॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 103వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రాముడు రావణుని నిందించడం, సారథి రథాన్ని తప్పించడం

రావణుని బాణవర్షం, మోదుగుచెట్టుతో రాముని పోలిక, సీతాపహరణంపై నింద, రాముని ప్రతిజ్ఞ, పెరుగుతున్న బలం, రావణుని మూర్ఛ, సారథి రథాన్ని యుద్ధం నుండి తప్పించడం

ముందటి సర్గలో కాకుత్స్థుని చేత తీవ్రంగా పీడించబడిన, యుద్ధంలో తనను తాను పొగడుకునే రావణుడు మహాక్రోధానికి లోనయ్యాడు. మండుతున్న కన్నులతో, అసహనంతో విల్లును ఎత్తి, ఆ మహాయుద్ధంలో మిక్కిలి కోపించి రాఘవుని పీడించాడు. మేఘం ఆకాశం నుండి చెరువును నింపినట్లు రావణుడు వేలాది బాణధారలతో రాఘవుని నింపివేస్తున్నట్లు ఉన్నాడు. విల్లు నుండి విడిచిన బాణజాలంతో నిండిపోయినా కాకుత్స్థుడు మహాపర్వతం వలె చలించకుండా ఏమాత్రం కంపించలేదు. యుద్ధంలో నిలిచి బాణాలతో బాణజాలాలను అడ్డుకుంటూ, వీర్యవంతుడైన అతడు వాటిని సూర్యకిరణాలను స్వీకరించినట్లు స్వీకరించాడు. అప్పుడు చురుకైన చేతులు గల నిశాచరుడు కోపించి మహాత్ముడైన రాఘవుని వక్షస్థలంపై వేలాది బాణాలను నాటాడు. రక్తంతో తడిసిన లక్ష్మణాగ్రజుడు యుద్ధంలో అడవిలో పూచిన మహత్తరమైన మోదుగుచెట్టు (కింశుకం) లా కనిపించాడు. బాణాఘాతంతో రోషం పొందిన, యుగాంతసూర్యుని వంటి తేజస్సు గల, మహాతేజస్వి అయిన కాకుత్స్థుడు బాణాలను చేపట్టాడు. అప్పుడు మిక్కిలి రోషించిన ఆ రామరావణులు బాణాల చీకటిలో యుద్ధంలో ఒకరినొకరు గుర్తించలేకపోయారు. ఈ భాగంలో కవి రెండు ఉపమానాలను ఒకేసారి ప్రయోగిస్తాడు — మేఘం చెరువును నింపుతుంది, పర్వతం వర్షాన్ని సహిస్తుంది. రాముడు అన్నిటినీ సహిస్తూనే చలించడు; అతని ధైర్యమే ఈ సర్గకు మూలం. మోదుగుచెట్టు ఎర్రని పూలు రక్తంతో తడిసిన రామునికి ఉపమానం — ముందటి సర్గలో రావణునికి ఇచ్చిన అశోకవృక్షపు ఉపమానానికి ఇది ప్రతిరూపం. ‘శరాంధకారం’ (బాణాల చీకటి) అన్న పదం బాణాల బాహుళ్యాన్ని చూపిస్తుంది — సూర్యకాంతి కూడా అడ్డుపడేంతగా బాణాలు ఉన్నాయి. ‘యుగాంతాదిత్యుడు’ అన్నది రాముని తేజస్సుకు ప్రళయం చేసే సూర్యునితో పోలిక — ఇది రాబోయే సంహారాన్ని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ రావణుని క్రోధం ముందటి సర్గలోని అవమానం నుండి పుట్టింది — అతడు అందరి ముందు ఖిన్నుడయ్యాడు, అందుకే ఇప్పుడు సర్వశక్తితో దాడి చేస్తున్నాడు. ‘సమరశ్లాఘి’ (యుద్ధంలో తనను తాను పొగడుకునేవాడు) అన్న విశేషణం అతని ఆత్మప్రశంసా స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — దానిని ముందు రాముడు తన మాటలో తీక్ష్ణంగా నిందిస్తాడు. రాముడు బాణాలను కేవలం సహించడు, ‘ప్రతిజగ్రాహ’ — భూమి సూర్యకిరణాలను స్వీకరించినట్లు స్వీకరిస్తాడు. దీనితో అతని సహనశక్తీ శాంతమూ ప్రకాశిస్తాయి. వక్షస్థలంపై వేలాది బాణాల దెబ్బలు రామునికి కూడా గాయాలు చేస్తాయి, కాని దానితో అతడు బలహీనుడు కాడు; పైగా బాణాఘాతం అతని రోషాన్ని పెంచుతుంది. చివరికి ఇద్దరి బాణాల దట్టంతో రణభూమిలో చీకటి కమ్మినట్లయింది — ఈ అతిశయోక్తి యుద్ధపు తీవ్రతను చూపిస్తుంది, పాఠకుని మనస్సులో దృశ్యాన్ని నిలుపుతుంది. ‘అరణ్యే’ (అడవిలో) అన్న పదం సూచించేది — అడవిలో ఒంటరిగా పూచిన మోదుగుచెట్టు దూరం నుండే కనిపించినట్లు, రాముడు కూడా రణంలో ప్రకాశిస్తున్నాడు.

అప్పుడు క్రోధావిష్టుడైన దశరథపుత్రుడు, వీరుడు అయిన రాముడు నవ్వి రావణునితో కఠినంగా ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధమా, నేను లేనప్పుడు జనస్థానం నుండి నిస్సహాయురాలైన నా భార్యను నీవు అపహరించావు; అందువల్ల నీవు వీర్యవంతుడివి కావు. నాకు దూరమై దీనురాలై మహారణ్యంలో ఉన్న వైదేహిని బలాత్కారంగా అపహరించి ‘నేను శూరుడిని’ అని అనుకుంటున్నావు. దిక్కులేని స్త్రీలపై శూరుడా, పరస్త్రీని తాకడం అనే పిరికిపంద పని చేసి ‘నేను శూరుడిని’ అని అనుకుంటున్నావు. మర్యాదను తెంచినవాడా, సిగ్గులేనివాడా, నడవడిలో స్థిరత లేనివాడా, దర్పంతో మృత్యువును చేజిక్కించుకుని ‘నేను శూరుడిని’ అని అనుకుంటున్నావు. ధనదుని తమ్ముడవూ, బలాలతో కూడినవాడవూ, శూరుడవూ అయిన నీవు ఎంతో గొప్పదీ, ప్రశంసనీయమైనదీ, కీర్తికరమైనదీ అయిన పని చేశావు! అహంకారంతో చేసిన, నిందితమైన, అహితమైన ఆ పనికి మహత్తరమైన ఫలాన్ని ఇప్పుడు, ఈరోజే పొందు. దుర్బుద్ధీ, నిన్ను నీవు శూరుడిగా భావిస్తున్నావు; దొంగలా సీతను ఈడ్చుకుపోయిన నీకు సిగ్గే లేదు. నా సన్నిధిలో నీవు సీతను బలవంతంగా అవమానించి ఉంటే, నా బాణాలతో హతుడవై నీ సోదరుడు ఖరుని చూసి ఉండేవాడివి.’ ఇక్కడ ‘నేను శూరుడిని అని అనుకుంటున్నావు’ అన్న వాక్యం మూడుసార్లు పునరావృతమవుతుంది — ప్రతిసారీ వ్యంగ్యంతో మరింత తీక్ష్ణంగా. పదిహేనవ శ్లోకంలో మాట విపరీతలక్షణతో చెప్పబడింది — ‘గొప్ప ప్రశంసనీయమైన పని’ అన్న ప్రశంస నిజానికి నిందే. రాముడు రావణుని వంశాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తున్నాడు — కుబేరుని తమ్ముడవై ఉండి కూడా నీవు ఇంత నీచమైన పని చేశావు. ఖరుని స్మరణ జనస్థానంలో రాముని పూర్వవిజయాన్ని సూచిస్తుంది, అక్కడ పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు హతమయ్యారు. ఇలా రాముడు ఆయుధం కంటే ముందే మాటతోనే శత్రువు ఆత్మగౌరవాన్ని ఛేదిస్తున్నాడు. రాముని నిందలో ప్రధాన విషయం శౌర్యపు నిజమైన స్వరూపం. శూరుడంటే యుద్ధంలో ఎదురెదురుగా పోరాడేవాడు, నిస్సహాయురాలైన స్త్రీని అపహరించేవాడు కాదు. రావణుడు తన శౌర్యాన్ని గర్వంతో వర్ణించుకునేవాడు, అందుకే రాముడు అతని మాటనే పట్టుకుని అతనిపైకే తిప్పికొడుతున్నాడు. ‘దిక్కులేని స్త్రీలపై శూరుడా’ అన్న సంబోధన మిక్కిలి కటువైనది. ‘దర్పంతో మృత్యువును చేజిక్కించుకుని’ అన్న మాటతో రాముడు సూచించేది — సీతాపహరణమే రావణుని మృత్యువుకు కారణం, దానిని అతడు తనంతట తానే స్వీకరించాడు. ఇలా రాముడు ధర్మపక్షం నుండి మాట్లాడుతున్నాడు — స్త్రీరక్షణ శూరుని మొదటి కర్తవ్యం, దానిని ఉల్లంఘించడం పిరికితనం.

‘మందబుద్ధీ, అదృష్టవశాత్తు నా కంటికి కనిపించావు; ఈరోజు వాడి బాణాలతో నిన్ను యమసదనానికి పంపుతాను. ఈరోజు నా బాణాలతో ఖండించబడిన, మెరిసే కుండలాలు గల నీ తల రణధూళిలో పడి ఉంటే మాంసాహార జంతువులు ఈడ్చుకుపోవుగాక. రావణా, నేలపై పడిన నీ వక్షస్థలంపై వాలి, గద్దలు దాహంతో బాణాల గాయాల మధ్య నుండి ఉబికే రక్తాన్ని త్రాగుగాక. ఈరోజు నా బాణాలతో ఛిద్రమై, ప్రాణాలు పోయి పడి ఉన్న నీ పేగులను పక్షులు, గరుత్మంతులు పాములను లాగినట్లు, లాగుగాక.’ ఇలా అంటూ శత్రుసంహారకుడైన వీరుడు రాముడు సమీపంలో ఉన్న రాక్షసేంద్రుని బాణవర్షాలతో కప్పివేశాడు. అప్పుడు శత్రువు మరణాన్ని కోరుతున్న రాముని వీర్యమూ, బలమూ, హర్షమూ, అస్త్రబలమూ యుద్ధంలో రెట్టింపయ్యాయి. ఆత్మజ్ఞుడైన అతనికి అస్త్రాలన్నీ ప్రత్యక్షమయ్యాయి; ఆనందంతో ఆ మహాతేజస్వి మరింత చురుకైన చేతులు గలవాడయ్యాడు. తనలో కలిగిన ఆ శుభచిహ్నాలను గుర్తించి, రాక్షసాంతకుడైన రాముడు మళ్ళీ రావణుని పీడించాడు. ఈ భాగంలో రాముని మాట క్రమంగా మరింత భీకరమవుతుంది — మొదట యమసదనం, తరువాత శిరచ్ఛేదం, తరువాత గద్దల రక్తపానం, చివరికి పక్షుల పేగులు లాగడం. ఇది వీరరస రౌద్రరసాల మిశ్రమం. తరువాత రాముని అంతరంగ పరివర్తన వర్ణించబడింది — అతని బలం రెట్టింపయింది, అస్త్రాలు తమంతట తామే ప్రకటమయ్యాయి. ‘విదితాత్మనః’ (ఆత్మను ఎరిగినవాని) అన్న పదం సూచించేది — ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని శక్తి లోపలే ఉంది, అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే ప్రకటమవుతుంది. శుభనిమిత్తాలు కూడా అతనికి లోపలే అనుభవమయ్యాయి, బయటి నుండి కాదు. రాముని మాటలలో ‘అద్య’ (ఈరోజు) అన్న పదం నాలుగుసార్లు పునరావృతమవుతుంది — తన నిశ్చయం ఈరోజే సఫలమవుతుందన్న దృఢత్వం. రావణుడు ఇప్పుడు రాముని కంటికి చిక్కాడు — చాలాకాలంగా అతనిని వెతుకుతున్నాడు, అందుకే ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అన్న పదం రాముని సంతోషాన్ని సూచిస్తుంది. గరుత్మంతులు పాములను లాగుతారన్న ఉపమానం ముందటి సర్గలోని గారుడాస్త్ర సర్పాస్త్రాల ప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. రాముని హర్షం యుద్ధంలో ఉత్సాహానికి లక్షణం, క్రూరత్వానికి కాదు.

వానరుల రాళ్ళ వర్షంతో, రాఘవుని బాణవర్షాలతో దెబ్బలు తింటూ దశగ్రీవుని హృదయం గిర్రున తిరిగింది. అతడు ఆయుధం చేపట్టనప్పుడు, విల్లు లాగనప్పుడు, కలవరపడిన అంతరాత్మతో తన వీర్యాన్ని ప్రదర్శించనప్పుడు, అతడు వేగంగా విసిరిన బాణాలూ వివిధ ఆయుధాలూ అతని మరణానికే పనిచేస్తున్నాయి, మృత్యుకాలం సమీపించింది. రథం నడిపే సూతుడు అతని ఆ స్థితిని చూసి, తొట్రుపడకుండా మెల్లగా అతని రథాన్ని యుద్ధం నుండి తప్పించాడు. అప్పుడు సారథి మేఘగర్జన వంటి ధ్వని గల ఆ భయంకరమైన రథాన్ని వేగంగా వెనక్కి మళ్ళించి, వీర్యం నశించి పడిపోయిన రాజును చూసి, భయంతో యుద్ధభూమి నుండి వెళ్ళిపోయాడు. ఇక్కడ వానరులు కూడా యుద్ధంలో పాల్గొంటున్నారు — వారు రాళ్ళతో రావణుని కొడుతున్నారు. రావణుని మూర్ఛ శారీరికమూ మానసికమూ — అతడు గాయపడడమే కాదు, కలవరపడ్డాడు కూడా. అతడు విసిరిన బాణాలు కూడా ఇప్పుడు అతనికే విరుద్ధంగా పనిచేస్తున్నాయని కవి చెబుతున్నాడు — ఇది దైవం ప్రతికూలమైందని సూచిస్తుంది. సారథి ‘అసంభ్రాంతుడు’ (తొట్రుపడనివాడు) — అతడు భయంతో పారిపోవడం లేదు, స్వామిని రక్షించడానికి వివేకంతో రథాన్ని తప్పిస్తున్నాడు; తరువాతి సర్గలో ఈ పనియొక్క ఔచిత్యమే వివాదానికి విషయమవుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; అది సారథి వెళ్ళిపోవడాన్నీ రావణుని పతనావస్థనూ చిత్రంలా కళ్ళకు కడుతుంది. సారథి పని లోకదృష్టిలో పలాయనం, కాని యుద్ధనీతి ప్రకారం స్వామిరక్షణ. రావణుడు ఇప్పుడు ఆయుధమూ పట్టడం లేదు, విల్లూ లాగడం లేదు — యోధుని ఈ అవస్థ మృత్యువు సమీపంలో ఉందని సూచిస్తుంది; అందుకే సారథి అతనిని రక్షించడానికి యుద్ధభూమి నుండి దూరంగా తీసుకువెళ్తున్నాడు. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అన్న పదం సూచించేది — అతడు శత్రువుల దృష్టిని తప్పించుకుంటూ జాగ్రత్తగా రథాన్ని నడుపుతున్నాడు. ‘మృత్యుకాలం సమీపించింది’ అన్న కవి మాట శ్రోతను రావణుని అంతిమక్షణం కోసం సిద్ధం చేస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి