సర్గ
రామరావణులు ఎదురెదురుగా నిలవడం, ఉత్పాతాల దర్శనం
రావణుని రథం రాక, రాముడు మాతలికి ఆదేశం ఇవ్వడం, అపసవ్యగతి, ద్వైరథయుద్ధ ప్రారంభం, రావణుని వినాశాన్ని సూచించే ఉత్పాతాలు, రాముని శుభనిమిత్తాలు
ఆనందించిన ఆ సారథి రావణుని రథాన్ని వేగంగా తోలాడు. ఆ రథం శత్రుసైన్యాన్ని అణచివేసేది, గంధర్వనగరం ఆకారం గలది, ఎత్తుగా ఎగిరే పతాకలు గలది, మిక్కిలి సంపన్నమైన బంగారుమాలలు ధరించిన గుర్రాలతో కూడినది, యుద్ధసామగ్రితో నిండినది, పతాకాలూ ధ్వజాలూ మాలలుగా గలది; ఆకాశాన్ని మింగుతున్నట్లు, భూమిని మార్మోగిస్తూ, శత్రుసైన్యాలకు వినాశమూ స్వసైన్యానికి ఆనందమూ కలిగించేది. నరరాజైన రాముడు రాక్షసరాజు యొక్క ఆ రథం అకస్మాత్తుగా తన మీదికి దూసుకువస్తుండడం చూశాడు — ధ్వనితో కూడినది, మహాధ్వజం గలది, నల్లని గుర్రాలు పూన్చినది, భయంకరమైన తేజస్సు గలది, ఆకాశంలో వెలిగే సూర్యతేజస్సు గల విమానం వంటిది, మెరుపుల వంటి పతాకలతో దట్టమైనది, ఇంద్రధనుస్సు కాంతిని చూపేది, వర్షధారలు కురిపించే మేఘం వలె బాణధారలు కురిపించేది. మేఘం వంటిదీ, వజ్రాఘాతంతో బద్దలవుతున్న పర్వతపు ధ్వని వంటి ధ్వని గలదీ అయిన శత్రువు ఆ రథం మీదికి వస్తుండడం చూసి, అతడు బాలచంద్రుని వలె వంగిన తన విల్లును వేగంగా టంకారం చేశాడు. ముందటి సర్గలో సారథి రావణుని ఆజ్ఞతో రథాన్ని వెనక్కి మళ్ళించాడు; ఇక్కడ అతని ఆనందం స్వామి ప్రసాదం వల్ల. రథవర్ణన మేఘరూపకంతో చేయబడింది — పతాకాలు మెరుపులు, ధ్వజాల రంగులు ఇంద్రధనుస్సు, బాణాలు వర్షధారలు, చక్రాల ధ్వని గర్జన. గంధర్వనగరం అంటే ఆకాశంలో కనిపించే మాయామయమైన నగరం; దానితో రథపు విశాలత్వమూ అద్భుతత్వమూ సూచించబడతాయి. నల్లని గుర్రాలు రావణుని రౌద్రతను సూచిస్తాయి — ఇంద్రుని రథానికి పూన్చిన పచ్చని గుర్రాలకు విరుద్ధంగా. రాముడు కూడా విల్లు టంకారంతో ప్రత్యుత్తరం ఇస్తున్నాడు — అతని విల్లు బాలచంద్రుని వలె వంచబడింది. మొదటి మూడు శ్లోకాలూ నాలుగవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధమూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అవి ప్రచలిత పాఠంలో రథపు విస్తృతవర్ణనను జోడిస్తాయి. సారథి ఇంతకుముందు రథాన్ని తప్పించినందుకు నిందించబడ్డాడు, అందుకే ఇప్పుడు తన నిష్ఠను చూపడానికి పూర్తివేగంతో రథాన్ని నడుపుతున్నాడు. రథం ఆకాశాన్ని మింగుతున్నట్లుంది — దాని ధ్వజాలూ పతాకాలూ గగనాన్ని వ్యాపిస్తున్నాయి; భూమిని మార్మోగిస్తోంది — దాని చక్రాల ధ్వని పృథివిని కంపింపజేస్తోంది. రావణపక్షీయుల ఆనందమూ పరపక్షపు భయమూ ఒకే రథం చేత కలుగుతున్నాయి. వజ్రాఘాతం తగిలిన పర్వతపు శబ్దం వంటిది దాని ధ్వని — ఈ ఉపమానం రథపు బరువునూ వేగాన్నీ సూచిస్తుంది. రాముడు దానిని చూసి భయపడలేదు, పైగా యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నాడు. ఇలా కథ మళ్ళీ ద్వైరథయుద్ధం వైపు మళ్ళుతుంది.
రాముడు సహస్రాక్షుని (ఇంద్రుని) సారథి అయిన మాతలితో ఇలా అన్నాడు — ‘మాతలీ, రోషంతో మీదికి వస్తున్న శత్రువు రథాన్ని చూడు. ఇది మహావేగంతో మళ్ళీ అపసవ్యంగా (ఎడమవైపు నుండి) వస్తున్న తీరు చూస్తే, ఇతడు యుద్ధంలో తనను తాను చంపుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నట్లుంది. అందువల్ల ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండు, శత్రువు రథానికి ఎదురుగా వెళ్ళు; గాలి లేచిన మేఘాన్ని చెదరగొట్టినట్లు దానిని ధ్వంసం చేయాలని కోరుతున్నాను. కలవరపడకుండా, తొట్రుపడకుండా, మనస్సూ చూపూ నిశ్చలంగా ఉంచి, కళ్ళాల కదలికతో నియంత్రిస్తూ రథాన్ని వేగంగా నడుపు. పురందరుని (ఇంద్రుని) రథానికి తగినవాడివైన నీకు నేను ఏమీ నేర్పనవసరం లేదు; యుద్ధం కోరుతూ ఏకాగ్రచిత్తుడనై ఉన్న నేను నీకు గుర్తుచేస్తున్నాను, ఉపదేశించడం లేదు.’ రాముని ఆ మాటకు మిక్కిలి సంతోషించిన, దేవసారథులలో ఉత్తముడైన మాతలి రథాన్ని తోలాడు. రావణుని మహారథాన్ని అపసవ్యంగా చేస్తూ (దానిని తన ఎడమవైపుకు ఉంచుతూ) అతడు చక్రాల నుండి లేచిన ధూళితో రావణుని కప్పివేశాడు. అప్పుడు కోపించి, ఎర్రబడి విప్పారిన కన్నులు గల దశగ్రీవుడు రథానికి ఎదురుగా ఉన్న రాముని బాణాలతో కప్పివేశాడు. రాముని మాటలో వినయమూ ఆత్మవిశ్వాసమూ కలిసి ఉన్నాయి — అతడు మాతలి కౌశలాన్ని అంగీకరిస్తాడు, ‘నేర్పడం లేదు, గుర్తుచేస్తున్నాను’ అని సమ్మానంతో అంటాడు. అపసవ్యంగా — ఎడమవైపు నుండి — రావడం అశుభంగా భావించబడుతుంది; అందువల్ల రాముడు దానిని రావణుని ఆత్మనాశానికి చిహ్నంగా గ్రహిస్తాడు. మాతలి కూడా రావణుని రథాన్ని స్వయంగా అపసవ్యం చేస్తాడు — తాను కుడివైపు నిలిచి శత్రువును ఎడమవైపు ఉంచుతాడు. చక్రధూళితో రావణుని కప్పివేయడం అతనికి అవమానం వంటిది. ‘అవ్యగ్రహృదయేక్షణమ్’ అన్న పదంతో సారథి మనస్సూ చూపూ స్థిరంగా ఉండాలని రాముని అపేక్ష — యుద్ధపు నిర్ణాయకక్షణంలో సారథి శాంతంగా ఉండడం అనివార్యం. రాముడు రావణుని గతిని చూసే అతని మనోభావాన్ని గ్రహిస్తాడు — అతడు ఆత్మనాశం కోసమే వస్తున్నాడు. అందుకే రాముని ఆదేశం సంక్షిప్తమూ స్పష్టమూ — ఎదురుగా వెళ్ళడం, ఏమరుపాటు లేకపోవడం, వేగం, నియంత్రణ. గాలి మేఘాన్ని చెదరగొట్టినట్లు అన్న ఉపమానం ముందటి శ్లోకాల మేఘరూపకాన్ని పూర్తిచేస్తుంది — రావణుని రథం మేఘం, రాముడు గాలి. రాముని సమ్మానపూర్వకమైన మాట వల్ల మాతలికి సంతోషం కలిగింది, దానితో అతడు ఉత్తమ కౌశలాన్ని చూపుతాడు. రావణుని ప్రత్యుత్తరం వేగంగా వస్తుంది — అతడు క్రోధంతో బాణాలతో రాముని కప్పివేస్తాడు. చక్రధూళితో కప్పబడిన రావణుడు అవమానాన్ని సహించలేక కోపిస్తాడు, ఇలా యుద్ధం మరింత తీవ్రమవుతుంది.
ఈ దాడికి అసహనం చెందిన రాముడు తన ధైర్యానికి రోషాన్ని జోడిస్తూ, యుద్ధంలో మహావేగం గల ఇంద్రుని విల్లును, మహావేగం గల, సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గల బాణాలను చేపట్టాడు. అప్పుడు ఒకరినొకరు వధించాలని కోరుతూ, ఎదురెదురుగా నిలిచిన గర్వించిన రెండు సింహాల వంటి ఆ ఇద్దరి మధ్య మహాయుద్ధం మొదలైంది. అప్పుడు రావణుని నాశనాన్ని కోరే దేవతలూ, గంధర్వులతో కలిసి సిద్ధులూ, పరమర్షులూ ఆ ద్వైరథయుద్ధాన్ని చూడడానికి వచ్చి చేరారు. ‘ధైర్యాన్ని రోషంతో కూర్చుతూ’ అన్న పదంతో రాముని ధైర్యం రోషంతో కూడినదవుతుంది — అతడు క్రోధాన్ని ధైర్యానికి సేవకుడిగా చేస్తాడు, స్వామిగా కాదు. ఇంద్రుని విల్లు ముందటి సర్గలలో ఇవ్వబడింది, ఇప్పుడు దాని పూర్తి ఉపయోగం. సింహాల ఉపమానం ఇద్దరి సమబలత్వాన్ని చూపిస్తుంది. దేవతల రాక నిర్ణయాత్మకక్షణాన్ని సూచిస్తుంది — వారు రావణుని నాశనాన్నే కోరుతున్నారు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకానికి ఆరు పాదాలు — దాని మొదటి అర్ధం బాణాలను చేపట్టడాన్నీ, రెండవ మూడవ అర్ధాలు యుద్ధారంభాన్నీ వర్ణిస్తాయి. ఇలా ప్రస్తావన ముగిసింది, యుద్ధపు ముఖ్యభాగం మొదలవుతుంది; ప్రేక్షకులు కూడా సిద్ధంగా ఉన్నారు. రాముని రోషం ఇక్కడ దాడి వల్ల — రావణుని బాణవర్షమనే అవమానం వల్ల — పుట్టింది, స్వార్థం వల్ల కాదు. సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గల బాణాలు ముందటి సర్గలోని సూర్యోపాసనను గుర్తుచేస్తాయి, ఎందుకంటే సూర్యుని అనుగ్రహం ఇప్పుడు బాణాలలో ప్రకాశిస్తోంది. గర్వించిన రెండు సింహాలు ఒకదానినొకటి చూసి దాడికి సిద్ధమైనట్లు ఈ ఇద్దరు యోధులూ ఉన్నారు. దేవ గంధర్వ సిద్ధ ఋషుల రాక రణభూమిని రంగస్థలంలా చేస్తుంది.
రావణుని వినాశానికీ రాఘవుని అభ్యుదయానికీ సూచనగా దారుణమైన, రోమాంచం కలిగించే ఉత్పాతాలు పుట్టాయి. దేవుడు (మేఘుడు) రావణుని రథంపై రక్తం కురిపించాడు; సుడిగాలులు తీవ్రంగా అపసవ్యదిశలో తిరగసాగాయి. ఆకాశంలో తిరుగుతున్న పెద్ద గద్దల గుంపు రథం ఏ దారిన వెళ్తే ఆ దారినే పరుగెత్తింది. దాసానిపువ్వు (జపాపుష్పం) వంటి సంధ్యతో కప్పబడిన లంక పగటిపూట కూడా మండుతున్న భూమిలా కనిపించింది. పిడుగుల శబ్దంతో కూడిన, మహాధ్వని గల పెద్ద ఉల్కలు రాలిపడ్డాయి; అవి అప్పుడు రావణునికి అహితమై రాక్షసులను విషాదంలో ముంచాయి. రావణుడు ఉన్నచోట భూమి కంపించింది, ప్రహరిస్తున్న రాక్షసుల చేతులు పట్టివేయబడినట్లయ్యాయి. రావణుని ముందు పడిన రాగి రంగు, పసుపు, తెలుపు, ధవళవర్ణపు సూర్యకిరణాలు పర్వతపు ధాతువుల వలె కనిపించాయి. గద్దలు వెంబడిస్తుండగా నక్కలు నోళ్ళ నుండి మంటలు కక్కుతూ, రోషంతో కూడిన అతని అశుభమైన ముఖాన్ని చూస్తూ ఊళలు పెట్టాయి. యుద్ధంలో ప్రతికూలమైన గాలి ధూళిని పైకి ఎగరవేస్తూ రాక్షసరాజు దృష్టిని మసకబారుస్తూ వీచింది. మేఘాలు లేకుండానే అతని సైన్యంపై అన్నివైపులా సహించలేని ధ్వని గల భయంకరమైన పిడుగులు పడ్డాయి. దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ అన్నీ చీకటితో కమ్ముకున్నాయి, మహత్తరమైన ధూళివర్షంతో ఆకాశం కనిపించకుండా పోయింది. ఘోరంగా కలహిస్తూ, దారుణంగా అరుస్తూ వందలకొద్దీ భయంకరమైన గోరువంకలు అతని రథంపై వాలాయి. అతని గుర్రాలు పిరుదుల నుండి నిప్పురవ్వలనూ కన్నుల నుండి కన్నీళ్ళనూ నిరంతరం విడిచాయి — నిప్పునూ నీటినీ సమానంగా. ఈ విధమైన భయంకరమైన, దారుణమైన ఉత్పాతాలు ఎన్నో రావణుని వినాశం కోసం పుట్టాయి. ఈ భాగంలో ప్రకృతిలోని అన్ని అంశాలూ — ఆకాశం, వాయువు, భూమి, సూర్యుడు, పక్షులు, పశువులు — రావణునికి విరుద్ధంగా సాక్ష్యం ఇస్తున్నాయి. గాలి అపసవ్యంగా వీచడం, గద్దలు వెంబడించడం, నక్కల ఊళలు శాస్త్రప్రసిద్ధమైన అశుభలక్షణాలు. మేఘం లేకుండా పిడుగుపాటు, గుర్రాల కన్నీళ్ళు విశేషంగా అద్భుతమైనవి — అవి దైవకోపాన్ని సూచిస్తాయి. శ్రోత మనస్సులో రావణుని మృత్యువు నిశ్చితమన్న భావం దృఢమయ్యేలా కవి ఉత్పాతాల దీర్ఘమైన జాబితా ఇస్తాడు. రక్తవర్షం మొదటి ఉత్పాతం — ఆకాశం నుండే రక్తం పడుతోంది, ఇది రక్తపాతానికి పూర్వసూచన. లంక పగటిపూట కూడా సంధ్యలా ఎర్రగా ఉంది — కాలం కూడా తలక్రిందులైంది. రాక్షసుల చేతులు పట్టివేయబడినట్లున్నాయి — వారు కొట్టడానికి కూడా అశక్తులయ్యారు. సూర్యకిరణాల వివిధ వర్ణాలు రావణుని శరీరంపై ధాతువుల వలె ఉన్నాయి — ఇది కూడా విచిత్రమైన లక్షణం. గోరువంకల కలహం ఇంటి వినాశానికి చిహ్నమని లోకవిశ్వాసం. గుర్రాలు కూడా స్వామి మృత్యువును తెలుసుకున్నట్లు ఏడుస్తున్నాయి. దిక్కుల చీకటీ, ధూళివర్షమూ, ప్రతికూలవాయువూ రావణుని దృష్టినీ బుద్ధినీ కప్పివేస్తున్నాయి — ఇందులో ప్రతీకాత్మకమైన అర్థం కూడా ఉంది, ఎందుకంటే అతని వివేకం ఇదివరకే నశించింది. ఈ ఉత్పాతాలు కేవలం భయానకమైనవే కాదు, న్యాయానికి ప్రకృతి ఇచ్చే సమర్థన కూడా.
రామునికి కూడా సౌమ్యమైన, శుభకరమైన, జయాన్ని సూచించే నిమిత్తాలు అన్నివైపులా ప్రకటమయ్యాయి. రాఘవుడు ఇక్కడ తన జయానికి సూచనగా ఉన్న సౌమ్యనిమిత్తాలను చూసి పరమసంతోషం పొంది రావణుడు హతుడైనట్లే భావించాడు. అప్పుడు నిమిత్తాలు బాగా తెలిసిన రాఘవుడు యుద్ధంలో తనకు కలిగిన నిమిత్తాలను పరిశీలించి పరమానందాన్నీ నిశ్చింతనూ పొందాడు, యుద్ధంలో మరింత పరాక్రమం చూపాడు. ఇక్కడ ఉత్పాతాలకు విరుద్ధమైన చిత్రం — రావణునికి అశుభాలు, రామునికి శుభాలు, ఒకే సమయంలో, ఒకే రణంలో. రాముడు ‘నిమిత్తకోవిదుడు’ — శకునాలు తెలిసినవాడు, అందువల్ల అతడు వాటి సంకేతాన్ని సరిగా గ్రహిస్తాడు. అతని హర్షమూ నిశ్చింతా అతని పరాక్రమాన్ని పెంచుతాయి. ముప్పై ఐదవ శ్లోకం — ‘రావణుడు హతుడైనట్లే భావించాడు’ అని రాముని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని స్పష్టం చేసేది — సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; అది సర్గను రాముని ఉత్సాహంతో ముగిస్తూ, తరువాతి సర్గలోని ఘోరయుద్ధానికి భూమికను రచిస్తుంది. రెండు పక్షాల నిమిత్తాల మధ్య విరోధం కవి సువిచారితంగా కల్పించినది — దైవం స్పష్టంగా రాముని పక్షాన ఉంది. రాముడు నిమిత్తాలను చూసి సోమరితనానికి లోనుకాడు, పైగా ఎక్కువ పరాక్రమం చూపుతాడు — భాగ్యం పురుషప్రయత్నంతో కలిసినప్పుడే ఫలిస్తుంది. ‘హతం మేనే’ (హతుడైనట్లు భావించాడు) అన్న పదంతో రాముని మనస్సులో విజయం ఇదివరకే సిద్ధించింది, దానిని కర్మతో ప్రకటించడం మాత్రమే మిగిలి ఉంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥