరానికి అవమానం జరగలేదు. ఇది రాముని ధర్మవిజయం, కేవలం ఆయుధాల విజయం కాదు. విభీషణుని భ్రాతృధర్మం రాముని ఆజ్ఞతో పూర్తయింది. స్త్రీల సాంత్వనం, నగరప్రవేశం, రాముని సౌమ్యత్వం — వీటితో యుద్ధకథ ముగుస్తుంది. శకటం, రోలు, రోకలి, అరణులు, స్రువం — ఇవి గృహస్థుని యజ్ఞసాధనాలు; అవి మృతునితో పాటు దహించబడతాయి, ఎందుకంటే అతని యజ్ఞజీవితం ముగిసింది. తిలలూ దర్భలూ నీరూ పితృతర్పణ సాధనాలు. పేలాలు చల్లడం శోకానికీ సమ్మానానికీ చిహ్నం. ఈ వర్ణనలో కవి వైదికసంస్కృతి జ్ఞానాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు, రాక్షసులకు కూడా అదే ఆచారమని సూచిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥