సర్గ
బ్రహ్మాస్త్రంతో రావణవధ
మాతలి గుర్తుచేయడం, అగస్త్యుడు ఇచ్చిన బ్రహ్మాస్త్రపు వర్ణన, అభిమంత్రణమూ సంధానమూ, రావణుని హృదయభేదం, పతనం, రాక్షసుల పలాయనం, వానరుల హర్షం, దేవదుందుభులూ పుష్పవృష్టీ, లోకాల శాంతి, రాముని పూజ
అప్పుడు మాతలి రాఘవునికి ఇలా గుర్తుచేశాడు — ‘వీరా, తెలియనివానిలా నీవు ఇతనిని ఎందుకు అనుసరిస్తున్నావు? ప్రభూ, ఇతని వధ కోసం పితామహుని (బ్రహ్మ) అస్త్రాన్ని ప్రయోగించు; దేవతలు చెప్పిన వినాశకాలం ఈరోజే వచ్చింది.’ మాతలి ఆ మాటతో జ్ఞాపకం చేయబడిన రాముడు బుసకొట్టే పాము వంటి, మండుతున్న బాణాన్ని చేపట్టాడు. బ్రహ్మ ఇచ్చిన, మహత్తరమైన, అమోఘమైన ఏ బాణాన్ని వీర్యవంతుడైన భగవాన్ అగస్త్యమహర్షి యుద్ధానికి ముందే అతనికి ఇచ్చాడో; ఏది పూర్వం అమితతేజస్వి అయిన బ్రహ్మ చేత ఇంద్రుని కోసం నిర్మించబడి, ముల్లోకాలనూ జయించాలని కోరిన దేవపతికి పూర్వం ఇవ్వబడిందో — ఆ బాణాన్ని. ముందటి సర్గ చివరలో రాముని సందేహం — నా బాణాలు రావణునిపై ఎందుకు నిష్ఫలమవుతున్నాయి? మాతలి దానికి సమాధానం ఇస్తాడు — సాధారణ బాణాలు ఇక్కడ చాలవు, బ్రహ్మాస్త్రమే అవసరం. ‘అజానన్నివ’ (తెలియనివానిలా) అన్న పదంతో మాతలి సూచించేది — రామునికి అంతా తెలుసు, కేవలం మరచిపోయినట్లున్నాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘తెలియనివానిలా’ అనే చెబుతుంది. అస్త్రపు పరంపర స్పష్టం — బ్రహ్మ నిర్మించాడు, ఇంద్రునికి ఇచ్చాడు, తరువాత అగస్త్యుడు వనవాసకాలంలో రామునికి ఇచ్చాడు. అందువల్ల ఈ బాణంలో ముగ్గురి శక్తీ ఇమిడి ఉంది. దేవతలు నిర్దేశించిన కాలం వచ్చిందన్న మాటతో రావణవధ దైవనియోజితమని స్థాపించబడుతుంది. మాతలి ఇక్కడ కేవలం సారథి కాడు, మంత్రి వంటివాడు — అతడు యుద్ధగతిని చూసి ఉచితమైన పరిష్కారాన్ని సూచిస్తాడు, ముందటి సర్గలలో రావణుని సారథి కూడా స్వామికి సలహా ఇచ్చినట్లు. ఇద్దరు సారథుల పోలిక ఆసక్తికరమైనది — ఒకడు స్వామిని రక్షించడానికి యుద్ధం నుండి తప్పిస్తాడు, మరొకడు స్వామిని విజయం వైపు ప్రేరేపిస్తాడు. రాముడు వెంటనే ఆ మాటను స్వీకరిస్తాడు, ఆలస్యం చేయడు; అతని వినయం ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు సారథి మాటను కూడా మన్నిస్తాడు.
ఏ బాణపు రెక్కలలో వాయువూ, ములికిలో అగ్నిసూర్యులూ ఉన్నారో, ఏదాని శరీరం ఆకాశమయమో, ఏదాని బరువులో మేరుమందరపర్వతాలు నెలకొని ఉన్నాయో; ఏది తన రూపంతో జాజ్వల్యమానంగా వెలుగుతూ, అందమైన పింఛాలు గలదై, బంగారంతో అలంకరించబడి, సమస్తప్రాణుల తేజస్సుతో నిర్మించబడి, సూర్యుని వంటి తేజస్సు గలదో; పొగతో కూడిన కాలాగ్ని వంటిదీ, మండుతున్న విషసర్పం వంటిదీ, నరుల ఏనుగుల గుర్రాల సమూహాలను ఛేదించేదీ, వేగంగా పనిచేసేదీ; ద్వారాలనూ పరిఘలనూ పర్వతాలనూ కూడా ఛేదించేదీ, నానావిధ రక్తాలతో తడిసిన అవయవాలు గలదీ, కొవ్వుతో పూయబడినదీ, మిక్కిలి దారుణమైనదీ; వజ్రపు దృఢత్వం గలదీ, మహానాదం చేసేదీ, అనేక యుద్ధాలలో భయంకరమైనదీ, అందరినీ భయపెట్టేదీ, భీకరమైనదీ, పాములా బుసకొట్టేదీ; కంకాలకూ గద్దలకూ కొంగలకూ నక్కల గుంపులకూ రాక్షసులకూ యుద్ధంలో నిత్యమూ ఆహారం ఇచ్చేదీ, యమరూపమైనదీ, భయం కలిగించేదీ; వానరేంద్రులకు ఆనందం కలిగించేదీ, రాక్షసులను కృంగదీసేదీ, గరుత్మంతుని అందమైన చిత్రవిచిత్రమైన వివిధ రెక్కలతో రెక్కలు కట్టబడినదీ — ఉత్తమమైనదీ, లోకాలకూ ఇక్ష్వాకులకూ భయాన్ని నశింపజేసేదీ, శత్రువుల కీర్తిని హరించేదీ, తనకు ఆనందం కలిగించేదీ అయిన ఆ మహాబాణాన్ని మహాబలుడూ బలవంతుడూ అయిన రాముడు వేదోక్తవిధిలో అభిమంత్రించి విల్లుపై సంధించాడు. రాఘవుడు ఆ ఉత్తమబాణాన్ని సంధిస్తుండగా సమస్తప్రాణులూ భయపడ్డాయి, భూమి కంపించింది. అప్పుడు అతడు మిక్కిలి కోపించి విల్లును బాగా లాగి, పరమసావధానుడై మర్మస్థానాలను చీల్చే ఆ బాణాన్ని రావణునిపై విసిరాడు. బాణవర్ణన పంచభూతాత్మకమైనది — వాయువూ, అగ్నీ, ఆకాశమూ, పర్వతాలూ (పృథివి) దానిలో నెలకొని ఉన్నాయి; అందువల్ల అది సృష్టి సారం వంటిది. దాని గుణాలు పరస్పరవిరుద్ధమైనవి కూడా — వానరులకు ఆనందకరం, రాక్షసులకు కృంగుబాటు; ఇక్ష్వాకులకు భయనాశనం, శత్రువులకు కీర్తిహరణం. గరుడుని రెక్కలతో దాని పింఛం కట్టబడింది, అందువల్ల దాని వేగం కూడా అలౌకికం. వేదమంత్రాలతో అభిమంత్రించడం ఆయుధపు ధార్మికపక్షాన్ని చూపిస్తుంది — ధర్మయుద్ధంలో అస్త్రం విధిపూర్వకంగా ప్రయోగించబడుతుంది. సంధించగానే భూకంపమూ సమస్తప్రాణుల భయమూ కలిగాయి — ఇది అస్త్రశక్తికి ప్రమాణం. పదిహేనవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. పదకొండవ శ్లోకం బాణపు భీషణరూపాన్ని చూపిస్తుంది — అది పక్షులకూ నక్కలకూ ఆహారం ఇస్తుంది, యముని వలె ప్రాణాలను హరిస్తుంది. కాని పన్నెండవ శ్లోకం దాని కల్యాణరూపాన్ని చూపిస్తుంది — వానరుల ఆనందం. ఇలా ఒకే అస్త్రం ధర్మానికి రక్షకమూ అధర్మానికి నాశకమూ. ‘భయనాశనమ్’ అన్న పదం సూచించేది — రావణవధతో లోకాల భయమంతా నశిస్తుంది — ఇదే బాణపు పరమోద్దేశం. రాముడు ‘పరమాయత్తః’ — పూర్తిగా సావధానుడై, ఏకాగ్రుడై — ఈ బాణాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇదే అంతిమప్రహారం. పదిహేనవ శ్లోకంలో సమస్తప్రాణుల భయమూ భూమి కంపించడమూ అస్త్రాన్ని సంధించడం వల్లనే కలిగినవి — ఇది ప్రయోగానికి ముందే దాని ప్రభావాన్ని చూపిస్తుంది.
ఆ బాణం వజ్రధారి అయిన ఇంద్రుని బాహువు విడిచిన వజ్రం వలె ఎదుర్కొనశక్యం కానిదై, కృతాంతుని వలె అడ్డుకోలేనిదై రావణుని వక్షస్థలంపై పడింది. విడువబడిన, మహావేగం గల, శరీరాన్ని అంతం చేసే ఆ శ్రేష్ఠబాణం దురాత్ముడైన ఆ రావణుని హృదయాన్ని చీల్చింది. రక్తంతో తడిసిన, శరీరాన్ని అంతం చేసే ఆ బాణం వేగంగా రావణుని ప్రాణాలను హరిస్తూ భూమిలోకి ప్రవేశించింది. రావణుని చంపి, రక్తంతో తడిసిన కాంతి గల ఆ బాణం తన పని ముగించుకుని, వినయం గలదానిలా నిశ్శబ్దంగా మళ్ళీ అమ్ములపొదిలో ప్రవేశించింది. హతుడై వేగంగా ప్రాణాలు కోల్పోతున్న అతని చేతి నుండి బాణంతో కూడిన ఆ విల్లు ప్రాణాలతో పాటు జారి పడింది. ప్రాణాలు పోయిన, భీకరవేగం గల, మహాకాంతి గల నైర్ఋతేంద్రుడు (రాక్షసరాజు) వజ్రం తగిలిన వృత్రుని వలె రథం నుండి నేలపై పడ్డాడు. వంద తలలు మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టడమనే రహస్యం బ్రహ్మాస్త్రంతో ముగిసింది — బాణం తలను కాదు, ప్రాణాలు ఉండే హృదయాన్ని గురిచేస్తుంది. ‘నిభృతవత్’ అన్న ఉపమానం అద్భుతమైనది — వినయం గల సేవకుడు పని ముగించుకుని నిశ్శబ్దంగా స్వామి దగ్గరికి తిరిగి వచ్చినట్లు, బాణం అమ్ములపొదిలో ప్రవేశించింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘వినయం గల సేవకుని వలె’ అని చెబుతుంది. విల్లు ప్రాణాలతో పాటు పడడం మృత్యుక్షణాన్ని చిత్రిస్తుంది. వృత్రుని ఉపమానంతో రాముడు ఇంద్రుని వంటివాడు, రావణుడు వృత్రుని వంటివాడు — దేవాసురయుద్ధపు పునరావృత్తి. బాణపు గతి దశలుగా వర్ణించబడింది — వక్షస్థలంపై పడడం, హృదయాన్ని చీల్చడం, భూమిలో ప్రవేశించడం, తరువాత అమ్ములపొదికి తిరిగి రావడం. ఇది బ్రహ్మాస్త్రపు అమోఘత్వానికి ప్రమాణం — పని ముగించుకుని అది తన స్థానానికి తిరిగి వస్తుంది, మళ్ళీ ప్రయోగానికి సిద్ధంగా. రావణుని పతనం అత్యంత సంక్షిప్తంగా ఉంది — దీర్ఘయుద్ధం తరువాత అది ఆకస్మికంగా జరిగినట్లు భాసిస్తుంది. ‘గతాసుః’ (ప్రాణాలు పోయినవాడు) అన్న పదంతో అతని మృత్యువు నిశ్చితమైంది; అతడు కేవలం మూర్ఛపోలేదు. ‘భీమవేగః మహాద్యుతిః’ అన్న విశేషణాలతో కవి మరణించిన శత్రువు గొప్పదనాన్ని కూడా అంగీకరిస్తాడు.
నేలపై పడిన అతనిని చూసి, చావగా మిగిలిన నిశాచరులు నాథుని కోల్పోయి, భయంతో వణికిపోతూ అన్నివైపులకూ పారిపోయారు. దశగ్రీవుని వధ చూసి, విజయంతో శోభిల్లుతున్న, చెట్లతో పోరాడే వానరులు గర్జిస్తూ వారిపైకి దూకారు. ఆనందించిన వానరుల చేత పీడించబడిన వారు ఆశ్రయం నశించడంతో, కన్నీళ్ళు కారుతున్న దీనమైన ముఖాలతో భయంతో లంకలోకి పరుగెత్తారు. అప్పుడు మిక్కిలి సంతోషించిన, విజయంతో శోభిల్లుతున్న వానరులు రాఘవుని జయాన్నీ రావణుని వధనూ చాటుతూ గర్జించారు. స్వామి మృత్యువుతో రాక్షసుల ఆశ్రయం నశించింది, అందువల్ల వారు యుద్ధం విడిచి పారిపోతున్నారు — ‘హతాశ్రయత్వాత్’ (ఆశ్రయం నశించడం వల్ల) అన్న పదం వారి నిస్సహాయతను చూపిస్తుంది. వారి ముఖాలలో దీనమైన కన్నీళ్ళు — శత్రువుల దుఃఖాన్ని కూడా కవి సహానుభూతితో వర్ణిస్తాడు. వానరుల హర్షం మాత్రం గర్జనలతో, జయఘోషలతో ప్రకటమవుతుంది. ‘జితకాశినః’ (విజయంతో శోభిల్లుతున్నవారు) అన్న పదం రెండుసార్లు పునరావృతమవుతుంది. రాక్షసులు తమ ఇళ్ళూ స్త్రీలూ ఉన్న లంక వైపు పరుగెత్తుతున్నారు; తరువాతి సర్గలలో లంక శోకం వర్ణించబడుతుంది. వానరుల జయఘోషలో రాముని విజయమూ రావణుని వధా రెండూ చెప్పబడ్డాయి — ఒకరి ఉత్కర్షమే మరొకరి అపకర్షం.
అప్పుడు అంతరిక్షంలో దేవతల సౌమ్యమైన దుందుభి మ్రోగింది; అక్కడ దివ్యగంధాన్ని మోసుకువచ్చే మిక్కిలి సుఖకరమైన గాలి వీచింది. అప్పుడు అంతరిక్షం నుండి భూమిపై రాఘవుని రథాన్ని కప్పివేస్తూ, దుర్లభమైన, మనోహరమైన పుష్పవృష్టి కురిసింది. ఆకాశంలో మహాత్ములైన దేవతల, రాఘవుని స్తుతితో కూడిన ‘సాధు సాధు’ (బాగు బాగు) అన్న శ్రేష్ఠమైన మాట వినిపించింది. రౌద్రుడూ సర్వలోకభయంకరుడూ అయిన రావణుడు హతుడవడంతో చారణులతో కలిసి దేవతలకు మహత్తరమైన ఆనందం కలిగింది. అప్పుడు రాక్షసశ్రేష్ఠుని చంపి ప్రీతి చెందిన రాఘవుడు సుగ్రీవుని, అంగదుని, విభీషణుని కోరికలను తీర్చాడు. ముందటి సర్గలలో గాలి స్తంభించింది, ఇప్పుడు సుగంధంతో సుఖకరంగా వీస్తోంది; ఇంతకుముందు రక్తవర్షం, ఇప్పుడు పుష్పవర్షం — ప్రకృతి పరివర్తన స్పష్టం. దేవతల స్తుతి రాముని కర్మకు అనుమోదం. మిత్రుల కోరికలు తీరాయి — సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞ పూర్తయింది, విభీషణుని రాజ్యం సునిశ్చితమైంది, అంగదుని శౌర్యం సఫలమైంది; ఇలా రాముని విజయం అందరి విజయం. దుందుభికి ‘సౌమ్యః’ అన్న విశేషణం యుద్ధపు భీషణనాదాలకు విరుద్ధమైనది — ఇప్పుడు మధురమైన శాంతమైన నాదం. పుష్పవృష్టి ‘దురావాపా’ — దుర్లభమైనది, ఎందుకంటే దేవతలు మహత్తరమైన సందర్భాలలోనే పూలు కురిపిస్తారు. ‘సాధు సాధు’ అన్న దేవతల మాట రాముని కర్మ ధార్మికతను స్థాపిస్తుంది.
అప్పుడు మరుద్గణాలు శాంతించాయి, దిక్కులు నిర్మలమయ్యాయి, ఆకాశం స్వచ్ఛమైంది; భూమి కంపించలేదు, గాలి (ప్రచండంగా) వీచలేదు, సూర్యుడు కూడా స్థిరమైన కాంతి గలవాడయ్యాడు. అప్పుడు మిత్రులలో శ్రేష్ఠులైన సుగ్రీవ విభీషణ అంగదులు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆనందంతో వచ్చి చేరి, విజయంతో రణరంగంలో శోభిల్లుతున్న రాఘవుని విధిపూర్వకంగా పూజించారు. శత్రువును సంహరించి, స్థిరప్రతిజ్ఞుడై, రఘుకులరాజనందనుడూ మహాతేజస్వీ అయిన అతడు స్వజనులతో, సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి, రణరంగంలో దేవగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన మహేంద్రుని వలె ప్రకాశించాడు. చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలలో (వంశస్థంలోనూ పుష్పితాగ్రలోనూ) రచించబడ్డాయి; అవి సర్గ ముగింపులో గాంభీర్యాన్నీ శాంతినీ తెస్తాయి. ముందటి రెండు సర్గలలోని ఉత్పాతాలన్నీ ఇప్పుడు నివృత్తమయ్యాయి — భూమి స్థిరంగా ఉంది, సూర్యుడు స్థిరకాంతితో ఉన్నాడు, దిక్కులు నిర్మలంగా ఉన్నాయి. రాముని ప్రతిజ్ఞ — సీతను విడిపించడం, రావణుని వధించడం — ‘స్థిరప్రతిజ్ఞః’ అన్న పదంతో పూర్తయిందని చెప్పబడింది. మహేంద్రుని ఉపమానంతో రాముడు దేవరాజు వలె స్వజనులతో చుట్టుముట్టబడి శోభిల్లుతున్నాడు; తరువాతి సర్గలో విభీషణుని విలాపం మొదలవుతుంది. ‘మరుద్గణాలు శాంతించాయి’ — ఇంతకుముందు సుడిగాలులుగా, ప్రతికూలంగా ఉన్న గాలులు ఇప్పుడు శాంతించాయి; ఇలా ఉత్పాతాలన్నీ ఒక్కొక్కటిగా నివృత్తమయ్యాయి. మిత్రులు చేసిన పూజ కృతజ్ఞతనూ ఆనందాన్నీ ప్రకటిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः॥ १०८॥