సర్గ
విభీషణుని విలాపం
హతుడైన సోదరుని చూసి విభీషణుని శోకం, రాక్షసరాజవృక్షం మొదలైన రూపకాలతో రావణవర్ణన, రాముని సాంత్వనమూ క్షత్రధర్మోపదేశమూ, ప్రేతకార్యానికి అనుజ్ఞ
యుద్ధంలో ఓడి హతుడై పడి ఉన్న సోదరుడు రావణుని చూసి విభీషణుని మనస్సు శోకవేగంతో నిండిపోయింది, అతడు ఇలా విలపించాడు — ‘వీరపరాక్రమం గలవాడా, విఖ్యాతుడా, ప్రవీణుడా, నీతికోవిదుడా! విలువైన శయ్యలపై పడుకోవడానికి తగిన నీవు హతుడవై నేలపై ఎందుకు పడుకున్నావు? భుజకీర్తులతో అలంకరించబడిన దీర్ఘమైన భుజాలను నిశ్చేష్టంగా చాచి, సూర్యుని వంటి కిరీటం జారిపోగా నీవు పడుకుని ఉన్నావు. వీరా, నేను ఇంతకుముందే ఏది చెప్పానో, అదే ఇప్పుడు జరిగింది; కామమోహాలతో ఆవరించబడిన నీకు ఆ మాట రుచించలేదు. ప్రహస్తుడు గాని, ఇంద్రజిత్తు గాని, ఇతర జనులు గాని, అతిరథుడైన కుంభకర్ణుడు గాని, అతికాయుడు గాని, నరాంతకుడు గాని, స్వయంగా నీవు గాని నా మాటను గౌరవించలేదు — దాని పరిణామమే ఇది.’ ఐదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘ఈరోజు సునీతులకు వంతెన పోయింది, ధర్మపు మూర్తి పోయింది, సత్త్వపు సారం పోయింది, మంచి దాతలకు ఆశ్రయం కూడా పోయింది. ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ఈ వీరుడు నేలపై పడడంతో సూర్యుడు నేలపై పడినట్లు, చంద్రుడు చీకటిలో మునిగినట్లు, అగ్ని జ్వాలలు ఆరిపోయినట్లు, ప్రయత్నం ఉద్యమం లేనిదైనట్లు అయింది. రాక్షసశార్దూలుడు యుద్ధంలో ధూళిలో నిద్రించినట్లు పడి ఉండగా, సత్త్వం పోయిన ఈ లోకానికి ఇక ఏమి మిగిలింది?’ ఏడవ శ్లోకం కూడా మూడు అర్ధభాగాలది. ఇక్కడ విభీషణుని శోకంలో నిష్ఠురం కూడా కలిసి ఉంది — అతడు సోదరుని గుణాలను స్మరిస్తాడు, అతని దుర్నీతిని కూడా మరువడు. ఈ సర్గలోని చాలా శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు. విలాపం ప్రారంభంలో విభీషణుడు సోదరుని శరీరాన్ని వర్ణిస్తాడు — భుజాలు, కిరీటం, శయనం; తరువాత ఇంతకుముందు తాను చెప్పిన హితవచనాన్ని స్మరిస్తాడు. పూర్వం సభలో అతడు ‘సీతను రామునికి అప్పగించు’ అన్నాడు, దానికి రావణుని చేత తిరస్కరించబడి వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు. ఇప్పుడు అతని మాట సత్యమని రుజువైంది, కాని అది అతనికి సుఖాన్ని ఇవ్వడం లేదు, శోకాన్ని మాత్రమే పెంచుతోంది. ప్రహస్తుడు, ఇంద్రజిత్తు, కుంభకర్ణుడు, అతికాయుడు, నరాంతకుడు — వీరందరూ యుద్ధంలో హతులయ్యారు; వారు కూడా అతని మాటను మన్నించలేదు. ‘సుహస్తానాం గతిః’ (మంచి దాతలకు ఆశ్రయం) అన్న పదంతో దానశీలుల ఆశ్రయం సూచించబడుతుంది. ఆరవ ఏడవ శ్లోకాలలో ప్రళయపు చిత్రం — సూర్యచంద్రాగ్నులన్నీ కాంతిహీనమయ్యాయి.
నాలుగు ఉపజాతి శ్లోకాలలో విభీషణుడు సోదరుని నాలుగు రూపకాలతో వర్ణిస్తాడు. మొదటిది — ధైర్యమే చిగురుగా, బలాత్కారమే శ్రేష్ఠమైన పుష్పంగా, తపస్సే బలంగా, శౌర్యమే దృఢమైన వేరుగా గల ఆ రాక్షసరాజరూపమైన మహావృక్షం యుద్ధంలో రాఘవుడనే గాలి చేత నలిపివేయబడింది. రెండవది — తేజస్సే దంతంగా, కులవంశమే వెన్నెముకగా, కోపమూ ప్రసాదమూ వెనుక అవయవాలుగా తొండంగా గల ఆ రావణరూపమైన గంధహస్తి ఇక్ష్వాకుసింహుని చేత శరీరం పట్టుబడి నేలపై నిద్రిస్తోంది. మూడవది — పరాక్రమమూ ఉత్సాహమూ జ్వాలగా, నిట్టూర్పే పొగగా, తన బలమే తాపంగా గల ఆ రాక్షసాగ్ని రాముడనే మేఘం చేత ఆర్పివేయబడింది. నాలుగవది — సింహాలకూ ఎలుగుబంట్లకూ సమానమైన తోకా మూపురమూ కొమ్ములూ గలదీ, శత్రువులను జయించేదీ, గంధాన్ని మోసేదీ, చాపల్యమే చెవులూ కన్నులుగా గలదీ అయిన ఆ రాక్షసవృషభం రాజవ్యాఘ్రుని (రాముని) చేత హతమై కూలిపోయింది. ఈ ప్రతి రూపకంలోనూ రావణుని గుణాలు అవయవాలుగా, రాముడు అతనిని నశింపజేసేవానిగా కల్పించబడ్డారు. ఈ రూపకాలు సావయవాలు — ఉపమేయపు ప్రతి గుణమూ ఉపమానపు ఒక్కొక్క అవయవంతో జోడించబడింది, ప్రతి రూపకంలోనూ రాముడు మరింత ప్రబలుడైన వినాశకుడు. వృక్షానికి వేరు శౌర్యం, పుష్పం బలాత్కారం; ఏనుగుకు దంతం తేజస్సు; అగ్నికి పొగ నిట్టూర్పు. అందువల్ల రావణుని గొప్పదనమూ, అతని పతనపు గౌరవమూ ఒకేసారి ప్రకాశిస్తాయి.
హేతుబద్ధమైన మాటలు పలుకుతున్న, విషయాన్ని చక్కగా గ్రహించిన, శోకంలో మునిగిన విభీషణునితో రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రచండపరాక్రమం గల ఇతడు యుద్ధంలో నిశ్చేష్టుడై నశించలేదు; మిక్కిలి ఉన్నతమైన మహోత్సాహం గల ఇతడు నిర్భయుడై పడ్డాడు. క్షత్రధర్మంలో నిలిచి, అభ్యుదయాన్ని కోరుతూ రణరంగంలో పడేవారు ఇలా నశించినప్పుడు వారి కోసం శోకించరు. ఏ బుద్ధిమంతుడు ఇంద్రునితో కూడిన మూడు లోకాలనూ యుద్ధంలో భయపెట్టాడో, అతడు కాలవశుడైనప్పుడు శోకించడానికి ఇది సమయం కాదు. యుద్ధంలో ఏకపక్షవిజయం ఎన్నడూ జరగలేదు; వీరుడు ఇతరుల చేత హతుడవుతాడు, లేదా యుద్ధంలో ఇతరులను హతమారుస్తాడు. పూర్వులు నిర్దేశించిన, క్షత్రియులకు సమ్మతమైన గతి ఇదే — యుద్ధంలో హతుడైన క్షత్రియుని కోసం శోకించరాదన్నది నిశ్చయం. అందువల్ల ఈ నిశ్చయాన్ని గ్రహించి, తత్త్వాన్ని ఆశ్రయించి, తాపం విడిచి, ఇక్కడ ఇకపై చేయవలసిన కార్యమేదో దానిని ఆలోచించు.’ రాముని మాటలో శత్రువుకు కూడా ప్రశంస కనిపిస్తుంది — అతడు రావణుని ‘ప్రచండపరాక్రముడు’, ‘మిక్కిలి ఉన్నతమైన మహోత్సాహం గలవాడు’ అంటాడు. అతని ఉపదేశానికి మూలం క్షత్రధర్మం — రణంలో మరణం వీరునికి గతి, శోకానికి కారణం కాదు. శోకాన్ని విడిచి కర్తవ్యంపై మనస్సు నిలుపు అన్నదే అతని చివరి ఆదేశం. రాముడు విభీషణుని నిష్ఠురవాక్యాలను ‘హేతుమత్’ (హేతుబద్ధం) అని అంగీకరిస్తాడు, కాని శోకం అనుచితమని చూపిస్తాడు. ‘వృద్ధిమ్ ఆశంసమానాః’ — జయాన్నీ కీర్తినీ కోరుతూ పోరాడేవారు. జయాపజయాలు యుద్ధ స్వభావం, అందువల్ల పడిన వీరుని కోసం శోకం కాదు, అతనికి తగిన సంస్కారం మాత్రమే చేయాలన్నది రాముని ఆశయం.
ఇలా మాట్లాడిన పరాక్రమశాలి అయిన రాజపుత్రునితో శోకసంతప్తుడైన విభీషణుడు తరువాత సోదరునికి హితమైన మాట ఇలా అన్నాడు. ఉపజాతి శ్లోకాలలో అతడు చెబుతున్నాడు — ‘ఇంతకుముందు ఏ యుద్ధంలోనూ, సమస్తదేవతల చేత గాని, వాసవుని (ఇంద్రుని) చేత గాని ఎన్నడూ భగ్నం కాని ఇతడు, నిన్ను ఎదుర్కొని, చెలియలికట్టను చేరిన సముద్రం వలె యుద్ధంలో భగ్నమయ్యాడు. ఇతడు యాచకులకు దానాలు చేశాడు, భోగాలు అనుభవించాడు, సేవకులను పోషించాడు, మిత్రులకు ధనాలు సమర్పించాడు, శత్రువులపై వైరాన్ని సాధించాడు. ఇతడు ఆహితాగ్ని, మహాతపస్వి, వేదాంతపారగుడు, కర్మలలో అగ్రశూరుడు. ప్రేతత్వం పొందిన ఇతనికి చేయవలసిన కార్యాన్ని నీ ప్రసాదంతో చేయాలని కోరుతున్నాను.’ విభీషణుడు దీనమైన మాటలతో ఇలా విన్నవించగా, దైన్యం లేని సత్త్వం గల రాజపుత్రుడు స్వర్గాన్ని ప్రాపింపజేసే అగ్నిసంస్కారాన్ని చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు — ‘వైరాలు మరణంతో అంతమవుతాయి; మన ప్రయోజనం నెరవేరింది. ఇతనికి సంస్కారం చేయబడుగాక; ఇతడు నీకు ఎలాగో నాకు కూడా అలాగే.’ చివరి శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.099.039; ప్రచలిత పాఠంలో అది మళ్ళీ నూట పదకొండవ సర్గలో కూడా పఠించబడుతుంది. రాముని ఉదారత ఇక్కడ స్పష్టం — శత్రువు మరణించిన తరువాత వైరం మిగలదు. విభీషణుడు కూడా సోదరుని దోషాలను మరచి అతని గుణాలనే స్మరిస్తున్నాడు. విభీషణుడు సోదరుని గుణాలను లెక్కిస్తాడు — దానం, భోగం, సేవకుల పోషణ, మిత్రులకు ధనదానం, శత్రువులపై వైరాన్ని సాధించడం, ఆహితాగ్నిత్వం, తపస్సు, వేదాంతజ్ఞానం. ఈ గుణాలు ప్రేతకార్యానికి అతని అర్హతను సూచిస్తాయి. ‘స్వర్గీయమ్ ఆధానమ్’ అంటే స్వర్గాన్ని ప్రాపింపజేసే అగ్నిసంస్కారం. రాముడు విభీషణుని ప్రార్థనను సంతోషంతో అంగీకరిస్తాడు, స్వయంగా రావణుని ‘నాకు కూడా’ అని అంటూ అతనిని గౌరవిస్తాడు. ఇలా శత్రువుకు కూడా మరణానంతరం గౌరవం చూపిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवाधिकशततमः सर्ग॥ १०९॥