సర్గ
అగస్త్యుడు ఆదిత్యహృదయాన్ని ఉపదేశించడం
యుద్ధంలో అలసిన రాముని వద్దకు అగస్త్యుని రాక, ఆదిత్యహృదయ మాహాత్మ్యం, సూర్యుని నామాలూ స్తుతీ, నమస్కారాలు, ఫలశ్రుతి, రాముని జపం, సూర్యుని ఆశీర్వచనం
యుద్ధంతో పూర్తిగా అలసిపోయి రణరంగంలో చింతాక్రాంతుడై నిలిచి ఉన్న రాముని, యుద్ధం కోసం ఎదుట వచ్చి నిలిచిన రావణుని చూసి, దేవతలతో కలిసి యుద్ధం చూడడానికి వచ్చిన భగవాన్ అగస్త్యుడు అప్పుడు రాముని సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, రామా, రామా, సనాతనమైన రహస్యాన్ని విను, నాయనా — దానితో నీవు యుద్ధంలో శత్రువులందరినీ జయిస్తావు. ఆదిత్యహృదయం పుణ్యప్రదమైనది, సర్వశత్రువినాశకమైనది, జయాన్ని తెచ్చేది, నిత్యమూ జపించదగినది, అక్షయమైనది, పరమమైనది, శుభకరమైనది; సమస్త మంగళాలకూ మంగళమైనది, సర్వపాపాలనూ నశింపజేసేది, చింతనూ శోకాన్నీ శమింపజేసేది, ఆయుస్సును పెంచే ఉత్తమమైనది. కిరణాలు గలవాడూ, ఉదయిస్తున్నవాడూ, దేవాసురుల చేత నమస్కరించబడేవాడూ, భువనేశ్వరుడూ అయిన భాస్కరుని, వివస్వంతుని పూజించు.’ ముందటి రెండు సర్గలలో సారథి చేత తప్పించబడిన రావణుడు మళ్ళీ వచ్చాడు; రాముడు కూడా దీర్ఘమైన యుద్ధంతో అలసి చింతాక్రాంతుడై ఉన్నాడు. ఈ క్షణంలో ముని రాక దైవానుగ్రహం. వనవాసకాలంలో రామునికి దివ్యాయుధాలు ఇచ్చినది అగస్త్యుడే; ఇప్పుడు అతడు మంత్రాన్ని ఇస్తున్నాడు — శస్త్రం కంటే మిన్న శాస్త్రం. ‘రామ రామ’ అన్న ద్విరుక్తి వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది, ‘వత్స’ (నాయనా) అన్న సంబోధన గురువు స్నేహాన్ని సూచిస్తుంది. స్తోత్ర మాహాత్మ్యంలో దాని ఫలాలు లెక్కించబడ్డాయి — శత్రునాశం, జయం, పాపనాశం, చింతాశోకాల శమనం, ఆయుర్వృద్ధి. ‘గుహ్యమ్’ (రహస్యం) అన్న పదంతో దాని రహస్యత్వం, ‘సనాతనమ్’ అన్న పదంతో దాని ప్రాచీనత్వం చూపించబడ్డాయి. ఉపాసించవలసిన సూర్యుడు ఉదయిస్తున్నవాడు, కిరణాలతో కూడినవాడు, దేవతల చేతా అసురుల చేతా వందించబడేవాడు — సమస్తలోకాలకూ ఈశ్వరుడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాముడు యుద్ధంలో ఓడిపోలేదు, కాని అలసి చింతాక్రాంతుడై ఉన్నాడు; రావణుడు మళ్ళీ సిద్ధంగా ఉన్నాడు. అందువల్ల ముని ఉపదేశం కేవలం శత్రుజయం కోసమే కాదు, మనశ్శాంతి కోసం కూడా. ‘చింతాశోకప్రశమనం’ అన్న ఫలం రాముని ఆనాటి స్థితినే లక్ష్యం చేసుకుంటుంది. ‘పూజయస్వ’ (పూజించు) అన్న ఆజ్ఞతో అగస్త్యుడు ఉపదేశపు ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — స్తోత్రాన్ని వినడం మాత్రమే చాలదు, పూజా జపమూ అవసరం.
‘ఇతడు సర్వదేవాత్మకుడు, తేజస్వి, కిరణాలతో (లోకాలను) పోషించేవాడు; ఇతడు తన కిరణాలతో దేవాసురగణాలనూ లోకాలనూ రక్షిస్తాడు. ఇతడే బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు, స్కందుడు, ప్రజాపతి, మహేంద్రుడు, ధనదుడు (కుబేరుడు), కాలుడు, యముడు, సోముడు, జలాధిపతి అయిన వరుణుడు; పితృదేవతలు, వసువులు, సాధ్యులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్తులు, మనువు, వాయువు, అగ్ని, ప్రజలు, ప్రాణం, ఋతువులను కల్పించేవాడూ ప్రభాకరుడూ కూడా ఇతడే. ఆదిత్యుడు, సవిత, సూర్యుడు, ఖగుడు, పూష, గభస్తిమంతుడు, సువర్ణసదృశుడు, భానుడు, హిరణ్యరేతస్సు, దివాకరుడు; హరిదశ్వుడు, సహస్రార్చి, సప్తసప్తి, మరీచిమంతుడు, తిమిరోన్మథనుడు, శంభుడు, త్వష్ట, మార్తండుడు, అంశుమంతుడు; హిరణ్యగర్భుడు, శిశిరుడు, తపనుడు, అహస్కరుడు, రవి, అగ్నిగర్భుడు, అదితిపుత్రుడు, శంఖుడు, శిశిరనాశనుడు; వ్యోమనాథుడు, తమోభేది, ఋగ్యజుస్సామపారగుడు, ఘనవృష్టి, అపాంమిత్రుడు, వింధ్యవీథీప్లవంగముడు; ఆతపి, మండలి, మృత్యువు, పింగళుడు, సర్వతాపనుడు, కవి, విశ్వుడు, మహాతేజస్వి, రక్తుడు, సర్వభవోద్భవుడు; నక్షత్రగ్రహతారలకు అధిపతి, విశ్వభావనుడు, తేజస్సులలోకెల్లా తేజస్వి — ద్వాదశాత్మా, నీకు నమస్కారం.’ ఇక్కడ సూర్యుడు సమస్తదేవతల స్వరూపం అన్నది వేదాంతదృష్టి — ఒకే దేవుడు అనేక రూపాలలో ఉపాసించబడతాడు. నామాలు అతని వివిధ గుణాలను చూపిస్తాయి — సవిత జగత్తును పుట్టించేవాడు, పూష పోషించేవాడు, దివాకరుడు పగటిని కలిగించేవాడు, హరిదశ్వుడు పచ్చని గుర్రాలు గలవాడు, సప్తసప్తి ఏడు గుర్రాలు గలవాడు, మార్తండుడు అండం నుండి పుట్టినవాడు, హిరణ్యగర్భుడు బ్రహ్మాండానికి బీజం, అగ్నిగర్భుడు అగ్నిని గర్భంలో ధరించినవాడు, శిశిరనాశనుడు చలిని నశింపజేసేవాడు, వింధ్యవీథీప్లవంగముడు ఆకాశమార్గంలో వేగంగా సంచరించేవాడు. ద్వాదశాత్మ అంటే పన్నెండు మాసాల, పన్నెండుగురు ఆదిత్యుల స్వరూపం. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఈ నామాలను ఒక్కొక్కటిగా వివరిస్తుంది, ‘10-15’ అన్న సంయుక్తమైన సంఖ్య క్రింద. ఇలా నామాల మాల సూర్యుని సర్వవ్యాపకత్వాన్నీ సర్వశక్తిత్వాన్నీ స్థాపిస్తుంది; దానితో ఉపాసకుడు ఒకే దేవునిలో సమస్తదేవతలనూ పూజిస్తాడు. ‘ఋగ్యజుస్సామపారగః’ అన్న పదంతో సూర్యుడు త్రయీవిద్యకు అధిష్ఠాత అనీ, ‘అపాంమిత్రః’ (జలాలకు మిత్రుడు) అన్న పదంతో వర్షానికి కారణమనీ చెప్పబడింది.
‘తూర్పుపర్వతానికి నమస్కారం, పడమటి పర్వతానికి నమస్కారం; జ్యోతిర్గణాలకు పతికి, దినాధిపతికి నమస్కారం. జయునికి, జయభద్రునికి, హర్యశ్వునికి నమస్కారం నమస్కారం; సహస్రాంశూ, ఆదిత్యునికి నమస్కారం నమస్కారం. ఉగ్రునికి, వీరునికి, సారంగునికి నమస్కారం నమస్కారం; పద్మప్రబోధునికి, ప్రచండునికి — నీకు నమస్కారం. బ్రహ్మ ఈశాన అచ్యుతులకు ఈశునికి, సూరునికి, ఆదిత్యవర్చస్సుకు, భాస్వంతునికి, సర్వభక్షునికి, రౌద్రరూపునికి నమస్కారం. తమోఘ్నునికి, హిమఘ్నునికి, శత్రుఘ్నునికి, అమితాత్మునికి, కృతఘ్నఘ్నునికి, దేవునికి, జ్యోతిస్సులకు పతికి నమస్కారం. కాచిన బంగారపు కాంతి గలవానికి, హరికి, విశ్వకర్మకు, తమస్సును నశింపజేసేవానికి, రుచికి, లోకసాక్షికి నమస్కారం.’ ఈ భాగంలో నమస్కారాల పరంపర ఉంది — తూర్పుపర్వతం ఉదయాచలం, పడమటి పర్వతం అస్తాచలం, రెండుచోట్లా సూర్యుడు నమస్కరించబడుతున్నాడు. అతడు జయస్వరూపుడు, కల్యాణాన్ని ఇచ్చేవాడు. సహస్రాంశుడు వేయి కిరణాలు గలవాడు. పద్మప్రబోధుడు పద్మాలను వికసింపజేసేవాడు. బ్రహ్మ, ఈశానుడు, అచ్యుతుడు కూడా ఈశులే, వారికి కూడా అతడు ఈశుడని భావం. అతడు చీకటినీ, మంచునూ, శత్రువులనూ, కృతఘ్నులనూ సంహరిస్తాడు — ఈ నాలుగు నాశకగుణాలూ రాముని ప్రస్తుతకార్యానికి సరిపోతాయి, ఎందుకంటే రావణుడు కూడా తమస్సుకూ కృతఘ్నతకూ మూర్తి. కాచిన బంగారపు కాంతి గల అతడు లోకసాక్షి, అన్నిటినీ చూస్తాడు. ఈ నమస్కారాలే జపానికి ఆత్మ. నమస్కారాలలో ‘నమో నమః’ అన్న పునరుక్తి భక్తి తీవ్రతను సూచిస్తుంది. ఉగ్రుడు, వీరుడు, ప్రచండుడు అన్న విశేషణాలు యుద్ధసందర్భంలో విశేషంగా ఉచితమైనవి, ఎందుకంటే రాముడు కూడా ఇప్పుడు ఉగ్రరూపం ధరించబోతున్నాడు. ‘లోకసాక్షి’ అన్న నామం సూచించేది — సూర్యుడు రావణుని దుష్కర్మలన్నీ చూశాడు, అందువల్ల అతని వధకు కూడా సాక్షి అవుతాడు.
‘ఈ ప్రభువు ప్రాణులను నశింపజేస్తాడు, వాటినే మళ్ళీ సృష్టిస్తాడు; ఇతడు తన కిరణాలతో (నీటిని) త్రాగిస్తాడు, తపింపజేస్తాడు, వర్షిస్తాడు. ఇతడు ప్రాణులలో నెలకొని, అవి నిద్రించినప్పుడు మేల్కొని ఉంటాడు; ఇతడే అగ్నిహోత్రం, అగ్నిహోత్రుల ఫలమూ ఇతడే. దేవతలూ, యజ్ఞాలూ, యజ్ఞఫలాలూ, లోకాలలో ఉన్న సమస్తకార్యాలలోనూ పరమప్రభువు ఇతడే. రాఘవా, ఆపదలలో, కష్టాలలో, దుర్గమారణ్యాలలో, భయాలలో ఇతనిని కీర్తించే ఏ పురుషుడూ కృంగిపోడు. ఏకాగ్రచిత్తుడవై దేవదేవుడూ జగత్పతీ అయిన ఇతనిని పూజించు; దీనిని మూడుసార్లు జపించి యుద్ధాలలో జయిస్తావు. మహాబాహూ, ఈ క్షణంలోనే నీవు రావణుని సంహరిస్తావు.’ ఇలా చెప్పి అగస్త్యుడు వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయాడు. సూర్యుని మూడు వ్యాపారాలు — సృష్టి, స్థితి, సంహారం — ఒకే శ్లోకంలో చెప్పబడ్డాయి. అతడు నీటిని త్రాగిస్తాడు, తాపాన్నిస్తాడు, వర్షం కురిపిస్తాడు — ప్రకృతిచక్రం అతని అధీనంలో ఉంది. నిద్రించేవారిలో మేల్కొని ఉంటాడన్నది అతని సాక్షిస్వరూపం. యజ్ఞాలలో కూడా ఫలాన్నిచ్చేది అతడే. ఫలశ్రుతి స్పష్టం — ఆపదలలో జపం రక్షిస్తుంది, మూడుసార్లు జపం యుద్ధంలో విజయాన్నిస్తుంది. ‘అస్మిన్ క్షణే’ (ఈ క్షణంలోనే) అన్న పదంతో ముని తక్షణఫలాన్ని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు, దానితో రాముని ఉత్సాహం మళ్ళీ మేల్కొంటుంది. అగస్త్యుడు ఉపదేశం ఇచ్చి నిలవడు, వెంటనే వెళ్ళిపోతాడు — అతని పని ముగిసింది. అతని రాకపోకలు దైవకృతమైనట్లున్నాయి, కేవలం రామునికి ఉపకారం చేయడానికే. ‘దేవదేవం జగత్పతిమ్’ అన్న విశేషణాలతో సూర్యుడు సమస్తదేవతలకూ జగత్తుకూ స్వామి అని మళ్ళీ స్థాపించబడుతుంది; ‘ఏకాగ్రః’ అన్న పదంతో జపానికి ముఖ్యసాధనం చిత్తైకాగ్రత అని ఉపదేశించబడుతుంది.
అది విని మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు అప్పుడు శోకం తొలగినవాడయ్యాడు; మిక్కిలి ప్రీతి చెంది, సంయమించిన మనస్సుతో అతడు దానిని ధారణ చేశాడు. ఆదిత్యుని చూస్తూ దీనిని జపించి అతడు పరమానందాన్ని పొందాడు. మూడుసార్లు ఆచమనం చేసి శుచియై, వీర్యవంతుడైన అతడు విల్లు చేపట్టి, సంతోషించిన మనస్సుతో రావణుని చూస్తూ జయం కోసం ముందుకు వచ్చాడు; సర్వప్రయత్నంతో అతని వధకు పూనుకున్నాడు. అప్పుడు దేవగణాల మధ్య ఉన్న రవి రాముని చూసి, సంతోషించిన మనస్సుతో, మిక్కిలి ఆనందిస్తూ, నిశాచరపతి నాశనం సమీపించిందని తెలుసుకుని ‘త్వరపడు’ అని పలికాడు. రాముని పరివర్తన స్పష్టం — శోకం నుండి హర్షానికి, చింత నుండి నిశ్చయానికి. అతడు విధిపూర్వకంగా జపం చేస్తాడు — ఆచమనం, శుద్ధి, సూర్యదర్శనం, మూడుసార్లు జపం. ఆ తరువాతే విల్లు చేపడతాడు — ఇది ఉపాసనకూ కర్మకూ ఉన్న సంబంధాన్ని చూపిస్తుంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రావృత్తంలో రచించబడింది; స్వయంగా సూర్యుడే దేవతల మధ్య నిలిచి రాముని విజయాన్ని సమర్థిస్తున్నాడు — ‘త్వరస్వ’ (త్వరపడు) అన్న మాట రావణుని అంతం సమీపంలో ఉందని సూచిస్తుంది. రాముడు సూర్యవంశీయుడు, అందువల్ల కులదేవత ఆశీర్వాదం ఇక్కడ విశేషంగా అర్థవంతమైనది. ఈ సర్గ తరువాత నిర్ణయాత్మకమైన యుద్ధం మొదలవుతుంది. ‘రావణుని చూసి సంతోషించిన మనస్సుతో’ అన్న పదం సూచించేది — ముందు చింతకు కారణమైన శత్రువే ఇప్పుడు హర్షానికి విషయమయ్యాడు — విజయం నిశ్చయమైంది. ‘ప్రయతాత్మవాన్’ అన్న పదంతో రాముని సంయమమూ, ‘ధారయామాస’ అన్న పదంతో ఉపదేశాన్ని హృదయంలో ధరించడమూ సూచించబడ్డాయి. శోకం నశించడమే విజయానికి మొదటి మెట్టు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥