సర్గ
ఇంద్రుడు రథాన్ని ఇవ్వడం, రామరావణుల ద్వైరథయుద్ధం
రావణుడు రథం ఎక్కడం, అసమానయుద్ధం గురించి దేవతల చింత, మాతలి రాక, సర్పాస్త్ర గారుడాస్త్రాల సంఘర్షణ, ఉత్పాతాలు, రావణుని శూలం, ఇంద్రశక్తితో శూలాన్ని ఛేదించడం
లక్ష్మణుని మాట విని శత్రువీరసంహారకుడైన రాముడు ధనుస్సు పట్టుకొని బాణం సంధించి, సేనాముఖంలో రావణునిపై ఘోరమైన బాణాలు విడిచాడు. రావణుడు కూడా మరొక రథాన్ని ఎక్కి, స్వర్భానువైన రాహువు సూర్యుని మీదికి పరుగెత్తినట్టు, కాకుత్స్థుని మీదికి పరుగెత్తాడు. రథంపై ఉన్న దశగ్రీవుడు, మేఘం ధారలతో మహాపర్వతాన్ని కొట్టినట్టు, వజ్రం వంటి బాణాలతో రాముని కొట్టాడు. రాముడు కూడా ఏకాగ్రచిత్తుడై, ప్రజ్వలించే అగ్ని వంటి, బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో యుద్ధంలో దశగ్రీవునిపై వర్షించాడు. అప్పుడు దేవతలూ గంధర్వులూ కిన్నరులూ ఇలా అన్నారు — ‘రాముడు నేలపై ఉన్నాడు, రాక్షసుడు రథంపై ఉన్నాడు; ఈ యుద్ధం సమానమైనది కాదు.’ ముందటి సర్గలో లక్ష్మణుడు మళ్ళీ బ్రతికాడు, అతని ప్రేరణతోనే రాముడు ఈనాడే రావణవధకు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు న్యాయం కూడా ఆలోచించబడింది — ధర్మయుద్ధంలో ఇద్దరు యోధులూ సమానస్థితిలో ఉండాలని దేవతల అభిప్రాయం. కాబట్టి తరువాతి ప్రసంగం ఇంద్రుని సహాయం. ‘సూర్యుని మీదికి రాహువు వలె’ అన్న ఉపమానం రావణుని దాడిని గ్రహణపు అశుభత్వంతో సూచిస్తుంది, ‘మహాపర్వతం వలె’ అన్నది రాముని అచలత్వాన్ని చూపిస్తుంది. సర్గారంభంలోనే కవి ఇద్దరు యోధుల స్థితిని స్పష్టం చేస్తాడు — ఒకడు నేలపై కాలినడకన, మరొకడు రథంపై ఆరూఢుడై. రావణుని మునుపటి రథం ముందటి సర్గలలో విరిగిపోయింది, కాబట్టి అతడు ‘మరొక రథం’ ఎక్కి వస్తాడు; దీనితో అతని సాధనసంపత్తి కూడా సూచించబడుతుంది. రామునికి మాత్రం ధనుస్సూ బాణాలూ మాత్రమే ఉన్నాయి, అయినా అతడు ఏకాగ్రచిత్తుడై యుద్ధం చేస్తాడు, కలవరపడడు. దేవతలూ గంధర్వులూ కిన్నరులూ ప్రేక్షకుల వలె యుద్ధాన్ని చూస్తున్నారు, న్యాయం పక్షం వహిస్తున్నారు. వారి మాటే ఇంద్రుని కార్యానికి నిమిత్తమవుతుంది, కాబట్టి ఈ భాగం తరువాతి ప్రసంగానికి భూమిక. రాముని బాణాలు ‘ప్రజ్వలించే అగ్ని వంటివి’, రావణునివి ‘వజ్రం వంటివి’ — ఇద్దరి ఆయుధాలూ తుల్యబలాలే, స్థితిలో మాత్రమే తేడా. కాబట్టి దేవతల మాట న్యాయమైనది.
దేవతల ఆ అమృతం వంటి మాట విని దేవశ్రేష్ఠుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన శక్రుడు (ఇంద్రుడు) మాతలిని పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘నా రథంతో నేలపై ఉన్న రఘూత్తముని దగ్గరికి త్వరగా వెళ్ళు. భూతలానికి వెళ్ళి అతనిని పిలిచి దేవతలకు గొప్ప హితం చెయ్యి.’ దేవరాజు ఇలా చెప్పగా దేవసారథి మాతలి తల వంచి దేవునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవేంద్రా, త్వరగా వెళ్తాను, సారథ్యం కూడా చేస్తాను.’ అప్పుడు అతడు ఆకుపచ్చని గుర్రాలను ఉత్తమరథానికి కట్టాడు. ఆ రథం బంగారంతో చిత్రించిన అంగాలు గలది, వందలాది చిరుగంటలతో భూషితమైనది, ఉదయసూర్యుని వలె ప్రకాశించేది, వైడూర్యమయమైన కూబరం (నొగకర్ర) గలది. బంగారు శిరోభూషణాలు గల, తెల్లని చామరాలు గల, సూర్యుని వలె ప్రకాశించే, బంగారు జాలీలతో అలంకరించిన ఆకుపచ్చని ఉత్తమాశ్వాలతో కూడిన, బంగారు వెదురు ధ్వజదండం గల ఆ దేవరాజరథం శ్రీమంతమూ శ్రేష్ఠమూ అయినది. దేవరాజు ఆదేశించిన మాతలి ఆ రథం ఎక్కి స్వర్గం నుండి దిగి కాకుత్స్థుని దగ్గరికి వచ్చాడు. ఇక్కడ రథం విస్తారంగా వర్ణించబడింది — దాని సౌందర్యమూ దివ్యత్వమూ రామునికి లభించిన దివ్యసహాయానికి సూచకం. మాతలి వినయం కూడా చూపించబడింది, ఎందుకంటే అతడు నమస్కరించిన తరువాతే వెళ్తాడు. ఆరు శ్లోకాలు (6–9, 12) సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో అవి ఇంద్రుని ఆదేశాన్నీ మాతలి ప్రయాణాన్నీ విస్తారంగా చెబుతాయి, దానితో కథ అవిచ్ఛిన్నంగా సాగుతుంది. ఇంద్రుడు స్వయంగా రాడు, తన రథాన్నీ సారథినీ పంపుతాడు — దీనితో దేవతల సహాయం పరిమితమైనదని చూపించబడింది; యుద్ధం మాత్రం రాముడే చేయాలి. ‘నేలపై ఉన్న’ అన్న పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో అసమానత్వపు బాధ బలంగా వినిపిస్తుంది. మాతలి ‘సారథ్యం చేస్తాను’ అని స్వయంగా అంగీకరిస్తాడు, కేవలం ఆజ్ఞాపాలనగా కాదు. ఆకుపచ్చని గుర్రాలు ఇంద్రరథపు ప్రసిద్ధలక్షణం. చిరుగంటల నాదం, బంగారపు కాంతి, వైడూర్యపు మెరుపు రథపు దివ్యత్వాన్ని శ్రోత కళ్ళ ఎదుటా చెవుల ఎదుటా నిలుపుతాయి. రుక్మవేణువు అంటే ధ్వజదండం, అది కూడా బంగారుమయమైనది. స్వర్గం నుండి దిగడం స్వర్గానికీ భూమికీ ఉన్న సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. రథవర్ణనలో ప్రతి విశేషణమూ దాని ఏదో ఒక అంగానికి సంబంధించినది — అంగాలు బంగారంతో చిత్రించినవి, చిరుగంటలు చుట్టూ, కూబరం వైడూర్యమయం, గుర్రాల తలలపై బంగారు శిరోభూషణాలు, శరీరాలపై బంగారు జాలీలు, తలలపై తెల్లని చామరాలు. ఇలా శ్రోత రథాన్నంతా మనస్సులో చూస్తాడు. మాతలి దేవరాజు చేత ‘ఆదేశించబడినవాడు’ — స్పష్టంగా ఆజ్ఞాపించబడినవాడు — కాబట్టి అతని రాక ఆకస్మికం కాదు, దేవతలు బాగా ఆలోచించి తీసుకున్న నిర్ణయం.
రథంలో నిలిచి, ముల్లుగర్ర చేతబట్టిన సహస్రాక్షుని (ఇంద్రుని) సారథి మాతలి చేతులు జోడించి రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, మహాసత్త్వా, శత్రుసంహారకా, సహస్రాక్షుడు ఈ రథాన్ని నీ విజయం కోసం ఇచ్చాడు. ఇదిగో ఇంద్రుని మహాధనుస్సు, అగ్ని వంటి కవచం, సూర్యుని వంటి బాణాలు, నిర్మలమైన శుభకరమైన శక్తి. వీరా, ఈ రథం ఎక్కి, నేను సారథిగా ఉండగా, మహేంద్రుడు దానవులను చంపినట్టు రాక్షసుడు రావణుని చంపు.’ ఇలా చెప్పబడిన రాముడు రథానికి ప్రదక్షిణం చేసి, నమస్కరించి, తన శోభతో లోకాలను ప్రకాశింపజేస్తున్నట్టు అప్పుడు దానిని ఎక్కాడు. ప్రదక్షిణమూ నమస్కారమూ దేవతల పట్ల రాముని భక్తినీ వినయాన్నీ చూపిస్తాయి. ఇంద్రుని ఆయుధాలు కూడా ఇవ్వబడ్డాయి, కాబట్టి రాముడు ఇప్పుడు దేవరాజు ప్రతినిధిలా యుద్ధం చేస్తున్నాడు. ‘మహేంద్రుడు దానవులను వలె’ అన్న ఉపమానంతో రామరావణయుద్ధం దేవాసురయుద్ధపు రూపాన్ని ధరిస్తుంది. శుభకరమైన శక్తి అని చెప్పబడింది, అదే ముందు రావణుని శూలాన్ని ఛేదిస్తుంది. మాతలి మాటలో నాలుగు దివ్యాయుధాలు లెక్కించబడ్డాయి — ధనుస్సు, కవచం, బాణాలు, శక్తి; వీటితో పాటు రథం ఐదవ దానం. అతడు రాముని ‘మహాసత్త్వా’, ‘శ్రీమంతా’, ‘శత్రుసంహారకా’ అని సంబోధిస్తాడు, దానితో అతని ఆదరం వ్యక్తమవుతుంది. ‘నేను సారథిగా ఉండగా’ అన్న మాటతో అతడు తన అనుభవాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తాడు — ఈ సారథితోనే ఇంద్రుడు దానవులను జయించాడు. రాముడు హఠాత్తుగా ఎక్కడు; అతడు మొదట రథానికి ప్రదక్షిణం చేసి, తరువాత నమస్కరిస్తాడు — ఇది దేవతలు ఇచ్చిన వస్తువు పట్ల శిష్టాచారం. ఎక్కే క్షణంలో అతని కాంతితో లోకాలు ప్రకాశించినట్టున్నాయి, దానితో కవి విజయానికి పూర్వసూచన ఇస్తాడు. శక్తి ‘నిర్మలమైనదీ శుభకరమైనదీ’ అని విశేషించబడింది — నిర్మలమూ కల్యాణకారిణీ, రావణుని శూలానికి విరుద్ధస్వభావం గలది.
అప్పుడు మహాబాహువైన రామునికీ రాక్షసుడు రావణునికీ అద్భుతమైన, రోమాంచం కలిగించే ద్వైరథయుద్ధం (రథంపై ఇద్దరి మధ్య యుద్ధం) జరిగింది. పరమాస్త్రవేత్త అయిన రాఘవుడు రాక్షసరాజు యొక్క గాంధర్వాస్త్రాన్ని గాంధర్వాస్త్రంతో, దైవాస్త్రాన్ని దైవాస్త్రంతో నిర్వీర్యం చేశాడు. అప్పుడు పరమక్రుద్ధుడైన నిశాచరుడు మళ్ళీ పరమఘోరమైన రాక్షసాస్త్రాన్ని విడిచాడు. రావణుని ధనుస్సు నుండి విడివడిన బంగారు అలంకారాల బాణాలు మహావిషసర్పాలై కాకుత్స్థుని మీదికి వచ్చాయి. ప్రజ్వలించే ముఖాలు గల, నోళ్ళ నుండి అగ్నిని కక్కుతున్న, నోళ్ళు తెరిచిన భయంకరమైన ఆ పాములు రాముని మీదికే వచ్చాయి. వాసుకితో సమానమైన స్పర్శ గల, ప్రజ్వలించే పడగలు గల ఆ మహావిషసర్పాలతో దిక్కులూ మూలలూ వ్యాపించి కప్పబడిపోయాయి. యుద్ధంలో మీదికి వస్తున్న ఆ పాములను చూసి రాముడు ఘోరమైన, భయంకరమైన గారుత్మతాస్త్రాన్ని (గరుడాస్త్రాన్ని) ప్రకటించాడు. రాఘవుని ధనుస్సు నుండి విడివడిన బంగారు పింఛాలు గల, అగ్ని వంటి కాంతి గల బాణాలు సర్పశత్రువులైన బంగారు సుపర్ణాలు (గరుడులు) అయి సంచరించాయి. సుపర్ణరూపం ధరించిన, కామరూపులైన రాముని ఆ బాణాలు పాముల రూపంలో ఉన్న మహావేగం గల బాణాలన్నిటినీ నాశనం చేశాయి. అస్త్రం నిర్వీర్యమవడంతో క్రుద్ధుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఘోరమైన బాణవర్షాలతో రామునిపై వర్షించాడు. ఈ భాగంలో అస్త్రానికి ప్రత్యస్త్రం అన్న క్రమం స్పష్టం — ప్రతి అస్త్రానికీ తగిన ప్రతీకారం రామునికి తెలుసు. పాములకు శత్రువు గరుడుడని లోకప్రసిద్ధి, కాబట్టి సర్పాస్త్రానికి గారుడాస్త్రమే జవాబు. రావణుని మాయ భయంకరమైనది, కాని రాముని జ్ఞానం దానిని అనాయాసంగా నివారిస్తుంది. కవి పాముల నోళ్ళ నుండి అగ్ని కక్కడాన్నీ, దిక్కులు కప్పబడడాన్నీ వర్ణించి భయాన్ని పెంచుతాడు, తరువాత గరుడుల సంచారంతో శాంతిని నెలకొల్పుతాడు. రావణుడు కూడా గొప్ప అస్త్రవేత్త, కాబట్టి అతని గాంధర్వ దైవాస్త్రాలను రాముడు అటువంటి అస్త్రాలతోనే నిర్వీర్యం చేస్తాడు. తరువాత అతడు తన జాతికి విశిష్టమైన రాక్షసాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాడు. ఆ అస్త్రం నుండి వెలువడిన బాణాలు పాములవుతాయి, వాటి పడగలు ప్రజ్వలిస్తున్నాయి, నోళ్ళు తెరుచుకొని ఉన్నాయి. వాసుకి నాగరాజు, అతని స్పర్శ వలె వాటి స్పర్శ విషమయమైనది. దిక్కులూ మూలలూ వాటితో కప్పబడ్డాయి, కాబట్టి పారిపోవడానికి దారి కూడా లేదు. రాముని గారుడాస్త్రపు బాణాలు బంగారు వర్ణపు గరుడులై ఆకాశంలో సంచరిస్తాయి, కామరూపులైన అవి ఇష్టమైన రూపం ధరిస్తాయి. ఓడిపోయిన రావణుడు మళ్ళీ సాధారణ బాణాలతో వర్షిస్తాడు — ఇది అతని క్రోధానికి లక్షణం. గాంధర్వాస్త్రం మోహింపజేసేది, దైవాస్త్రం దేవశక్తిమయమైనది అని సంప్రదాయం; రామునికి రెండూ తెలుసు, ఎందుకంటే విశ్వామిత్రుని నుండి అతడు అన్ని దివ్యాస్త్రాలనూ పొందాడు. కాబట్టి ఈ యుద్ధానికి మూలం రాముని బాల్యంలోనే ఉంది. గరుడుల బంగారు వర్ణం గరుత్మంతుని స్వరూపాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఇలా రావణుని ప్రతి ప్రయత్నాన్నీ రాముడు నిష్ఫలం చేస్తాడు, రావణుని క్రోధం ఉత్తరోత్తరం పెరుగుతుంది. ఈ యుద్ధంలో బలానికే కాదు, జ్ఞానానికి కూడా పరీక్ష — ఎవరికి ఏ అస్త్రానికి ప్రతీకారం తెలుసు అని. రామునికి అన్నిచోట్లా జవాబు తెలుసు, రావణుడు మాత్రం క్రమంగా నిరుపాయుడవుతాడు, కాబట్టి అతడు కేవలం బాణవర్షం కురిపిస్తాడు.
అప్పుడు రావణుడు వేయి బాణాలతో అలసట లేకుండా పనిచేసే రాముని పీడించి, బాణసమూహంతో మాతలిని తిరిగి గుచ్చాడు. ఒక్క బాణంతో ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి ఖండించాడు, రథపు అడుగుభాగంలో బంగారు ధ్వజాన్ని పడగొట్టి, బాణజాలంతో ఇంద్రుని గుర్రాలను కూడా కొట్టాడు. అప్పుడు దేవతలూ గంధర్వులూ చారణులూ దానవులతో పాటు విషాదం చెందారు. రాముడు ఆర్తుడవడం చూసి సిద్ధులూ, పరమర్షులూ, విభీషణునితో కూడిన వానరేంద్రులూ వ్యథ చెందారు. రావణుడనే రాహువు రాముడనే చంద్రుని మింగడం చూసి, బుధుడు చంద్రునికి ప్రియమైన ప్రాజాపత్య నక్షత్రమైన రోహిణిని ఆక్రమించి ప్రజలకు అహితం కలిగిస్తూ నిలిచాడు. సముద్రం పొగతో కూడిన, సుడితిరిగే అలలతో, మండుతున్నట్టు, కోపించినట్టు, సూర్యుని తాకుతున్నట్టు పైకి ఎగసింది. సూర్యుడు ఆయుధపు రంగుతో, అతికఠినంగా, మందమైన కిరణాలతో, కబంధచిహ్నంతో, తోకచుక్కతో కలిసి కనిపించాడు. కోసలుల నక్షత్రమైన, ఇంద్రాగ్నులు దేవతలుగా గల విశాఖను కూడా ఆకాశంలో అంగారకుడు (కుజుడు) ఆక్రమించి నిలిచాడు. ఇరవై భుజాలు గల, ధనుస్సు పట్టిన, పది ముఖాల దశగ్రీవుడు మైనాకపర్వతంలా కనిపించాడు. దశగ్రీవరాక్షసుని చేత వెనక్కి నెట్టబడుతున్న రాముడు యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో బాణాలను సంధించలేకపోయాడు. ఈ ఉత్పాతాలు గ్రహణ రూపకంతో వర్ణించబడ్డాయి — రాముడు చంద్రుడు, రావణుడు రాహువు. కోసలుల నక్షత్రంలో కుజుని స్థితి రాష్ట్రానికి కూడా సంకటాన్ని సూచిస్తుంది. సహాయకుడైన సారథి కూడా గాయపడి, ధ్వజం పడిపోయి, గుర్రాలు దెబ్బతిన్న ఈ క్షణం రాముని దుఃఖానికి పరాకాష్ఠ. కథలోని నాటకీయతను పెంచడానికి కవి ఈ సంకటాన్ని చూపిస్తాడు, దానితో ముందు రాముని విజయం మరింత ప్రకాశిస్తుంది. ‘వెనక్కి నెట్టబడుతున్న’ అన్న పదంతో రాముని క్షణికమైన అసమర్థత సూచించబడుతుంది, పరాజయం కాదు. రావణుడు ఇప్పుడు రాముని నేరుగా జయించలేడు, కాబట్టి సారథినీ ధ్వజాన్నీ గుర్రాలనూ లక్ష్యం చేసుకుంటాడు — రథపు శక్తినే నాశనం చేయాలని. ధ్వజం పడిపోవడం యోధునికి అవమానచిహ్నం. దేవతల, సిద్ధుల, వానరుల విషాదం సామూహికమైనది, అందరూ రాముని పక్షాన చింతిస్తున్నారు. గ్రహాల వర్ణన జ్యోతిశ్శాస్త్రానికి అనుగుణమైనది — బుధుడు రోహిణిని ఆక్రమించడం, కుజుడు విశాఖను ఆక్రమించడం, సూర్యునిలో కబంధచిహ్నం, తోకచుక్క — అన్నీ అశుభాలే. సముద్రం సూర్యుని తాకడానికా అన్నట్టు పైకి ఎగయడంతో ప్రకృతి కూడా వ్యాకులమైనట్టు కనిపిస్తుంది. ఇరవై భుజాలూ పది ముఖాలూ గల రావణుని రూపం మైనాకపర్వతంతో పోల్చబడింది, అతని విశాలతనూ స్థైర్యాన్నీ చూపించడానికి. ఈ ఉత్పాతాల వర్ణన రావణవధకు ముందు విశ్వపు వ్యాకులతను చూపిస్తుంది; కవి గ్రహనక్షత్రాలకు కూడా యుద్ధంలో భాగాన్ని కల్పిస్తాడు. రోహిణి చంద్రునికి ప్రియమైనది, ఆమెపై ఆక్రమణ చంద్రునికీ రామునికీ సంకటాన్ని సూచిస్తుంది. విశాఖ కోసలరాజ్యపు నక్షత్రమని చెప్పడంతో రాముని వంశపు, రాష్ట్రపు భాగ్యం ఈ యుద్ధంలోనే ఉందని స్పష్టమవుతుంది. ఇలా అన్ని లక్షణాలూ రావణుని తాత్కాలిక ప్రాబల్యాన్నీ రాముని సంకటాన్నీ చూపిస్తాయి, కాని అవే ముందు విపరీతఫలాలను ఇస్తాయి.
అప్పుడు అతడు (రాముడు) కనుబొమ్మలు ముడిచి, కళ్ళు కొంచెం ఎర్రబడగా, కోపించి, రాక్షసులను దహించివేస్తున్నట్టు మహాక్రోధం పొందాడు. ధీమంతుడైన రాముడు కోపించినప్పుడు అతని ముఖాన్ని చూసి సర్వప్రాణులూ భయపడ్డాయి, భూమి కంపించింది. సింహాలతో పులులతో కూడిన పర్వతం చెట్లు కదులుతుండగా కంపించింది, నదులకు పతి అయిన సముద్రం అల్లకల్లోలమయింది. గాడిద అరుపు వంటి కఠినమైన ధ్వని గల, ఉత్పాతసూచకమైన మేఘాలు గర్జిస్తూ ఆకాశంలో అన్నివైపులా తిరిగాయి. మహాక్రుద్ధుడైన రాముని, దారుణమైన ఉత్పాతాలను చూసి సర్వప్రాణులూ భయపడ్డాయి, రావణునికి కూడా భయం కలిగింది. విమానాలలో ఉన్న దేవతలూ, గంధర్వులూ, మహాసర్పాలూ, ఋషులూ, దానవులూ, దైత్యులూ, గరుత్మంతులూ, ఖేచరులూ — భయంకరమైన నానావిధ ఆయుధాలతో పోరాడుతున్న ఆ ఇద్దరు శూరుల యుద్ధాన్ని లోకప్రళయంలా చూశారు. అప్పుడు విరోధంలో ఉన్న సురాసురులందరూ ఆ మహాయుద్ధాన్ని చూస్తూ భక్తితో సంతోషిస్తున్నట్టు మాటలు పలికారు — అక్కడ నిలిచిన అసురులు ‘దశగ్రీవా, జయించు’ అని, దేవతలు రామునితో ‘నీవు జయించు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ అన్నారు. ఇక్కడ రాముని క్రోధమే ప్రకృతిక్షోభానికి కారణం — అతని ముఖం చూసినంతనే భూమి కంపిస్తుంది. ప్రళయకాలంలో వలె లోకాలు అల్లకల్లోలమయ్యాయి. దేవాసురుల వేర్వేరు జయఘోషలు యుద్ధపు రెండు పక్షాలనూ స్పష్టం చేస్తాయి, సమస్తలోకాల భాగ్యమూ ఈ యుద్ధంలోనే ఉందని. మునుపటి భాగంలో రాముడు వెనక్కి నెట్టబడ్డాడు; ఇక్కడ అతడు క్రోధాన్ని పొందుతాడు, ఆ క్రోధమే పరిస్థితిని మార్చివేస్తుంది. ముడిచిన కనుబొమ్మలూ ఎర్రని కళ్ళూ బాహ్యలక్షణాలు; అతని లోపలి దహనశక్తి ‘దహించివేస్తున్నట్టు’ అని చెప్పబడింది. పర్వతం, చెట్లు, సముద్రం, మేఘాలు — అన్నీ అతని క్రోధంతో ప్రభావితమయ్యాయి. ముఖ్యంగా రావణుని హృదయంలో మొదటిసారిగా భయం ప్రవేశిస్తుంది. తరువాత కవి ప్రేక్షకుల సమూహాన్ని వర్ణిస్తాడు — దేవతలు, గంధర్వులు, నాగులు, ఋషులు, దానవులు, దైత్యులు, పక్షులు. అందరూ యుద్ధానికి సాక్షులు, అందరూ తమ పక్షపు జయాన్ని కోరుకుంటున్నారు. ‘భక్తితో సంతోషిస్తున్నట్టు’ అన్న పదంతో వారి ఉత్సాహమూ నిష్ఠా చూపించబడ్డాయి. ‘లోకప్రళయంలా’ అన్న విశేషణంతో యుద్ధం ప్రళయంతో పోల్చబడుతుంది; అక్కడ లోకాలన్నీ సంహరించబడతాయి, ఇక్కడ కూడా సమస్తలోకాల భాగ్యం నిర్ణయించబడుతోంది. అసురుల, దేవతల జయఘోషలు మళ్ళీ మళ్ళీ వినిపిస్తాయి, దానితో యుద్ధపు కోలాహలం వినిపిస్తున్నట్టుంటుంది.
ఈ మధ్యలో, రాఘవుని క్రోధానికి ప్రతిగా దెబ్బ కొట్టాలనుకుంటున్న దుష్టాత్ముడు రావణుడు ఒక మహాయుధాన్ని తాకుతూ శూలాన్ని పట్టుకున్నాడు. ఆ శూలం వజ్రంలా దృఢమైనది, మహాధ్వని చేసేది, సర్వశత్రువులనూ సంహరించేది, కొండశిఖరాల వంటి కొనలతో మనస్సుకూ దృష్టికీ భయం కలిగించేది, పొగలు కక్కుతున్నట్టు వాడి కొన గలది, ప్రళయాగ్నిరాశి వంటిది, అతిరౌద్రమైనది, సమీపించశక్యం కానిది, కాలునికి కూడా ఎదిరించశక్యం కానిది, సర్వప్రాణులనూ భయపెట్టేది, చీల్చేది, భేదించేది. అనేకమంది శూరరాక్షసులు చుట్టి ఉండగా, పరాక్రమవంతుడైన అతడు పరమక్రుద్ధుడై ఆ శూలాన్ని ఎత్తి, కళ్ళు ఎర్రబడి, తన సైన్యాన్ని ఉత్సాహపరుస్తూ యుద్ధంలో భయంకరంగా గర్జించాడు. అతని దారుణమైన శబ్దం భూమినీ అంతరిక్షాన్నీ దిక్కులనూ మూలలనూ కంపింపజేసింది; ఆ మహాకాయుని నాదంతో సర్వప్రాణులూ భయపడ్డాయి, సముద్రం అల్లకల్లోలమయింది. మహాపరాక్రమశాలి అయిన రావణుడు ఆ శూలాన్ని పట్టుకొని మహానాదం చేసి రామునితో కఠినంగా ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, వజ్రంలా దృఢమైన ఈ శూలాన్ని నేను రోషంతో ఎత్తాను; తమ్ముని సహాయం గల నీ ప్రాణాలను ఇది వెంటనే హరిస్తుంది. యుద్ధాన్ని పొగడుకొనేవాడా, సేనాముఖంలో హతులైన శూరరాక్షసులతో సమానంగా నిన్ను వెంటనే చంపి చేస్తాను. ఇప్పుడు నిలబడు, ఇదిగో నేను శూలంతో నిన్ను చంపుతాను.’ ఇలా చెప్పి రాక్షసాధిపతి ఆ శూలాన్ని విసిరాడు. రావణుని చేతి నుండి విడివడిన, మెరుపుల మాలలతో చుట్టబడిన, ఎనిమిది గంటలు గల, మహాధ్వని చేసే ఆ శూలం ఆకాశంలోకి వెళ్ళి శోభించింది. జ్వలిస్తున్న, భయంకరంగా కనిపించే ఆ శూలాన్ని చూసి పరాక్రమవంతుడైన రాముడు ధనుస్సును లాగి బాణాలు విడిచాడు. ఇక్కడ ‘అతికాయస్య’ అన్న పదం రావణుని విశేషణం — మహాకాయుని అని అర్థం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అతినాదస్య’ (మహానాదం చేసేవాని) అని పాఠం. రావణుని మాటలో మునుపు హతులైన రాక్షసులకు ప్రతీకారమే ముఖ్యకారణం. శూలపు వర్ణన దీర్ఘమైనదీ విశేషణాలతో నిండినదీ — వజ్రంలా కఠినమైనది, మహానాదం గలది, కొండశిఖరాల వంటి కొనలు గలది, పొగలు కక్కుతున్నట్టున్నది, ప్రళయాగ్ని వంటిది, కాలునికి కూడా ఎదిరించశక్యం కానిది. ఈ వర్ణన రావణుని చివరి మహాస్త్రపు గౌరవాన్ని స్థాపిస్తుంది. దాని నాదం ముల్లోకాలనూ కంపింపజేస్తుంది, సముద్రం కూడా అల్లకల్లోలమవుతుంది. రావణుని మాటలో మూడు భాగాలున్నాయి — శూలపు ప్రశంస, తమ్మునితో కూడిన రాముని వధ ప్రకటన, హతులైన రాక్షసులకు ప్రతీకారం. ‘నిలబడు’ అన్న సవాలు యోధుల సంప్రదాయవచనం. శూలపు ఎనిమిది గంటలూ మెరుపుమాలలూ ఆకాశంలో శోభిస్తాయి, దానితో దాని భయంకరత్వం సౌందర్యంతో కలిసిపోయింది. రాముని బాణాలు మొదట దానిని అడ్డుకోవడానికి ప్రయోగించబడతాయి, కాని అవి విఫలమవుతాయి. గమనించాలి — రావణుడు శూలాన్ని ‘రోషంతో’ ఎత్తుతాడు, వివేకంతో కాదు; అతని ప్రతి కార్యమూ క్రోధప్రేరితమే. రాముడు కూడా క్రుద్ధుడే, కాని అతని క్రోధం ధర్మరక్షణ కోసం, కాబట్టి అతని క్రియ సంయమంతో కూడినది. రావణుని శబ్దం తన సైన్యాన్ని ఉత్సాహపరుస్తుంది, కాని శత్రుపక్షంలో భయం పుట్టిస్తుంది — ఇలా కవి రెండు సైన్యాల మనోదశనూ ఒకేసారి వర్ణిస్తాడు. ‘తమ్ముని సహాయం గల’ అన్న పదంతో లక్ష్మణుని పునర్జీవనం కూడా రావణునికి తెలుసని సూచించబడుతుంది. ఈ భాగంలోని రెండు శ్లోకాలు (59–60) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అవి శూలం ఆకాశంలోకి వెళ్ళడాన్నీ రాముని మొదటి ప్రతీకారాన్నీ స్పష్టం చేస్తాయి. రావణుని గర్వోక్తి అతని చివరి అహంకారం; ముందు అతని శూలమే ఛేదించబడుతుంది, మాట మిథ్య అవుతుంది.
మీదికి వస్తున్న ఆ శూలాన్ని రాఘవుడు, ఇంద్రుడు పైకి లేస్తున్న ప్రళయాగ్నిని జలప్రవాహాలతో అడ్డుకున్నట్టు, బాణసమూహంతో అడ్డుకున్నాడు. కాని రావణుని ఆ మహాశూలం, అగ్ని మిడతలను దహించినట్టు, రాముని ధనుస్సు నుండి వెలువడిన ఆ బాణాలను దహించివేసింది. శూలం తాకగానే పొడిపొడి అయి అంతరిక్షంలోనే భస్మమైన బాణాలను చూసి రాఘవుడు క్రోధం తెచ్చుకున్నాడు. అప్పుడు పరమక్రుద్ధుడైన రఘునందనుడు మాతలి తెచ్చిన, ఇంద్రుడు గౌరవించే శక్తిని పట్టుకున్నాడు. బలవంతుడు ఎత్తి తూచిన, గంటల ధ్వని చేసే ఆ శక్తి ప్రళయకాలపు ఉల్కలా కాంతితో ఆకాశాన్ని ప్రజ్వలింపజేసింది. విసరబడిన ఆ శక్తి రాక్షసేంద్రుని ఆ శూలంపై పడింది; శక్తితో ఛేదించబడిన ఆ మహాశూలం కాంతి కోల్పోయి కింద పడిపోయింది. అప్పుడు రాముడు వాడి, మహావేగం గల, వజ్రం వంటి, సూటిగా వెళ్ళే బాణాలతో అతని మహావేగం గల గుర్రాలను చీల్చాడు. ఎంతో జాగరూకుడైన రాఘవుడు వాడి బాణాలతో రావణుని వక్షంపై, మూడు బాణాలతో నుదుటిపై చీల్చాడు. బాణాలతో అన్ని అవయవాలూ చీలి, శరీరం నుండి రక్తం స్రవిస్తున్న ఆ రాక్షసేంద్రుడు, సమూహం మధ్యలో ఉన్న పూచిన అశోకవృక్షంలా ప్రకాశించాడు. రాముని బాణాలతో శరీరం తీవ్రంగా గాయపడి, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో నిశాచరేంద్రుడు సభామధ్యంలో (తనవారందరి మధ్య) ఖేదం చెందాడు, అత్యంత క్రోధం కూడా పొందాడు. ఇంద్రుని శక్తియే రావణుని శూలానికి ప్రత్యుత్తరం — ఇక్కడ దివ్యసహాయం సఫలమైంది. రక్తసిక్తుడైన రావణుడు పూచిన అశోకవృక్షం వలె ఉన్నాడన్న ఉపమానం ఎర్రని రంగులోని సౌందర్యాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, సర్గ చివర రావణుని సిగ్గునూ క్రోధాన్నీ సూచిస్తుంది, అదే తరువాతి సర్గలో అతని పలాయనానికి కారణమవుతుంది. రాముని బాణాలు శూలాన్ని తాకినంతనే భస్మమవుతాయి — ఈ ఘటన రావణుని శూలపు శక్తిని నిరూపిస్తుంది. అప్పుడు రాముడు మాతలి తెచ్చిన ఇంద్రుని శక్తిని స్మరిస్తాడు, అదే ఇక్కడ ఉపయోగపడుతుంది. దాని గంటల నాదమూ, దాని కాంతీ ప్రళయకాలపు ఉల్క వంటివి. శూలం ఛేదించబడడంతో రావణుని చివరి ఆశ్రయం నశించింది. తరువాత రాముడు దాడి చేస్తాడు — మొదట గుర్రాలపై, తరువాత వక్షంపై, తరువాత నుదుటిపై. ‘మూడు బాణాలతో’ అన్న సంఖ్య కూడా సూక్ష్మంగా చెప్పబడింది. రావణుడు తన సైన్యం మధ్యలో అవమానితుడైనట్టు ఖిన్నుడవుతాడు, ఎందుకంటే అందరూ అతని దుర్దశను చూస్తున్నారు; ఖేదమూ క్రోధమూ అతనిలో ఒకేసారి ఉన్నాయి. మునుపు రావణుని శక్తితో లక్ష్మణుడు కూలాడు; ఇక్కడ రాముని శక్తితో రావణుని శూలం కూలుతుంది — ఇలా కథలో ప్రతిసామ్యం కనిపిస్తుంది. పూచిన అశోకపు ఉపమానం వసంతాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, యుద్ధపు భీషణవాతావరణంలో కూడా కవి సౌందర్యదృష్టిని చూపిస్తుంది. ‘సభామధ్యంలో’ అన్న పదం రావణుని అవమానం అందరి సమక్షంలో జరిగిందని సూచిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥