॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 101వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రామవిలాపమూ లక్ష్మణుని పునర్జీవనమూ

శక్తితో కూలిన లక్ష్మణుని చూసి రాముని విలాపం, సుషేణుని ఆశ్వాసన, హనుమంతుడు ఓషధిపర్వత శిఖరాన్ని తీసుకురావడం, సుషేణుడు చేసిన నస్యంతో లక్ష్మణుడు లేవడం, ప్రతిజ్ఞ పాలించమని లక్ష్మణుడు రాముని ప్రేరేపించడం

బలవంతుడైన రావణుడు శక్తితో యుద్ధంలో కూల్చిన, రక్తప్రవాహంలో తడిసిన శూరుడు లక్ష్మణుని చూసి, రాముడు దురాత్ముడైన రావణునితో తుములయుద్ధం చేస్తూ, బాణసమూహాలను విడుస్తూనే, సుషేణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ వీరుడు లక్ష్మణుడు రావణుని పరాక్రమం వల్ల నేలపై పడి, నా శోకాన్ని రేకెత్తిస్తూ, పాములా గిలగిల కొట్టుకుంటున్నాడు. రక్తంతో తడిసిన, నా ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైన ఈ వీరుని చూస్తూ, మనస్సు కలవరపడిన నాకు యుద్ధం చేయడానికి శక్తి ఎక్కడిది? యుద్ధాన్ని గౌరవించే, శుభలక్షణాలు గల నా ఈ తమ్ముడు మరణిస్తే, నాకు ప్రాణాలతో గాని సుఖంతో గాని ఏమి ప్రయోజనం? నా పరాక్రమం సిగ్గుపడుతున్నట్టుంది, ధనుస్సు చేతి నుండి జారిపోతున్నట్టుంది, బాణాలు నీరసిస్తున్నాయి, చూపు కన్నీళ్ళకు వశమైంది. కలలో నడిచే మనుష్యులకు వలె నా అవయవాలు కుంగిపోతున్నాయి; నా తీవ్రమైన చింత పెరుగుతోంది, చనిపోవాలన్న కోరిక కూడా పుడుతోంది. దురాత్ముడైన రావణుని చేత దెబ్బతిని, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, మర్మస్థానంలో తీవ్రంగా గాయపడి మూలుగుతున్న తమ్ముని చూసి నా దశ ఇలా ఉంది’ అని. రాముడు యుద్ధాన్ని విడువడు — ‘బాణసమూహాలను విడుస్తూనే’ — కాని అతని మనస్సు తమ్మునిపైనే ఉంది. సుషేణుడు వానరసేనకు వైద్యుడు, కాబట్టి రాముడు అతనినే సంబోధిస్తాడు. ఈ భాగంలో రాముని శరీరంలోని, మనస్సులోని అన్ని అంగాలూ శిథిలమైనట్టు వర్ణించబడ్డాయి — పరాక్రమం, ధనుస్సు, బాణాలు, చూపు, అవయవాలు, చింత — ఇలా శోకం యొక్క సర్వవ్యాపకత్వం చూపించబడింది. ‘కలలో నడిచే మనుష్యుల వలె’ అన్న ఉపమానం విశిష్టమైనది — కలలో పరుగెత్తాలనుకున్నా మనిషి కదలలేనట్టు, కాళ్ళు కుంగిపోయినట్టు, రాముని అవయవాలు కూడా. ‘పాములా గిలగిల కొట్టుకుంటున్నాడు’ అన్నది వేదనతో లక్ష్మణుడు దొర్లుతున్న చిత్రం. ‘మూలుగుతున్న’ అన్న పదంతో లక్ష్మణుని మందమైన ఆర్తస్వరం వినిపిస్తుంది — అతడు ఇంకా బ్రతికే ఉన్నాడని పాఠకునికే తెలుసు. ‘ప్రాణాల కంటే ప్రియమైనవాడు’ అన్న మాట రామలక్ష్మణుల స్నేహానికి సారం — ఈ తమ్ముడు రామునికి తన ప్రాణాల కంటే కూడా ఎక్కువ. ఏడవ, ఎనిమిదవ అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. మొదటి శ్లోకం కూడా వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది — ముందటి సర్గ ముగింపును గుర్తుచేస్తూ సర్గ మొదలవుతుంది.

బయట సంచరిస్తున్న తన ప్రియమైన ప్రాణం వంటి తమ్ముని చూసి రాఘవుడు మహాదుఃఖంలో మునిగి ధ్యానంలో, శోకంలో లీనమయ్యాడు. యుద్ధధూళిలో పడి ఉన్న తమ్ముడు లక్ష్మణుని చూసి పరమవిషాదం పొంది, ఇంద్రియాలు కలవరపడిన అతడు ఇలా విలపించాడు — ‘శూరా, విజయం కూడా నాకు ప్రియమైనదిగా అనిపించడం లేదు; కంటికి కనిపించని చంద్రుడు ఏ ఆనందాన్ని కలిగిస్తాడు? ఈ లక్ష్మణుడు యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో హతుడై పడి ఉన్నప్పుడు, నాకు యుద్ధంతో ఏమి పని, ప్రాణాలతో ఏమి పని? యుద్ధం చేయవలసిన అవసరమే లేదు. మహాతేజస్వి అయిన ఇతడు అడవికి వెళ్తున్న నన్ను ఎలా అనుసరించాడో, అలాగే నేను కూడా ఇతనిని యమలోకానికి అనుసరిస్తాను. బంధుజనులకు ప్రియమైనవాడూ, ఎల్లప్పుడూ నన్ను అనుసరించేవాడూ అయిన ఇతడు కపటయుద్ధం చేసే రాక్షసుల చేత ఈ స్థితికి తేబడ్డాడు. ప్రతి దేశంలోనూ భార్యలు దొరుకుతారు, ప్రతి దేశంలోనూ బంధువులు దొరుకుతారు; కాని సహోదరుడైన తమ్ముడు దొరికే దేశాన్ని నేను చూడడం లేదు. ఎదిరించశక్యం కానివాడా, లక్ష్మణుడు లేకుండా నాకు రాజ్యంతో ఏమి పని? పుత్రవాత్సల్యం గల తల్లి సుమిత్రతో ఏమని చెప్పగలను? సుమిత్ర చేసే నిందను నేను సహించలేను. తల్లి కౌసల్యతో ఏమి చెప్పాలి, కైకేయితో ఏమి చెప్పాలి? మహాబలుడైన భరతునితో, శత్రుఘ్నునితో ఏమి చెప్పాలి — అతనితో కలిసి అడవికి వెళ్ళావు, అతడు లేకుండా ఎలా వచ్చావు అని అడిగితే? బంధువుల నిందకు గురి కావడం కంటే ఇక్కడే మరణించడం మేలు. పూర్వజన్మలో నేను ఏ దుష్కర్మ చేశానో, దానివల్ల ధార్మికుడైన నా తమ్ముడు నా ముందే నిలిచి హతుడయ్యాడు? హా తమ్ముడా, మనుజశ్రేష్ఠా, శూరులలో అగ్రగణ్యుడా, ప్రభూ, నన్ను ఒంటరిగా విడిచి పరలోకానికి ఎందుకు వెళ్తున్నావు? విలపిస్తున్న నాతో ఎందుకు మాట్లాడవు? లే, చూడు, ఎందుకు పడుకున్నావు? దీనుడనైన నన్ను కంటితో చూడు. మహాబాహూ, పర్వతాలలో, అడవులలో శోకార్తుడనై, మతిచెడి, విషాదంలో ఉన్న నన్ను నీవే ఊరడించేవాడివి’ అని. ఈ విలాపం రామాయణంలోని అత్యంత కరుణమైన ప్రసంగాలలో ఒకటి. ‘కంటికి కనిపించని చంద్రుడు’ అన్న ఉపమానం — కంటికి కనిపించని చంద్రుడు ఆనందాన్ని ఎలా కలిగిస్తాడు? అలాగే లక్ష్మణుడు లేకుండా విజయం కూడా నిరర్థకం. ‘ప్రతి దేశంలోనూ భార్యలు’ అన్నది ప్రసిద్ధమైన శ్లోకం — భార్యా బంధువులూ ఇతర దేశాలలో కూడా దొరుకుతారు, కాని సహోదరుడైన తమ్ముడు దొరకడు; ఇక్కడ రాముడు తమ్ముని సీత కంటే కూడా పైన ఉంచుతాడు, ఇది అతని క్షణికమైన శోకపు అతిశయాన్ని సూచిస్తుంది. రాముని చింత తల్లుల విషయంలో కూడా ఉంది — సుమిత్ర నింద, కౌసల్య కైకేయిల ప్రశ్నలు, భరత శత్రుఘ్నుల జిజ్ఞాస — ఇది తన కుటుంబం పట్ల అతనికున్న బాధ్యతాభావం. ‘పూర్వజన్మలోని దుష్కర్మ’ అన్న కర్మసిద్ధాంత స్మరణ భారతీయుని శోకానికి స్వాభావికమైన ప్రతిక్రియ. వనవాసంలో లక్ష్మణుడు రామునికి ఊరట ఇచ్చేవాడు — సీతాపహరణం తరువాత పర్వతాలలో అడవులలో తిరుగుతున్న రాముని అతడే ఓదార్చాడు; ఇప్పుడు అతడే మౌనంగా ఉన్నాడు. తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి ఇరవై మూడవ శ్లోకం వరకు దాదాపు అన్ని అర్ధభాగాలూ (9.1–2, 11–23) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఈ దీర్ఘవిలాపం గీతాప్రెస్ పాఠపు విశేషం. విలాపం ‘బయట సంచరిస్తున్న ప్రియమైన ప్రాణం’ అన్న ఉపమానంతో మొదలవుతుంది — లక్ష్మణుడు రాముని శరీరం బయట తిరుగుతున్న ప్రాణమే; అతని నాశం రామునికి తన మరణం వంటిది. ‘అడవికి వెళ్తున్న నన్ను ఎలా అనుసరించాడో’ అన్న మాటతో వనవాసారంభపు స్మృతి మేల్కొంటుంది — అయోధ్యలో లక్ష్మణుడు తన ఇష్టంతో రాముని అనుసరించాడు, ఇప్పుడు రాముడు అతనిని అనుసరించాలనుకుంటున్నాడు; ఇలా ప్రేమకు ప్రతిఫలం. ‘ఆ దేశాన్ని నేను చూడడం లేదు’ అన్న మాట వాల్మీకి ప్రసిద్ధసూక్తులలో ఒకటి. ‘కపటయుద్ధం చేసేవారు’ అన్న పదంతో రాముడు రాక్షసుల కపటయుద్ధాన్ని నిందిస్తాడు. ‘ఇక్కడే మరణించడం మేలు’ అన్నది క్షత్రియుని గౌరవభావన — అపకీర్తి కంటే మరణం మేలు. ‘లే, చూడు’ అన్న పిలుపు చచ్చినట్టు పడి ఉన్నవానిని బ్రతికి ఉన్నవానిలా పిలవడం — రాముని మనస్సు అతని మరణాన్ని అంగీకరించలేకపోతోంది.

శోకంతో ఇంద్రియాలు కలతపడి ఇలా మాట్లాడుతున్న రాముని ఊరడిస్తూ సుషేణుడు ఈ శ్రేష్ఠమైన మాట అన్నాడు — ‘నరశార్దూలా, దౌర్బల్యం కలిగించే ఈ బుద్ధినీ, యుద్ధరంగంలో బాణాలతో సమానమైన, శోకాన్ని పుట్టించే ఈ చింతనూ విడిచిపెట్టు. సంపదను పెంచే లక్ష్మణుడు అసలు మరణించలేదు. ఇతని ముఖం వికారం కాలేదు, నల్లబడలేదు; ఇతని ముఖం కాంతివంతంగా, ప్రసన్నంగా ఉంది, చూడు. ఇతని అరచేతులు తామరరేకుల వలె ఉన్నాయి, కళ్ళు ఎంతో ప్రసన్నంగా ఉన్నాయి; ప్రజాపతీ, ప్రాణం పోయినవారి రూపం ఇలా కనిపించదు. శత్రుదమనా, వీరా, విషాదం చెందకు; ఇతడు ప్రాణాలతో ఉన్నాడు. నేలపై నిద్రిస్తున్నట్టు పడి ఉన్న, అవయవాలు సడలిన ఇతని, మళ్ళీ మళ్ళీ కంపిస్తూ ఊపిరితో కూడిన హృదయమే ఈ విషయం చెబుతోంది’ అని. ఇలా చెప్పి మహాప్రాజ్ఞుడైన సుషేణుడు రాఘవునితో ఈ మాట అన్నాడు. సుషేణుని మాట వైద్యుని పరీక్ష వలె క్రమబద్ధమైనది — మొదట ముఖవర్ణం, తరువాత అరచేతులు, తరువాత కళ్ళు, చివరకు హృదయస్పందనా శ్వాసా. మరణించినవాని ముఖం వికారంగా, నల్లగా అవుతుంది, అరచేతులు తెల్లబడతాయి; లక్ష్మణునిలో మాత్రం అవన్నీ జీవలక్షణాలే. ‘బాణాలతో సమానమైన’ అన్న ఉపమానం — శోకం కూడా యుద్ధంలో బాణం వలె ప్రాణాంతకమైనది, యోధుని శిథిలపరుస్తుంది; కాబట్టి దానిని కూడా విడువాలి. ‘లక్ష్మివర్ధనుడు’ (సంపదను పెంచేవాడు) అన్న విశేషణం — ముద్రణలో హ్రస్వ ఇకారంతో — లక్ష్మణుని పేరుతో శ్లేష చేస్తున్నట్టుంది. ‘నిద్రిస్తున్నట్టు’ అన్న పదం సుషేణుని నిర్ధారణ — లక్ష్మణుడు మరణించలేదు, మూర్ఛలో నిద్రిస్తున్నట్టు ఉన్నాడు. సుషేణుని ‘ప్రజాపతీ’ (విశాం పతే) అన్న సంబోధన రామునికి రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. 24.2, 25.1 ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి; మిగిలిన అర్ధభాగాలు సమీక్షిత పాఠంలో పాఠభేదాలతో ఉన్నాయి.

సుషేణుడు దగ్గరలో ఉన్న మహాకపి హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఇక్కడి నుండి త్వరగా మహోదయపర్వతానికి వెళ్ళి — వీరా, ఇంతకుముందు జాంబవంతుడు నీకు చెప్పిన పర్వతమే — దాని దక్షిణ శిఖరంపై పుట్టిన మహౌషధిని ఇక్కడికి తీసుకురా — విశల్యకరణి అనే పేరు గలదీ, సావర్ణ్యకరణీ, సంజీవకరణీ, సంధానీ అనే మహౌషధులను — వీరుడైన లక్ష్మణుని పునర్జీవనం కోసం నీవు తీసుకురా’ అని. ఇలా చెప్పబడిన శ్రీమంతుడైన హనుమంతుడు ఓషధిపర్వతానికి వెళ్ళి, ఆ మహౌషధులను గుర్తించలేక చింతలో పడ్డాడు. అపరిమిత తేజస్వి అయిన మారుతికి ఈ ఆలోచన పుట్టింది — ‘ఈ పర్వతశిఖరాన్నే తీసుకొని వెళ్తాను. సుఖాన్ని ఇచ్చే ఆ ఓషధి ఈ శిఖరంపైనే పుట్టిందని ఊహతో తెలుసుకుంటున్నాను, ఎందుకంటే సుషేణుడు అలాగే చెప్పాడు. విశల్యకరణిని తీసుకోకుండా వెళ్తే, కాలం గడిచిపోవడం వల్ల దోషం కలుగుతుంది, గొప్ప ఆపద కూడా వస్తుంది’ అని. ఇలా ఆలోచించి మహాబలుడైన హనుమంతుడు త్వరగా వెళ్ళి, శ్రేష్ఠమైన ఆ పర్వతాన్ని చేరి, పర్వతశిఖరాన్ని మూడుసార్లు కదిలించి, పూలు పూసిన నానావిధ వృక్షసమూహాలతో కూడిన దానిని పెకలించి, ఆ వానరశార్దూలుడు రెండు చేతులతో పట్టుకొని దాని బరువును తూచి సరిచూసుకున్నాడు. నాలుగు ఓషధులు నాలుగు విధాల పని చేస్తాయి — విశల్యకరణి శరీరంలో దిగిన ముల్లులను (బాణపు ములుకులను) బయటికి తీస్తుంది, సావర్ణ్యకరణి గాయమైన చర్మాన్ని మునుపటి రంగుకు తెస్తుంది, సంజీవకరణి మూర్ఛను తొలగించి చైతన్యాన్ని ఇస్తుంది, సంధాని విరిగిన ఎముకలను అతుకుతుంది; ముద్రణలోని పాదటిప్పణులు కూడా ఇలాగే వివరిస్తాయి. ‘ఇంతకుముందు జాంబవంతుడు చెప్పిన’ అన్న పదంతో పూర్వప్రసంగం గుర్తుచేయబడుతుంది — ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రంతో వానరసేనను కూల్చినప్పుడు జాంబవంతుడు హనుమంతుని ఓషధిపర్వతానికి పంపాడు. హనుమంతుని బుద్ధి వ్యావహారికమైనది — ఓషధులను గుర్తించలేక ఆలస్యం చేయడం ప్రమాదకరం, కాబట్టి శిఖరాన్నంతా తీసుకురావాలని నిశ్చయిస్తాడు. ‘కాలం గడిచిపోవడం వల్ల దోషం’ అన్నది వైద్యశాస్త్ర తత్త్వం — చికిత్సకు సమయం అమూల్యమైనది. ‘మూడుసార్లు కదిలించి’ అన్న పదం శిఖరపు దృఢత్వాన్నీ హనుమంతుని బలాన్నీ సూచిస్తుంది. ముప్పై మూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. సుషేణుడు పర్వతం పేరు ‘మహోదయం’ అని చెబుతాడు, హనుమంతుడు దానిని ఇంతకుముందు చూసినందువల్ల దారి వివరించడు. ‘పూలు పూసిన నానావిధ వృక్షసమూహాలతో కూడినది’ అన్నది శిఖరపు వర్ణన — పుష్పించిన వివిధ వృక్షాలతో కప్పబడినది; ఓషధులు కూడా అక్కడే ఉన్నాయని సూచన. ‘ఆకాశతలం నుండి’ ఎగరడం హనుమంతుని ఆకాశగమనశక్తిని గుర్తుచేస్తుంది, అది మొదట సముద్రలంఘనంలో కనిపించింది. హనుమంతుడు శిఖరాన్ని రెండు చేతులతో ‘తూచాడు’ — బరువును పరీక్షించి సమతుల్యం చేసుకొని ఎగరడానికి సిద్ధమయ్యాడు.

నీటితో నిండిన నల్లని మేఘం వంటి ఆ పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకొని హనుమంతుడు ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. మహావేగుడైన అతడు వచ్చి, పర్వతశిఖరాన్ని కిందపెట్టి, కొంచెం విశ్రమించి, హనుమంతుడు సుషేణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశ్రేష్ఠా, ఆ ఓషధులను నేను గుర్తించలేకపోయాను; అందుకే ఆ పర్వతపు శిఖరాన్నంతా తీసుకువచ్చాను’ అని. ఇలా చెబుతున్న పవనపుత్రుని ప్రశంసించి వానరశ్రేష్ఠుడైన సుషేణుడు ఓషధులను పెకలించి తీసుకున్నాడు. దేవతలకు కూడా అతిదుష్కరమైన హనుమంతుని కార్యాన్ని చూసి వానరశ్రేష్ఠులందరూ విస్మయం చెందారు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన వానరోత్తముడు సుషేణుడు ఆ ఓషధిని దంచి లక్ష్మణుని ముక్కులో పెట్టాడు. బాణపు ములుకు దిగి ఉన్న శత్రువీరసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు దానిని వాసన చూసి, ములుకు బయటపడి, నొప్పి తగ్గి, త్వరగా నేలపై నుండి లేచాడు. ‘నల్లని మేఘం వంటి’ అన్న ఉపమానం — వృక్షాలతో కప్పబడిన నల్లని శిఖరం నీటితో నిండిన మేఘంలా ఆకాశంలో తేలిపోతోంది. హనుమంతుని వినయం గమనించదగినది — ‘ఓషధులను గుర్తించలేకపోయాను’ అని అతడు తన అజ్ఞానాన్ని సంకోచం లేకుండా అంగీకరిస్తాడు; ఇది గొప్ప సేవకుని గుణం. సుషేణుని చికిత్స నస్యం ద్వారా — ఓషధి చూర్ణాన్ని ముక్కుతో పీల్చేలా చేస్తాడు; ఆయుర్వేదంలో తలకు సంబంధించిన రోగాలకూ మూర్ఛకూ నస్యం ప్రసిద్ధమైన చికిత్స. ‘ములుకు బయటపడి, నొప్పి తగ్గి’ అన్న రెండు పదాలు ఓషధి యొక్క రెండు ఫలితాలు — ములుకులను బయటికి తీయడం, వేదన తొలగడం. వానరుల విస్మయం (43) ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది; దేవతలకు కూడా దుష్కరమైనది అన్నది హనుమంతుని కార్యపు అలౌకికత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రసంగంలో ముద్రణలో ‘హనూమాన్’, ‘హనుమాన్’, ‘హనుమత్’ అని రెండు విధాల రూపాలూ కనిపిస్తాయి, అవి అలాగే ఉంచబడ్డాయి. సుషేణుడు ఓషధులను ‘పెకలించి’ తీసుకుంటాడు — అతడు వైద్యుడు, కాబట్టి శిఖరంపై సరైన ఓషధులను అతడే గుర్తిస్తాడు; హనుమంతుని బలమూ సుషేణుని జ్ఞానమూ కలిసి లక్ష్మణుని ప్రాణాలను కాపాడాయి. ‘నస్తః’ అంటే ముక్కు ద్వారా.

నేల మీది నుండి లేచిన ఆ లక్ష్మణుని చూసి ఎంతో సంతోషించిన వానరులు ‘సాధు సాధు’ (బాగుంది, బాగుంది) అంటూ లక్ష్మణుని అభినందించారు. శత్రువీరసంహారకుడైన రాముడు ‘రా, రా’ అని లక్ష్మణుని పిలిచి, కన్నీళ్ళతో కళ్ళు నిండగా గాఢంగా కౌగిలించుకున్నాడు. అప్పుడు రాఘవుడు సౌమిత్రిని కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘వీరా, అదృష్టవశాత్తు మరణం నుండి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చిన నిన్ను చూస్తున్నాను. నాకు ప్రాణంతో గాని, సీతతో గాని, విజయంతో గాని ప్రయోజనం లేదు; నీవు మరణిస్తే నా ప్రాణాలతో ఏమి ప్రయోజనం?’ అని. ఇలా మాట్లాడుతున్న ఆ మహాత్ముడు రాఘవుని మాట విని ఖిన్నుడైన లక్ష్మణుడు నీరసమైన గొంతుతో ఇలా అన్నాడు. ‘రా, రా’ అన్న ద్విరుక్తి రాముని ఉత్కంఠనూ హర్షాన్నీ ఒకేసారి వ్యక్తం చేస్తుంది. కన్నీళ్ళు ఇప్పుడు శోకానివి కావు, ఆనందానివి. ‘మరణం నుండి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చిన’ అన్న మాట లక్ష్మణుని పునర్జన్మలా వర్ణిస్తుంది. రాముని మాటలో సీత కూడా లక్ష్మణుని కంటే తక్కువ — ‘సీతతో గాని విజయంతో గాని’ ప్రయోజనం లేదు; ఇది భ్రాతృప్రేమలోని అతిశయోక్తి. కాని లక్ష్మణుడు ‘ఖిన్నుడు’ — అతడు అన్నగారి ప్రేమకు సంతోషించలేదు, అతని మాటకు బాధపడ్డాడు, ఎందుకంటే రాముడు తన ప్రతిజ్ఞను మరచిపోయినట్టు మాట్లాడుతున్నాడు. ‘నీరసమైన గొంతుతో’ అన్న పదంతో లక్ష్మణుని బలహీనత సూచించబడుతుంది — అతడు ఇప్పుడే మూర్ఛ నుండి లేచాడు, అయినా అతని మనస్సు కర్తవ్యంపైనే ఉంది. ఈ వైరుధ్యం — బలహీనుడైన లక్ష్మణుడు దృఢమైన మాట చెప్పడం — తరువాతి భాగానికి బలం.

లక్ష్మణుడు అన్నాడు — ‘సత్యపరాక్రమా, ఇంతకుముందు ఆ ప్రతిజ్ఞ చేసి, ఏ సత్త్వమూ లేని అల్పుడిలా నీవు ఇలా మాట్లాడకూడదు. సత్యవాదులు తమ ప్రతిజ్ఞను వ్యర్థం చేయరు; ప్రతిజ్ఞను పాలించడమే గొప్పతనానికి లక్షణం. పాపరహితుడా, నా కోసం నీవు నిరాశ చెందకూడదు; ఈనాడే రావణుని వధతో నీ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చు. గర్జిస్తున్న, వాడి కోరలు గల సింహం ఎదుటికి వచ్చిన మహాగజం వలె, నీ బాణమార్గంలోకి వచ్చిన శత్రువు ప్రాణాలతో పోడు. పగటి పని ముగించిన ఈ సూర్యుడు అస్తమించకముందే ఈ దురాత్ముని వధను త్వరగా నేను కోరుకుంటున్నాను. ఆర్యా, యుద్ధంలో రావణుని వధను నీవు కోరుకుంటే, నీవు చేసిన ప్రతిజ్ఞ సత్యం కావాలని కోరుకుంటే, రాజకుమారి (సీత) పై నీకు అభిలాష ఉంటే, వీరా, ఈనాడే త్వరగా నా మాట చెయ్యి’ అని. లక్ష్మణుని మాట రాముని ధర్మాన్నే అతనికి గుర్తుచేస్తుంది — రాముడు సత్యప్రతిజ్ఞుడని ప్రసిద్ధుడు, కాబట్టి ‘సత్యపరాక్రమా’ అన్న సంబోధనే ఒక మందలింపు. ‘ఏ సత్త్వమూ లేని అల్పుడిలా’ అన్నది కఠినమైన మాట, కాని ప్రేమతో చెప్పినది; తమ్ముడు కూడా ధర్మవిషయంలో అన్నగారిని మేల్కొలపడానికి అర్హుడు. ‘నా కోసం’ — నా కారణంగా నీ ప్రతిజ్ఞ భంగం కాకూడదు; లక్ష్మణుడు తన ప్రాణాలను కూడా గౌణమైనవిగా భావిస్తాడు. సింహగజోపమానం రాముని బలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — రావణుడు మహాగజంలా మహాకాయుడు, కాని రాముడనే సింహం ఎదుట బ్రతకడు. ‘పగటి పని ముగించిన సూర్యుడు’ — రోజు పనిని ముగించి అస్తమించబోతున్న సూర్యుడు; లక్ష్మణుడు ఈనాడే యుద్ధం ముగియాలని కోరుకుంటున్నాడు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్ర వృత్తంలో రచించబడింది, ‘కోరుకుంటే … కోరుకుంటే … ఉంటే’ అని మూడుసార్లు పునరావృతం చేయడం ద్వారా అతని పట్టుదల దృఢమవుతుంది — రావణవధ, ప్రతిజ్ఞ, సీత — మూడూ కారణాలే. ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. తరువాతి సర్గలో రాముడు మళ్ళీ ధనుస్సు పట్టుకుంటాడు, ఇంద్రుడు మాతలితో కలిసి తన రథాన్ని పంపుతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి