సర్గ
రామరావణుల తుములయుద్ధం, రావణుని శిరచ్ఛేదం
సేనలు నిశ్చేష్టంగా నిలవడం, ధ్వజచ్ఛేదం, గుర్రాలపై దెబ్బలు, బాణాల చీకటి, రథగతులు, మాతలి గాయపడడం, సముద్రక్షోభం, దేవతల స్వస్తివాచనం, అనన్వయోపమ, తలలు మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టడం, రాముని చింత, రాత్రంతా యుద్ధం
అప్పుడు రామరావణుల మధ్య మిక్కిలి క్రూరమైన, మహత్తరమైన, సర్వలోకాలకూ భయం కలిగించే ద్వైరథయుద్ధం మొదలైంది. అప్పుడు రాక్షససైన్యమూ వానరుల మహాసేనా ఆయుధాలు పట్టుకునే నిశ్చేష్టంగా నిలిచిపోయాయి. బలవంతులైన నరుడూ రాక్షసుడూ పోరాడుతుండడం చూసి అందరూ మనస్సులు ఆకర్షితమై పరమవిస్మయం పొందారు. రకరకాల ఆయుధాలతో నిండిన చేతులతో, విస్మితబుద్ధులై వారు యుద్ధాన్ని చూస్తూ నిలిచిపోయారు, ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేయలేదు. రావణుని చూస్తున్న రాక్షసుల, రాఘవుని చూస్తున్న వానరుల — విస్మయంతో విప్పారిన కన్నులు గల ఆ సైన్యం చిత్రపటంలా ప్రకాశించింది. అక్కడ నిమిత్తాలను చూసి రాఘవరావణులు నిశ్చయబుద్ధులై, స్థిరమైన రోషంతో, భయం లేనివారిలా పోరాడారు. ‘జయించాలి’ అని కాకుత్స్థుడు, ‘మరణించాలి’ అని రావణుడు నిశ్చయించుకున్నారు; అప్పుడు వారు యుద్ధంలో తమ సమస్తవీర్యాన్నీ పూర్తిగా ప్రదర్శించారు. ఈ సర్గ ప్రారంభంలో కవి రణభూమి యొక్క అద్భుతదృశ్యాన్ని చిత్రిస్తాడు — వేలాది యోధులు ఆయుధాలు పట్టుకుని కూడా నిశ్చలంగా ఉన్నారు, ఎందుకంటే అందరి చూపూ ఇద్దరు నాయకులపైనే. ‘చిత్రపటంలా’ అన్న ఉపమానంతో సేన చిత్రంలో గీసినట్లు నిలిచింది. ఏడవ శ్లోకం విశేషంగా మనస్సును తాకేది — రాముడు జయాన్ని నిశ్చయించుకున్నాడు, రావణుడు మరణాన్ని; ఇద్దరూ తమ భవిష్యత్తును తెలుసుకుని సమస్తబలాన్నీ ప్రదర్శిస్తున్నారు. రావణుని ‘మరణించాలి’ అన్న నిశ్చయం అతని శౌర్యానికి కూడా సూచకం — మృత్యువును ఎరిగి కూడా అతడు యుద్ధం నుండి పారిపోడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా దీనిని ‘నేను తప్పక మరణించవలసి ఉంటుంది’ అని స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. ఇద్దరు యోధులూ నిమిత్తాలను చూసి ‘కృతబుద్ధులు’ — నిశ్చితమతులు అయ్యారు; ముందటి సర్గలో చెప్పిన ఉత్పాతాలనూ శుభనిమిత్తాలనూ ఇద్దరూ చూశారు. ‘అభీతవత్’ (భయం లేనివారిలా) అన్న పదం ఇద్దరి శౌర్యాన్నీ అంగీకరిస్తుంది — రావణుడు కూడా పిరికివాడు కాడు. ఈ క్షణంలో యుద్ధం వ్యక్తిగతమైంది; సేనల పాత్ర ముగిసింది, నాయకుల ద్వంద్వం మాత్రమే మిగిలింది. సేనలు నిశ్చేష్టంగా ఉండడం యుద్ధంలో అరుదైన దృశ్యం — సాధారణంగా సేనలు కూడా పోరాడతాయి, కాని ఇక్కడ అందరూ ప్రేక్షకులే.
అప్పుడు క్రోధంతో వీర్యవంతుడైన దశగ్రీవుడు బాణాలను సంధించి, రాఘవుని రథంపై ఉన్న ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి విడిచాడు. ఆ బాణాలు పురందరుని రథధ్వజాన్ని చేరలేక, రథశక్తిని తాకి నేలపై పడిపోయాయి. అప్పుడు రాముడు కూడా మిక్కిలి కోపించి, వీర్యవంతుడై, విల్లు లాగి, చేసినదానికి ప్రతీకారం చేయాలని మనస్సులో నిశ్చయించాడు. రావణుని ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి, మహాసర్పం వలె సహించరానిదీ తన తేజస్సుతో మండుతున్నదీ అయిన వాడి బాణాన్ని విడిచాడు. తేజస్వి అయిన రాముడు ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి బాణం వేశాడు; ఆ బాణం దశగ్రీవుని ధ్వజాన్ని ఖండించి భూమిలోకి దూసుకుపోయింది. ఖండించబడిన రావణుని రథధ్వజం నేలపై పడింది. ధ్వజం కూలడం చూసి మహాబలుడైన రావణుడు క్రోధంతో, అసహనంతో దహిస్తున్నట్లు మండిపోయాడు; రోషవశుడై బాణవర్షం కురిపించాడు. ధ్వజం యోధుని గౌరవానికి చిహ్నం, అందువల్ల ఇద్దరికీ మొదటి లక్ష్యం పరస్పరం ధ్వజమే. రావణుని ప్రయత్నం నిష్ఫలం — ఇంద్రుని రథపు దివ్యత దానిని రక్షిస్తుంది. ‘రథశక్తి’ అన్న పదం గురించి ముద్రణలో పాదటిప్పణి ఉంది — రథపు కలశంపై ఉండే వెదురుకర్ర, దానికి ధ్వజాలు కట్టబడతాయి; కొందరు ‘రథపు అద్భుత సామర్థ్యం’ అని అర్థం చెబుతారు — అప్పుడు బాణాలు రథపు ప్రభావాన్ని అనుభవించి ధ్వజాన్ని చేరకుండానే పడిపోయాయని భావం. రాముని ప్రతీకారం మాత్రం సఫలమైంది — ‘కృతప్రతికృతం’ అతని యుద్ధనీతి, ఎవరు ఏమి చేస్తే దానికి అలాంటి ప్రత్యుత్తరమే. రాముని బాణం ధ్వజాన్ని ఖండించి భూమిలోకి ప్రవేశిస్తుంది — అది అతని వేగానికి ప్రమాణం. ధ్వజపతనంతో రావణుని అవమానమూ క్రోధమూ పెరుగుతాయి. ‘మహాసర్పమివాసహ్యమ్’ (మహాసర్పం వలె సహించరానిది) అన్న ఉపమానం రాముని బాణపు వేగాన్నీ విషమయత్వాన్నీ చూపిస్తుంది. రావణుని క్రోధం ‘ప్రదహన్నివ’ — దహిస్తున్నట్లు; అతని అసహనం అగ్నిలా మండుతోంది. ఇలా ప్రతి పరాభవమూ రావణుని క్రోధాన్ని పెంచుతుంది, క్రోధం అతని వివేకాన్ని నశింపజేస్తుంది. ఇద్దరి ధ్వజయుద్ధంలో భేదం స్పష్టం — రావణుని బాణాలు దివ్యధ్వజాన్ని చేరలేకపోయాయి, రాముని ఒక్క బాణమే రావణుని ధ్వజాన్ని కూల్చింది. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘తేజస్వి రాముడు ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి బాణం వేశాడు’ అన్న మొదటి అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు; అది పదకొండవ శ్లోకపు వర్ణనకు పునరుక్తి వంటిది, కాని ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉంది. ధ్వజం నేలపై పడడం రావణపక్షపు మనోబలం పతనమైనట్లుంది.
రావణుడు మండుతున్న బాణాలతో రాముని గుర్రాలను కొట్టాడు; ఆ దివ్యాశ్వాలు అక్కడ తడబడలేదు, తికమకపడనూ లేదు; తామరతూళ్ళతో కొట్టబడినట్లు అవి నిశ్చలహృదయాలతో ఉన్నాయి. ఆ గుర్రాల తొట్రుపాటు లేనితనం చూసి రావణుడు అప్పుడు మళ్ళీ మిక్కిలి కోపించి బాణవర్షం విడిచాడు. గదలు, పరిఘలు, చక్రాలు, ముసలాలు, పర్వతశిఖరాలు, చెట్లు, శూలాలు, గొడ్డళ్ళు — మాయతో సృష్టించిన ఈ ఆయుధవర్షాన్ని కురిపించాడు; అలసట ఎరుగని మనస్సుతో, ఉత్సాహంతో అతడు అప్పుడు వేలాది బాణాలను విడిచాడు. అనేకాయుధమయమైన ఆ వర్షం యుద్ధంలో తుములమైనదీ, భయాన్ని పుట్టించేదీ, భీకరమైనదీ, భీకరమైన ప్రతిధ్వని గలదీ, మహత్తరమైనదీ అయింది. ఇంద్రుని గుర్రాలు దివ్యమైనవి, అందువల్ల రావణుని బాణాలు వాటికి తామరతూళ్ళ స్పర్శ వంటివే అయ్యాయి — ఈ ఉపమానం వాటి దివ్యశక్తిని చూపిస్తుంది. రావణుని ప్రతిక్రియ క్రోధం; అతడు అన్నిరకాల ఆయుధాలనూ మాయతో సృష్టిస్తాడు — ఇది అతని మాయావి స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకానికి ఆరు పాదాలు — ఆయుధాల దీర్ఘమైన జాబితా మూడు అర్ధభాగాలలో కూర్చబడింది. ‘అశ్రాంతహృదయోద్యమః’ అన్న పదంతో రావణుని అదమ్యమైన ఉత్సాహం సూచించబడుతుంది — ముందటి సర్గలలో అతని అలసట చెప్పబడినా, అతడు అలసిపోవడం లేదు. ఆయుధవర్షపు నాదం ‘భీమప్రతిస్వనం’ — ప్రతిధ్వనితో కూడినది. ముందటి సర్గలో ఉత్పాతాల సమయంలో రావణుని గుర్రాలు కన్నీళ్ళు కార్చాయి; ఇక్కడ రాముని గుర్రాలు బాణాలు తగిలినా నిశ్చలంగా ఉన్నాయి — రెండు పక్షాల భేదం మళ్ళీ స్పష్టమవుతుంది. పర్వతశిఖరాలూ చెట్లూ రాక్షసుని మాయతో సృష్టించబడినవి, ఎందుకంటే రథంలో అలాంటి వస్తువులు ఉండడం సాధ్యం కాదు. ‘భూయ ఏవ సుసంక్రుద్ధః’ (మళ్ళీ మిక్కిలి కోపించి) అన్న పదంతో రావణుని క్రోధపు అంచెలు సూచించబడుతున్నాయి — ధ్వజపతనంతో కోపించాడు, గుర్రాలు చలించకపోవడంతో మళ్ళీ కోపించాడు. రకరకాల ఆయుధాలతో అతడు సమస్తప్రయత్నమూ చేస్తాడు, కాని దాని ఫలం కేవలం భీకరమైన నాదం మాత్రమే.
ఆ ఆయుధవర్షం రాఘవుని రథాన్ని విడిచి అన్నివైపులా వానరసేనపై పడింది. దశగ్రీవుడు ఆసక్తి లేని అంతరాత్మతో బాణాలతో అంతరిక్షాన్ని ఖాళీ లేకుండా నింపివేశాడు. యుద్ధంలో తత్పరుడై శ్రమిస్తున్న ఆ రావణుని చూసి కాకుత్స్థుడు నవ్వుతున్నట్లుగా వాడి బాణాలను సంధించి, వందలకొద్దీ, తరువాత వేలకొద్దీ బాణాలను విడిచాడు. వాటిని చూసి రావణుడు తన బాణాలతో ఆకాశాన్ని ఖాళీ లేకుండా చేశాడు. ఆ ఇద్దరూ ప్రయోగించిన ప్రకాశించే బాణవర్షంతో ప్రకాశించే ఆకాశం బాణాలతో కట్టిన రెండవ ఆకాశంలా భాసించింది. ఏ బాణమూ గురి తప్పలేదు, ఛేదించకుండా పోలేదు, నిష్ఫలం కాలేదు; రామరావణుల యుద్ధంలో అలా బాణాలు విడుస్తుండగా అవి ఒకదానినొకటి ఢీకొని నేలపై పడ్డాయి. వారిద్దరూ ఎడమచేతితో కుడిచేతితో ఆపకుండా బాణాలు విసురుతూ పోరాడారు; ఘోరమైన బాణాలతో ఆకాశాన్ని ఊపిరాడనిదానిగా చేశారు. రావణుని గుర్రాలను రాముడూ, రాముని గుర్రాలను రావణుడూ — చేసినదానికి ప్రతిచేస్తూ వారు అప్పుడు ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. ఇలా మిక్కిలి కోపించిన వారిద్దరూ ఉత్తమమైన యుద్ధం చేశారు; ఒక ముహూర్తకాలం తుములమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధం జరిగింది. యుద్ధంలో అలా పోరాడుతున్న రామరావణులను సమస్తప్రాణులూ విస్మయంతో నిండిన అంతరంగంతో చూశాయి. రావణుని ఆయుధవర్షం రాముని విడిచి వానరసేనపై పడుతుంది — ఇది కూడా అతని అసఫలతలో ఒక రకం. రాముని ‘ప్రహసన్నివ’ (నవ్వుతున్నట్లుగా) అన్న భావం అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది. బాణాల బాహుళ్యంతో ఆకాశం రెండవ ఆకాశంలా ఉంది — బాణమయమైన చాందినీ. ‘సవ్యదక్షిణమ్’ అన్న పదంతో రెండు చేతులతోనూ బాణప్రయోగం చెప్పబడింది. ‘కృతానుకృతకారిణౌ’ — ఒకరు ఏమి చేస్తే మరొకరు దానికి ప్రతిచేస్తారు — ఇది ఇద్దరి సమబలత్వం. ‘నానిమిత్తో నానిర్భేత్తా న నిష్ఫలః’ అన్న మూడు నిషేధాలతో బాణాల పూర్తిసాఫల్యం చెప్పబడింది — అయినా అవి ఒకదానినొకటి ఢీకొని పడతాయి, ఎందుకంటే ఇద్దరి బలమూ సమానం. ‘నిఃసంగేనాంతరాత్మనా’ (ఆసక్తి లేని అంతరాత్మతో) అన్న పదంతో రావణుడు ప్రాణాలపై ఆసక్తిని విడిచి పోరాడుతున్నాడు — హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘ప్రాణాలపై మోహాన్ని విడిచి’ అని వివరిస్తుంది. సమస్తప్రాణుల విస్మయం యుద్ధపు అలౌకికతను సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో యుద్ధపు వేగం క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట రావణుని ఆయుధవర్షం, తరువాత రాముని వేలాది బాణాలు, తరువాత ఇద్దరి బాణాలతో ఆకాశం కప్పబడడం, చివరికి గుర్రాలను పరస్పరం కొట్టడం. ‘ముహూర్తం’ అన్న కాలనిర్దేశం యుద్ధపు తీవ్రతను కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఒక్క ముహూర్తంలోనే ఇదంతా జరిగింది. కవి ప్రేక్షకుల విస్మయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు, దానితో శ్రోత కూడా ప్రేక్షకునిలా యుద్ధాన్ని చూస్తాడు.
యుద్ధంలో ఒకరినొకరు పీడిస్తూ, ఒకరిపై ఒకరు మిక్కిలి కోపించి, ఒకరిపైకి ఒకరు దూసుకుపోతూ, వారి ఆ ఉత్తమరథాలు రెండూ పరస్పరవధకు పూనుకుని ఘోరరూపం దాల్చాయి. ఇద్దరు సారథులూ మండలాలు (వలయాకార గతులు), వీథులు (తిన్నని గతులు), ముందుకు వెళ్ళడాలు వెనక్కి రావడాలు — సారథ్యం నుండి పుట్టే అనేకవిధాల గతులను ప్రదర్శించారు; రాముడు రావణుని, రావణుడు కూడా రాఘవుని పీడిస్తూ, ముందుకు సాగడంలోనూ వెనుదిరగడంలోనూ గతివేగాన్ని పొందారు. బాణజాలాలను విసురుతున్న వారిద్దరి ఆ ఉత్తమరథాలు వర్షధారలు కురిపించే రెండు మేఘాల వలె యుద్ధభూమిపై సంచరించాయి. యుద్ధంలో అనేకవిధాల గతులను ప్రదర్శించి అవి మళ్ళీ ఒకదానికొకటి ఎదురెదురుగా నిలిచాయి; రథాల కాడి కాడితో, గుర్రాల ముఖం ముఖంతో, పతాకాలు పతాకాలతో కలిశాయి. అప్పుడు రాముడు విల్లు నుండి విడిచిన నాలుగు వాడి బాణాలతో రావణుని మెరిసే నాలుగు గుర్రాలను వెనక్కి నెట్టాడు. గుర్రాలు వెనక్కి నెట్టబడడంతో క్రోధవశుడైన దశాననుడు రాఘవునిపై వాడి బాణాలను విడిచాడు. బలవంతుడైన దశగ్రీవుని చేత తీవ్రంగా గాయపడినా రాఘవుడు వికారం పొందలేదు, బాధపడనూ లేదు. దశాననుడు మళ్ళీ వజ్రపు దృఢత్వం వంటి ధ్వని గల బాణాలను వజ్రహస్తుని (ఇంద్రుని) సారథిని గురిపెట్టి విసిరాడు. మాతలి శరీరంపై పడిన మహావేగపు బాణాలు యుద్ధంలో అతనికి కొంచెమైనా మోహాన్ని గాని బాధను గాని కలిగించలేదు. మాతలిపై జరిగిన ఆ దాడికి — తనపై జరిగినదానికి అంతగా కాదు — కోపించిన రాఘవుడు బాణజాలంతో శత్రువును వెనుదిరిగేలా చేశాడు; ఆ వీరుడు ఇరవై, ముప్పై, అరవై, వందలకొద్దీ, తరువాత వేలకొద్దీ బాణాలను శత్రువు రథంపై విడిచాడు. అప్పుడు రథంపై ఉన్న రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు కూడా కోపించి గదల ముసలాల వర్షంతో యుద్ధంలో రాముని తిరిగి పీడించాడు; అప్పుడు మళ్ళీ తుములమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధం మొదలైంది. ఇక్కడ సారథ్య కౌశలం విస్తారంగా వర్ణించబడింది — మండలగతి, ఋజుగతి, ముందుకు వెళ్ళడం, వెనక్కి రావడం; ముందటి సర్గలో రావణుని సారథి చెప్పిన సారథికర్మలు ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తాయి. రథాల సామీప్యపు చిత్రం — కాడి కాడితో, ముఖం ముఖంతో, పతాకం పతాకంతో — యుద్ధపు సన్నిహితత్వాన్నీ ఉగ్రతనూ చూపిస్తుంది. రాముని శీలంలోని విశిష్టగుణం ఇక్కడ ప్రకటమవుతుంది — తన గాయాలకు అతడు కోపించడు, కాని సహాయకుడైన మాతలికి కలిగిన పీడకు కోపిస్తాడు. రావణుని రథం వెనుదిరిగేలా చేయబడింది, కాని అతడు మళ్ళీ దాడి చేస్తాడు. ఈ భాగంలో ‘అప్పుడు రథంపై ఉన్న రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు కూడా కోపించి గదల ముసలాల వర్షంతో యుద్ధంలో రాముని తిరిగి పీడించాడు’ అన్న రెండు పంక్తులు అరవై మూడవ శ్లోకంలో మళ్ళీ పునరావృతమవుతాయి; ప్రచలిత పాఠంలో రెండుచోట్లా ముద్రించబడ్డాయి. మాతలి కూడా ఇంద్రుని సారథి కావడం వల్ల గాయపడినా బాధపడలేదు — అతని దివ్యత ఇక్కడ ప్రకటమవుతుంది. రాముని బాణాల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుంది — ఇరవై, ముప్పై, అరవై, వంద, వేయి — దానితో అతని క్రోధపు తీవ్రత చిత్రించబడింది. రథాల గతులు నృత్యంలా వర్ణించబడ్డాయి — మండలాలు, వీథులు, గతప్రత్యాగతాలు; ఇది సారథ్యవిద్య పరిభాష. రెండు రథాలు వర్షధారలు గల రెండు మేఘాల వలె — వర్షిస్తున్న మేఘాల వలె — రణభూమిలో సంచరిస్తాయి; ముందటి సర్గలో కూడా రావణుని రథం మేఘంతో పోల్చబడింది, ఇక్కడ రెండూ. చివరికి రథాలు ఎంత దగ్గరికి వచ్చాయంటే గుర్రాల ముఖాలు ఒకదానినొకటి తాకుతున్నాయి. రాముని నాలుగు బాణాలతో రావణుని నాలుగు గుర్రాలు వెనక్కి నెట్టబడ్డాయి — ఒక్కొక్క బాణంతో ఒక్కొక్కటి — ఇది అతని గురి సూక్ష్మత. మాతలిపై దాడి రాముని దృష్టిలో ధర్మవిరుద్ధం వంటిది, ఎందుకంటే సారథి యుద్ధంలో నేరుగా పోరాడడు; అందువల్ల రాముని క్రోధం న్యాయమైనది.
గదల, ముసలాల, పరిఘల ధ్వనులతో, బాణాల పింఛాల గాలితో ఏడు సముద్రాలూ క్షోభించాయి. క్షోభించిన సముద్రాల అడుగున పాతాళంలో నివసించే దానవులందరూ, వేలాది పన్నగాలూ బాధపడ్డారు. పర్వతాలతో, వనాలతో, అడవులతో కూడిన సమస్తభూమీ కంపించింది; సూర్యుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు, గాలి వీచలేదు. అప్పుడు దేవతలూ, గంధర్వులతో కలిసి సిద్ధులూ, పరమర్షులూ, కిన్నరులతో మహోరగాలతో కలిసి అందరూ చింతాక్రాంతులయ్యారు — ‘గోవులకూ బ్రాహ్మణులకూ స్వస్తి కలుగుగాక, శాశ్వతలోకాలు నిలుచుగాక; యుద్ధంలో రాఘవుడు రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుని జయించుగాక.’ ఇలా జపిస్తూ ఋషిగణాలతో కలిసి దేవతలు అప్పుడు రామరావణుల మిక్కిలి ఘోరమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధాన్ని చూశారు. గంధర్వ అప్సరసల సమూహాలు సాటిలేని ఆ యుద్ధాన్ని చూసి ‘ఆకాశం ఆకాశం వంటిది, సముద్రం సముద్రం వంటిది, రామరావణుల యుద్ధం రామరావణుల యుద్ధం వంటిదే’ అని అంటూ ఆ రామరావణయుద్ధాన్ని చూశారు. యుద్ధపు ప్రభావం ముల్లోకాలకూ వ్యాపించింది — సముద్రాలూ, పాతాళమూ, భూమీ, సూర్యుడూ, వాయువూ క్షోభించాయి. దేవతల స్వస్తివాచనం సర్వలోకకల్యాణం కోసం ప్రార్థన — గోవులూ బ్రాహ్మణులూ లోకాలూ రక్షించబడుగాక, రాముడు జయించుగాక. గంధర్వుల మాట అనన్వయాలంకారానికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ; ముద్రణలో ఇక్కడ పాదటిప్పణి ఉంది — ఒకే వస్తువు ఉపమానమూ ఉపమేయమూ అయి, వేరే ఉపమానం దొరకనిచోట అనన్వయం. ఆకాశానికి ఉపమానం ఆకాశమే, సముద్రానికి సముద్రమే, అలాగే ఈ యుద్ధానికి ఉపమానం ఈ యుద్ధమే — సాటిలేనిది. యాభైవ శ్లోకం నుండి యాభై రెండవ శ్లోకం వరకు ఉన్న ఆరు అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — ఈ శ్లోకం లోకంలో అతిప్రసిద్ధమైనదైనా. సూర్యుని కాంతిహీనతా, గాలి స్తంభించడమూ ప్రకృతి ఊపిరి బిగబట్టినట్లుంది — సమస్తజగత్తూ యుద్ధఫలితం కోసం ఎదురుచూస్తోంది. దేవతల ‘జపంతః’ (జపిస్తూ) అన్న పదంతో వారి మాట మంత్రంలా జపించబడిందని సూచించబడుతుంది. ఏడు సముద్రాల క్షోభమూ పాతాళవాసుల బాధా యుద్ధపు ప్రభావాన్ని భూమి క్రిందకు కూడా వ్యాపింపజేస్తాయి; ఇలా మూడు లోకాలూ — స్వర్గం, భూమి, పాతాళం — ప్రభావితమయ్యాయి. దేవతలు ఇప్పుడు ప్రేక్షకులు కారు, చింతాక్రాంతులైన ప్రార్థకులు — వారి భాగ్యం కూడా రాముని విజయంలోనే ఇమిడి ఉంది. స్వస్తివాచనంలో గోవుల, బ్రాహ్మణుల ప్రస్తావన ధర్మమూలపు రక్షణను సూచిస్తుంది. ‘సుఘోరం రోమహర్షణమ్’ అన్న పునరుక్తి యుద్ధపు భీషణతను దృఢం చేస్తుంది. గంధర్వుల అనన్వయవచనం కవి తనకు తానే చేసుకున్న ప్రశంస వంటిది — ఈ యుద్ధాన్ని వర్ణించడానికి వేరే ఉపమానం దొరకదని అతడే స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నాడు.
అప్పుడు రఘువంశీయుల కీర్తిని పెంచే మహాబాహువైన రాముడు క్రోధంతో విల్లుపై విషసర్పం వంటి బాణాన్ని సంధించి, రావణుని శోభాయమానమైన, మెరిసే కుండలాలు గల తలను ఖండించాడు; ఖండించబడి నేలపై పడిన ఆ తలను అప్పుడు మూడు లోకాలూ చూశాయి. దాని వంటిదే మరొక తల రావణునికి పైకి లేచింది; చురుకైన చేతులు గల, వేగంగా పనిచేసే రాముడు రావణుని ఆ రెండవ తలను కూడా యుద్ధంలో బాణాలతో ఖండించాడు. ఖండించిన వెంటనే ఆ తల మళ్ళీ కనిపిస్తుంది; దానిని కూడా రాముడు పిడుగుల వంటి బాణాలతో ఖండించాడు. ఇలాగే సమానతేజస్సు గల వంద తలలు ఖండించబడ్డాయి, కాని రావణుని ప్రాణనాశానికి అంతం కనిపించలేదు. ఈ భాగంలో యుద్ధంలో అద్భుతమైన మలుపు — రావణుని తలలు ఖండించబడినా మళ్ళీ మళ్ళీ పుడుతున్నాయి; ఇది బ్రహ్మ వరపు ప్రభావం. రాముని హస్తలాఘవం ‘క్షిప్రహస్తుడు’, ‘క్షిప్రకారి’ అన్న పదాలతో వర్ణించబడింది. వందసార్లు శిరచ్ఛేదం చేసినా నిష్ఫలమే — ఈ పరిస్థితి తరువాతి బ్రహ్మాస్త్రప్రయోగానికి భూమిక. ‘మూడు లోకాలూ చూశాయి’ అని చెప్పి కవి ఘటనకు గల సార్వభౌమ ప్రాముఖ్యాన్ని చూపిస్తాడు. ఖండించిన తల స్థానంలో అలాంటి తలే పుడుతుంది — ‘తుల్యవర్చసామ్’ అన్న పదంతో కొత్త తలలు పాతవాటితో సమానతేజస్సు గలవి. అందువల్ల సాధారణ బాణాలతో రావణవధ అసాధ్యమని స్పష్టమవుతుంది. ఈ రహస్యానికి సమాధానాన్ని తరువాతి సర్గలో మాతలి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని గుర్తుచేయడం ద్వారా ఇస్తాడు. రాముడు ‘క్రోధంతో’ బాణం సంధిస్తాడు — దీర్ఘయుద్ధం తరువాత అతని ధైర్యం రోషంగా పరిణమించింది. తల పడడాన్ని ముల్లోకాలూ చూస్తాయి, అందరూ విజయం లభించిందని భావిస్తారు; కాని క్షణంలోనే కొత్త తల పుడుతుంది, దానితో అందరి ఆశా భగ్నమవుతుంది. వందసార్లు పునరావృతం — ఇంత బలం రావణుని తపస్సుకూ వరానికీ ఫలం. రాముడు విస్మితుడవుతాడు, కాని విరమించడు.
అప్పుడు సర్వాస్త్రవేత్త, వీరుడు, కౌసల్యానందవర్ధనుడు అయిన రాఘవుడు ఎన్నో బాణాలు చేతిలో పట్టుకుని ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఏ బాణాలతో మారీచుడు హతుడయ్యాడో, దూషణునితో కలిసి ఖరుడూ, క్రౌంచారణ్యపు గుంటలో విరాధుడూ, దండకారణ్యంలో కబంధుడూ హతులయ్యారో, ఏ బాణాలతో సాలవృక్షాలూ పర్వతాలూ భగ్నమయ్యాయో, వాలీ సముద్రమూ క్షోభించారో — యుద్ధంలో నమ్మదగిన నా ఆ బాణాలే ఇవన్నీ; రావణునిపై ఇవి మందతేజస్సు గలవి కావడానికి కారణం ఏమిటో?’ ఇలా చింతలో మునిగి ఉన్నా యుద్ధంలో అతడు ఏమరుపాటు లేకుండా ఉన్నాడు; రాఘవుడు రావణుని వక్షస్థలంపై బాణవర్షాలు కురిపించాడు. అప్పుడు రథంపై ఉన్న రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు కూడా కోపించి గదల ముసలాల వర్షంతో యుద్ధంలో రాముని తిరిగి పీడించాడు. ఆ మహత్తరమైన, తుములమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధం అంతరిక్షంలోనూ, భూమిపైనా, మళ్ళీ పర్వతశిఖరంపైనా జరిగింది. దేవతలూ, దానవులూ, యక్షులూ, పిశాచాలూ, సర్పాలూ, రాక్షసులూ చూస్తూండగా ఆ మహాయుద్ధం రాత్రంతా సాగింది. రాత్రి గాని, పగలు గాని, ముహూర్తం గాని, క్షణం గాని రామరావణుల యుద్ధం విరామం పొందలేదు. అప్పుడు దశరథపుత్రునికీ రాక్షసేంద్రునికీ మధ్య జరుగుతున్న ఆ యుద్ధంలో రాఘవునికి జయం కనిపించకపోవడం చూసి, దేవశ్రేష్ఠుని (ఇంద్రుని) రథసారథి, మహాత్ముడు అయిన మాతలి యుద్ధంలో నిమగ్నుడైన రామునితో వెంటనే ఒక మాట అన్నాడు. రాముని చింతలో అతని పూర్వవిజయాల జాబితా ఉంది — మారీచుడు, ఖరదూషణులు, విరాధుడు, కబంధుడు, ఏడు సాలవృక్షాలు, వాలి, సముద్రుడు — ఇవన్నీ ఒక్క బాణంతోనే జయించబడ్డాయి, కాని రావణునిపై అవి నిష్ప్రభమయ్యాయి. అతని సందేహం సహజమే, కాని అతడు యుద్ధాన్ని విడువడు — ఇది వీరుని లక్షణం. ‘ప్రాత్యయికాః’ అన్న పదంతో బాణాల విశ్వసనీయతా, అనేకసార్లు పరీక్షించబడినతనమూ సూచించబడతాయి. యుద్ధం అన్నిచోట్లా — ఆకాశంలో, భూమిపై, పర్వతశిఖరంపై — వ్యాపించింది, విరామం లేకుండా సాగింది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రావృత్తంలో రచించబడింది; అది తరువాతి సర్గలోని బ్రహ్మాస్త్రప్రసంగానికి ఉపక్రమం — మాతలి రామునికి ఏదో గుర్తుచేయబోతున్నాడు. ఇలా సర్గ అనిశ్చితిలో ముగుస్తుంది — రాముని సందేహం, విరామం లేని యుద్ధం, మాతలి జోక్యం. రాముని స్మృతిలో అతని సమస్త వనవాసజీవితం — దండకారణ్యం నుండి కిష్కింధ, సముద్రం వరకు — రెండు శ్లోకాలలో సంక్షిప్తమైంది. ‘మందతేజసః’ అన్న పదంతో బాణాలు ఇప్పుడు నిస్తేజమైనట్లున్నాయి — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘తేజస్సు కోల్పోయినవి, మొద్దుబారినవి’ అని ఉంది. రాముడు సందేహిస్తాడు, కాని నిరాశ చెందడు — ‘అప్రమత్తః’ అన్న పదం అతని నిరంతర జాగరూకతను చూపిస్తుంది. రాత్రంతా యుద్ధం అని చెప్పడంతో రాత్రిపూట యుద్ధం చేయరాదన్న నియమం కూడా భగ్నమైంది, ఎందుకంటే ఇది నిర్ణయాత్మకమైన యుద్ధం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥