సర్గ
రావణుడు సారథిని నిందించడం, సారథి తనను తాను సమర్థించుకోవడం
రావణుని క్రోధం, సారథిపై విశ్వాసఘాతుకపు అనుమానం, సారథి సమాధానం, రథికుని సారథి ధర్మం, రావణుని సంతోషం, యుద్ధానికి తిరిగి రావడం
మూర్ఛ నుండి తేరుకుని మిక్కిలి కోపించిన, కృతాంతుని (మృత్యువు) బలం చేత ప్రేరేపించబడిన, క్రోధంతో ఎరుపెక్కిన కన్నులు గల రావణుడు సూతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దుర్బుద్ధీ, నేను వీర్యం లేనివాడినైనట్లు, అశక్తుడినైనట్లు, పౌరుషం లేనివాడినైనట్లు, పిరికివాడినీ అల్పుడినీ సత్త్వం లేనివాడినైనట్లు, తేజస్సు లేనివాడినైనట్లు, మాయలు విడిచిపెట్టినవాడినైనట్లు, అస్త్రాలకు దూరమైనవాడినైనట్లు నన్ను అవమానించి నీవు నీ బుద్ధి ప్రకారం ప్రవర్తిస్తున్నావు. నన్ను అవమానించి, నా ఇష్టాన్ని పట్టించుకోకుండా శత్రువు ఎదుటే నా ఈ రథాన్ని ఎందుకు తప్పించావు? అనార్యుడా, చాలాకాలంగా నేను సంపాదించుకున్న కీర్తినీ, వీర్యాన్నీ, తేజస్సునూ, నమ్మకాన్నీ నీవు ఈరోజు నాశనం చేశావు. ప్రఖ్యాతవీర్యుడూ, పరాక్రమాలతో సంతోషపెట్టదగినవాడూ అయిన శత్రువు చూస్తూండగా, యుద్ధంపై ఆసక్తి గల నన్ను నీవు పిరికిపందను చేశావు. దుర్బుద్ధీ, నీవు మోహంతో ఈ రథాన్ని ఎలాగైనా (శత్రువు వైపు) నడపడం లేదు గనుక, ‘నీవు శత్రువు చేత లంచం పుచ్చుకున్నావు’ అన్న నా ఈ ఊహ నిజమే. హితం కోరే మిత్రుడు అలాంటి పని చేయడు; నీవు చేసింది శత్రువులు చేసే పనికి తగినది. నా శత్రువు వెళ్ళిపోయేలోగా రథాన్ని త్వరగా వెనక్కి మళ్ళించు — నీవు చాలాకాలం నా దగ్గర ఉన్నవాడివైతే, నా మేలు నీకు గుర్తుంటే.’ ‘కృతాంతబలచోదితః’ (మృత్యువు బలం చేత ప్రేరేపించబడినవాడు) అన్న పదంతో కవి మొదట్లోనే సూచిస్తాడు — రావణుని బుద్ధి ఇప్పుడు మృత్యువు చేత ప్రేరేపించబడుతోంది. అతని ఆరోపణలు క్రమంగా తీవ్రమవుతాయి — మొదట అవమానం, తరువాత కీర్తినాశం, చివరికి శత్రువు చేత లంచం అన్న సందేహం. ‘వాధ్యుషితః’ అన్న పదం చాలాకాలం కలిసి ఉన్న సేవకుని గుర్తుచేస్తుంది — రావణుడు సారథి పూర్వసేవను స్మరించి అతనిని మళ్ళీ కర్తవ్యం వైపు ప్రేరేపిస్తున్నాడు. రావణుని దృష్టిలో యుద్ధం నుండి వెనుదిరగడమే అవమానానికి పరాకాష్ఠ, అందుకే అతడు తన ప్రాణరక్షణను కూడా నిందిస్తున్నాడు. రావణుని మాటలలో ‘ఇవ’ (నట్లు) అన్న పదపు పునరావృత్తిని గమనించాలి — వీర్యం లేనివాడినైనట్లు, అశక్తుడినైనట్లు, అల్పుడినైనట్లు; అతడు నిజానికి అలాంటివాడు కాడని భావిస్తాడు, కాని సారథి పని వల్ల అలా కనిపిస్తున్నాడన్నదే అతని దుఃఖం. అతని దృష్టిలో కీర్తే సర్వస్వం, ప్రాణాలు కూడా దానికంటే తక్కువే. ఈ అభిమానమే అతని బలహీనత.
బుద్ధిహీనుడైన రావణుని చేత ఇలా కఠినంగా అనబడిన, హితబుద్ధి గల సూతుడు రావణునితో హితమైన, అనునయపూర్వకమైన మాట ఇలా అన్నాడు — ‘నేను భయపడలేదు, మూఢుడిని కాను, శత్రువుల చేత ప్రలోభపెట్టబడలేదు; ఏమరుపాటుగా లేను, స్నేహం లేనివాడిని కాను, మీరు చేసిన సత్కారాన్ని మరచిపోలేదు. కాని మీ హితం కోరుతూ, మీ కీర్తిని కాపాడుతూ, స్నేహంతో తడిసిన మనస్సుతో ‘హితం’ అని భావించి ఈ అప్రియమైన పని చేశాను. మహారాజా, ఈ విషయంలో మీ ప్రియమూ హితమూ కోరడంలో నిరతుడనైన నన్ను ఏ అల్పుడో అనార్యుడో అన్నట్లు దోషిగా భావించరాదు. యుద్ధంలో నదీప్రవాహం నీటి చేత వెనక్కి మళ్ళినట్లు ఏ కారణంగా నేను రథాన్ని వెనక్కి మళ్ళించానో, దానికి సమాధానం చెబుతాను, వినండి. మహత్తరమైన యుద్ధకర్మ వల్ల కలిగిన మీ అలసటను గ్రహించాను; మీలో వీర్యపు ఉత్సాహాన్నీ ఆధిక్యాన్నీ నేను గమనించలేదు. నా రథాశ్వాలు రథం లాగి లాగి అలసిపోయాయి, కృంగిపోయాయి, దీనంగా ఉన్నాయి, ఎండకు బడలిపోయాయి — వర్షానికి దెబ్బతిన్న ఆవుల వలె ఉన్నాయి.’ సారథి సమాధానం సంయమంతో, వినయంతో నిండి ఉంది — మొదట అతడు రావణుని ప్రతి ఆరోపణనూ ఖండిస్తాడు, తరువాత తన కారణాన్ని విన్నవిస్తాడు. ‘స్నేహప్రస్కన్నమనసా’ (స్నేహంతో తడిసిన మనస్సుతో) అన్న పదంతో అతని నిష్ఠ ప్రకటమవుతుంది — అతని మనస్సు స్నేహంతో ఆర్ద్రమైనది. హితమైనది అప్రియమైనది కూడా కావచ్చు అన్న నీతిశాస్త్రపు ప్రసిద్ధ తత్త్వం ఇక్కడ ఉదాహరించబడింది. గుర్రాల వర్ణన కరుణాజనకమైనది — అవి ఎండకు బడలి, వర్షానికి దెబ్బతిన్న ఆవుల వలె దీనంగా ఉన్నాయి; దీనితో యుద్ధం ఎంత దీర్ఘమైనదో కూడా సూచించబడుతుంది. సారథి రావణుని ఆరోపణలను ఒక్కొక్కటిగా ఖండిస్తాడు — భయం, మోహం, శత్రువుల ప్రలోభం, ఏమరుపాటు, స్నేహలోపం, కృతఘ్నత. దీనితో అతని సమాధానం తర్కబద్ధమవుతుంది. నదీప్రవాహపు ఉపమానంతో అతడు చెప్పేది — నది ప్రవాహం తన నీటి చేతనే వెనక్కి మళ్ళినట్లు, నేను రథాన్ని పరిస్థితి వల్ల వెనక్కి మళ్ళించాను, నా ఇష్టంతో కాదు. అతడు రావణుని అలసటను స్పష్టంగా చెబుతాడు — అప్రియమైనా అది సత్యమే.
‘మనకు ఎక్కువగా కనిపిస్తున్న నిమిత్తాలు (శకునాలు) ఒక్కొక్కటిగా ఎదురవుతుంటే, వాటిలో నాకు అశుభమే కనిపిస్తోంది. దేశమూ కాలమూ, లక్షణాలూ సంకేతాలూ, దైన్యమూ హర్షమూ ఖేదమూ, రథికుని బలాబలమూ — ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి. నేలలోని ఎత్తుపల్లాలూ, సమతలాలూ ఎగుడుదిగుడులూ, యుద్ధానికి తగిన సమయమూ, శత్రువులో కనిపించే లొసుగూ; ముందుకు వెళ్ళడమూ వెనక్కి రావడమూ, నిలవడమూ, తప్పుకోవడమూ — ఇవన్నీ రథంపై ఉండే, రథాన్ని తన కుటుంబంలా చూసుకునే సారథి తెలుసుకోవాలి. మీ విశ్రాంతి కోసం, అలాగే ఈ రథాశ్వాల విశ్రాంతి కోసం, భయంకరమైన అలసటను తొలగిస్తూ నేను ఈ తగిన పని చేశాను. వీరా, నేను నా ఇష్టంతో ఈ రథాన్ని తప్పించలేదు; ప్రభూ, స్వామిపై స్నేహంతో నిండిపోయి ఈ పని చేశాను. శత్రుసంహారకా, యథార్థంగా ఆజ్ఞాపించండి; మీరు ఏమి చెబితే అది ఋణం తీర్చుకునే మనస్సుతో నేను చేస్తాను.’ ఇక్కడ సారథి కర్తవ్యాల జాబితా ఇవ్వబడింది — ఇది ప్రాచీన యుద్ధశాస్త్రపు సారం. సారథి కేవలం గుర్రాలను నడిపేవాడు కాదు, రథికునికి సహాయకుడూ మంత్రీ కూడా — అతడు దేశాన్నీ, కాలాన్నీ, నేలనూ, శత్రువు బలహీనతనూ, రథికుని మనోదశనూ పరిశీలిస్తాడు. ‘రథకుటుంబి’ అన్న పదం అపూర్వమైనది — రథం సారథికి కుటుంబం వంటిది, దానిని రక్షించడం అతని ధర్మం. అశుభనిమిత్తాలను గమనించడం కూడా అతని పనిలో భాగమే. ‘గతానృణ్యేన చేతసా’ (ఋణం తీర్చుకునే మనస్సుతో) అన్న పదంతో అతడు స్వామి ఋణం నుండి విముక్తిని కోరుతున్నాడు — స్వామి ఆజ్ఞను పాలించడం వల్లనే ఆ ఋణం తీరుతుంది. ఈ ప్రసంగం సూచించేది — యుద్ధంలో విజయం కేవలం శౌర్యం వల్ల కాదు, వివేకం వల్ల కూడా లభిస్తుంది. సారథి స్వామి ఆజ్ఞను మళ్ళీ యాచిస్తున్నాడు — ‘ఆజ్ఞాపించండి’ అని; అతని వినయమూ నిష్ఠా ఇక్కడ పూర్తిగా కనిపిస్తాయి. దీనితో రావణుని మిథ్యాశంక తొలగిపోతుంది. ముఖ్యంగా శత్రువులో లొసుగును చూడడం — శత్రువు బలహీనపడే క్షణాన్ని వెతకడం — సారథికి ప్రధాన కౌశలం.
ఆ సారథి మాటకు సంతోషించిన, యుద్ధంపై ఆసక్తి గల రావణుడు అతనిని ఎన్నో విధాలుగా ప్రశంసించి ఇలా అన్నాడు — ‘సూతా, ఈ రథాన్ని త్వరగా రాఘవుని ఎదుటకు తీసుకువెళ్ళు; యుద్ధంలో శత్రువులను చంపకుండా రావణుడు వెనుదిరగడు.’ ఇలా చెప్పి రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు రథంపై ఉన్న అతనికి శుభమైన, శ్రేష్ఠమైన ఒక హస్తాభరణాన్ని ఇచ్చాడు; రావణుని మాటలు విని సారథి రథాన్ని వెనక్కి మళ్ళించాడు. అప్పుడు రావణుని మాటలతో ప్రేరేపించబడిన ఆ సారథి వేగంగా గుర్రాలను తోలాడు; రాక్షసేంద్రుని ఆ మహారథం క్షణంలో రాముని ఎదుట రణాగ్రాన నిలిచింది. సారథి వివేకపూర్వకమైన మాటతో రావణుని క్రోధం శాంతించింది; అతడు కృతజ్ఞతతో ఆభరణం ఇస్తాడు — ఇది రాజు ఉదారతకు చిహ్నం. కాని అతని నిశ్చయం మారదు — శత్రువధ లేకుండా వెనుదిరగను అని. ఈ ప్రతిజ్ఞే అతని అంతానికి కారణమవుతుంది. ఇరవై ఆరవ శ్లోకానికి ఆరు పాదాలు ఉన్నాయి; దాని మూడవ అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; అది రథవేగాన్ని ‘క్షణేన’ (క్షణంలో) అన్న పదంతో చూపిస్తుంది. ఈ సర్గలో యుద్ధం ఆగిపోయింది, స్వామిసేవకుల సంవాదమే ముఖ్యం — మహాయుద్ధం మధ్యలో ఈ విరామం రాబోయే నిర్ణయాత్మకమైన యుద్ధానికి పూర్వభూమిక. హస్తాభరణ దానం సేవకునికి సమ్మానం, ముందటి నిందకు ప్రాయశ్చిత్తం వంటిది. కాని సారథి చెప్పిన హితవచనాన్ని — విశ్రాంతి అవసరమనీ, అశుభనిమిత్తాలు ఉన్నాయనీ — రావణుడు ఉపేక్షించాడు; అతడు తనపై సారథికి ఉన్న నిష్ఠకు ప్రమాణాన్ని మాత్రమే అంగీకరిస్తాడు, సలహాను కాదు. అందుకే రావణుని రథం విధి మార్గంలో మళ్ళీ రాముని ఎదుటకు వెళ్తుంది. ‘రావణవాక్యచోదితః’ (రావణుని మాటల చేత ప్రేరేపించబడినవాడు) అన్న పదాన్ని మొదటి శ్లోకంలోని ‘కృతాంతబలచోదితః’ అన్న దానితో పోల్చి చూడాలి — రావణుడు కృతాంతుని చేత ప్రేరేపించబడుతున్నాడు, సారథి రావణుని చేత.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥