సర్గ
రావణుని స్త్రీల విలాపం
అంతఃపురం నుండి రాక్షసస్త్రీలు బయలుదేరడం, రణభూమిలో పతిని చూడడం, వివిధ శోకచేష్టలు, రావణుని పరాక్రమాన్ని స్మరించడం, విభీషణుని మాటను అనాదరించినందుకూ దైవానికీ నింద
మహాత్ముడైన రాఘవుని చేత రావణుడు హతుడయ్యాడని విని శోకంతో కృశించిన రాక్షసస్త్రీలు అంతఃపురం నుండి బయటకు పరుగెత్తారు. ఎన్నోసార్లు వారించినా వారు నేలధూళిలో పొర్లుతూ, జుట్టు విరబోసుకుని, శోకార్తులై, దూడలను కోల్పోయిన ఆవుల వలె ఉన్నారు. రాక్షసులతో కలిసి ఉత్తరద్వారం గుండా బయలుదేరి, ఘోరమైన యుద్ధభూమిలో ప్రవేశించి, హతుడైన పతిని వెతుకుతూ ‘ఆర్యపుత్రా’ అనీ ‘హా నాథా’ అనీ అన్నివైపులా పిలుస్తూ, మొండెములతో నిండిన, రక్తపు బురదతో కూడిన భూమిపై తిరిగారు. కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో, భర్తృశోకానికి లొంగిపోయిన వారు, యూథపతిని కోల్పోయిన ఆడ ఏనుగుల వలె ఘీంకరిస్తున్నారు. అప్పుడు వారు మహాకాయుడూ, మహావీర్యుడూ, మహాకాంతిమంతుడూ, నల్లని కాటుకకొండ వంటివాడూ అయిన రావణుడు నేలపై హతుడై పడి ఉండడం చూశారు. రణధూళిలో పడుకుని ఉన్న పతిని అకస్మాత్తుగా చూసి, వారు నరకబడిన వనలతల వలె అతని శరీరంపై కూలిపోయారు. ఇక్కడ కవి ఉపమానాలతో స్త్రీల దైన్యాన్ని చిత్రిస్తాడు — దూడలు లేని ఆవులు, యూథపతి లేని ఆడ ఏనుగులు, నరకబడిన వనలతలు. మొదట వారు కేవలం విన్నారు, తరువాత స్వయంగా చూశారు; దానితో వారి శోకం రెట్టింపయింది. ‘వార్యమాణాః’ (వారించబడుతున్నా) అన్న పదం సూచించేది — రాక్షసులు వారిని ఆపాలనుకున్నారు, కాని శోకవేగం ఆ నివారణను దాటిపోయింది. ‘కబంధాంకామ్’ (మొండెములతో గుర్తించబడిన) అన్న పదంతో రణభూమి భీషణతా, ‘శోణితకర్దమామ్’ (రక్తపు బురద గల) అన్న పదంతో రక్తపు బాహుళ్యమూ చూపించబడ్డాయి. అంతఃపురస్త్రీలు సాధారణంగా బయట కనిపించరు, కాని ఈరోజు శోకంతో ఆ నియమం కూడా మరచిపోయారు. వారు జుట్టు విరబోసుకుని, నేలపై పొర్లుతూ, రాక్షసులతో కలిసి రణభూమికి వెళ్ళారు. అక్కడ అంతటా మొండెములూ, రక్తమూ, విరిగిన ఆయుధాలూ ఉన్నాయి; వాటి మధ్య వారు తమ పతిని వెతికారు. చివరికి నీలపర్వతం వలె మహాకాయుడైన అతడు నేలపై పడి ఉండడం చూసి వారు అతని శరీరంపై వాలిపోయారు. రణభూమికి వారు వెళ్ళడమే యుద్ధపు భీషణపరిణామాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది — ఇంతకుముందు ప్రాసాదాలలో సుఖంగా నివసించినవారు ఈరోజు రక్తపు బురదలో తిరుగుతున్నారు. దీనితో కవి యుద్ధపు కరుణపక్షాన్ని కేవలం వీరుల దృష్టితో కాక స్త్రీల దృష్టితో చూపిస్తాడు.
ఒకామె గౌరవంతో అతనిని కౌగిలించుకుని ఏడ్చింది, ఒకామె పాదాలను పట్టుకుని, ఒకామె కంఠాన్ని పట్టుకుని వ్రేలాడుతూ. ఒకామె చేతులు పైకెత్తి నేలపై పొర్లింది, ఒకామె హతుని ముఖాన్ని చూసి మూర్ఛపోయింది. ఒకామె తలను ఒడిలో పెట్టుకుని ముఖాన్ని చూస్తూ, మంచుబిందువులు పద్మాన్ని తడిపినట్లు కన్నీళ్ళతో ముఖాన్ని తడుపుతూ ఏడ్చింది. ఇలా ఆర్తులైన వారు హతుడైన పతిని చూసి ఎన్నో విధాలుగా ఆక్రందించారు, మళ్ళీ ఇలా విలపించారు — ‘ఎవడు శక్రుని భయపెట్టాడో, ఎవడు యముని భయపెట్టాడో, ఎవడు వైశ్రవణ రాజును పుష్పకం నుండి వేరుచేశాడో; ఎవడు గంధర్వులకూ ఋషులకూ మహాత్ములైన దేవతలకూ యుద్ధంలో భయం కలిగించాడో, అతడే ఈ యుద్ధంలో హతుడై పడుకుని ఉన్నాడు. అసురుల నుండి గాని, దేవతల నుండి గాని, పన్నగాల నుండి గాని భయమెరుగనివానికి ఈ మనుష్యుని నుండి భయం వచ్చింది. దేవతలకూ దానవులకూ రాక్షసులకూ అవధ్యుడైనవాడు కాలినడకన పోరాడే మనుష్యుని చేత హతుడై పడుకుని ఉన్నాడు. దేవతల చేత, యక్షుల చేత, అసురుల చేత చంపశక్యం కానివాడు ఏ సత్త్వహీనుడో అన్నట్లు ఒక మర్త్యుని చేత మృత్యువు పాలయ్యాడు.’ ఇలా అంటూ ఆ దుఃఖిత స్త్రీలు ఏడ్చారు, దుఃఖార్తులై మళ్ళీ మళ్ళీ విలపించారు. ఇక్కడ విరోధమే శోకానికి మూలం — దేవతలకు అవధ్యుడు మనుష్యుని చేత హతుడయ్యాడు, రథికుడు పదాతి చేత హతుడయ్యాడు. బ్రహ్మ వరం కోరినప్పుడు రావణుడు మనుష్యులను గడ్డిపోచగా భావించాడు, అందువల్ల మనుష్యుల నుండి అవధ్యత్వం కోరలేదు; అదే అతని నాశనానికి కారణం. స్త్రీల చేష్టలలోని వైవిధ్యం — కౌగిలింత, పాదాలు పట్టుకోవడం, నేలపై పొర్లడం, మూర్ఛ, కన్నీటి స్నానం — శోకపు నానారూపాలను చూపిస్తుంది. పుష్పకపు ప్రస్తావన కూడా అర్థవంతమైనది — రావణుడు కుబేరుని జయించి ఆ విమానాన్ని అపహరించాడు. ఇప్పుడు అతని పరాక్రమమంతా వ్యర్థమైంది. స్త్రీలు అతని పూర్వవిజయాలను స్మరించి వర్తమానపతనాన్ని వాటితో పోలుస్తారు, దానితో విషాదం మరింత గాఢమవుతుంది. ముల్లోకాలనూ భయపెట్టినవాడు ఈరోజు తానే నిశ్చేష్టుడై పడుకుని ఉన్నాడు — ఈ విపర్యయంలోనే కరుణరసపు ఉత్కర్షం.
‘ఎల్లప్పుడూ హితం చెప్పే మిత్రుల మాటను వినకుండా నీవు మరణం కోసమే సీతను తెచ్చావు, రాక్షసులను కూల్చావు; ఇప్పుడు మా అందరినీ, నిన్ను నీవూ కలిసి కూల్చుకున్నావు.’ పద్దెనిమిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది; దాని మధ్య అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘ప్రియమైన సోదరుడు విభీషణుడు హితమైన మాట చెబుతున్నా, ఆత్మవధను కోరుతున్న నీవు మోహంతో అతనిని నిర్లజ్జగా కఠినంగా దూషించావు. మిథిలారాజపుత్రి సీతను రామునికి తిరిగి అప్పగించి ఉంటే, మూలాలను హరించే ఈ మహాఘోరమైన విపత్తు మనకు వచ్చి ఉండేది కాదు. సోదరుని కోరిక నెరవేరి ఉండేది, రాముడు మనకు మిత్రకులం అయి ఉండేవాడు, మేమందరమూ విధవలం అయ్యేవారం కాదు, శత్రువుల కోరికలు విఫలమై ఉండేవి. కాని క్రూరుడవైన నీవు బలవంతంగా సీతను నిర్బంధించి రాక్షసులనూ, మమ్మల్నీ, నిన్ను నీవూ — ఈ మూడింటినీ సమానంగా కూల్చావు.’ ఇక్కడ స్త్రీలు విభీషణుని పక్షం వహిస్తున్నారు, రావణుని దుర్నీతిని స్పష్టంగా నిందిస్తున్నారు. ‘ఆత్మవధకాంక్షిణా’ (ఆత్మవధను కోరేవాడు) అన్నది కఠినమైన విశేషణం — రావణుడు తానే తన నాశనాన్ని కోరుకున్నట్లుంది. ‘మూలహరమ్’ అన్న పదంతో కులపు సమూలనాశం సూచించబడుతుంది. సీతను తిరిగి అప్పగించి ఉంటే మూడు లాభాలు కలిగేవి — సోదరుని కోరిక తీరడం, రాముని మైత్రి, మా సౌభాగ్యం. ఇక్కడ స్త్రీల మాటలో రాజనీతి జ్ఞానం కూడా కనిపిస్తుంది — మిత్రుల హితవచనాన్ని అనాదరించడం రాజు వినాశానికి ముఖ్యకారణం. విభీషణుడు పూర్వం సభలో రావణుని చేత కాలితో తన్నబడి అవమానించబడ్డాడు; ‘పరుషితః’ (కఠినంగా దూషించబడ్డాడు) అన్న పదంతో అది ఇక్కడ స్మరించబడుతుంది.
‘రాక్షసశ్రేష్ఠా, ఇందులో నీ కామం గాని, నీ స్వేచ్ఛ గాని కారణం కాదు; దైవమే అన్నిటినీ నడిపిస్తుంది, దైవం చేత హతుడైనవాడే హతుడవుతాడు. మహాబాహూ, యుద్ధంలో వానరులకూ రాక్షసులకూ, నీకూ కలిగిన ఈ వినాశం దైవయోగం వల్లనే వచ్చింది. లోకంలో ఉద్యమించిన దైవగతిని ధనంతో గాని, కోరికతో గాని, పరాక్రమంతో గాని, ఆజ్ఞతో గాని వెనక్కి మళ్ళించడం సాధ్యం కాదు.’ ఇలా రాక్షసాధిపతి భార్యలు దీనులై, కురరి పక్షుల వలె దుఃఖార్తులై, కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కన్నులతో విలపించారు. ఇక్కడ స్త్రీలు మొదట రావణుని నిందించి, తరువాత దైవాన్ని కారణంగా భావించి అతనిని సాంత్వనపరుస్తున్నట్లున్నారు — ఇది శోకపు సహజక్రమం. నిష్ఠురం క్షణికం, ప్రేమ స్థాయి. కురరి అనేది దీనంగా అరిచే పక్షి; ఆ ఉపమానంతో వారి ఆర్తస్వరం సూచించబడుతుంది. తరువాతి సర్గలో జ్యేష్ఠపత్ని మండోదరి విలపిస్తుంది. ‘హతం దైవేన హన్యతే’ (దైవం చేత హతుడైనవాడే హతుడవుతాడు) అన్న వాక్యం లోకప్రసిద్ధమైన సుభాషితం — ఎవడు ముందే దైవం చేత హతుడో, వాడే ఇతరుల చేత హతుడవుతాడు. అందువల్ల మనుష్యుడైన రాముడు నిమిత్తమాత్రుడని వారి ఆశయం. ఇలా సర్గ శోకంతో ఆరంభమై దైవవిచారంతో ముగుస్తుంది. స్త్రీలకు రావణుని అపరాధం తెలుసు, కాని వారు అతనిపై దోషారోపణ చేయరు; వారు కాలపు దైవపు ప్రాబల్యాన్ని స్మరిస్తారు. దైవం కర్మల ఫలమేనని శాస్త్రమతం; అందువల్ల రావణుని పూర్వకర్మలే అతని నాశనానికి హేతువని కూడా ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥