సర్గ
శక్తి చేత గాయపడిన లక్ష్మణుడు
మయుడు నిర్మించిన రౌద్రాస్త్రమూ సౌరాస్త్రమూ, లక్ష్మణ విభీషణుల పరాక్రమం, విభీషణుని రక్షణ, ఎనిమిది గంటల శక్తితో లక్ష్మణుని పతనం, రాముని శోకమూ ప్రతిజ్ఞా, రావణుని పలాయనం
ఆ అస్త్రం నిర్వీర్యమవడంతో రాక్షసాధిపతి రావణుడు రెట్టింపు క్రోధం తెచ్చుకున్నాడు, క్రోధంతో వెంటనే మరొక అస్త్రాన్ని మొదలుపెట్టాడు. మయుడు నిర్మించిన భయంకరమైన మరొక రౌద్రాస్త్రాన్ని మహాతేజస్వి అయిన రావణుడు రాఘవునిపై విడవడానికి పూనుకున్నాడు. అప్పుడు అతని ధనుస్సు నుండి ప్రకాశించే, వజ్రంలా దృఢమైన శూలాలూ, గదలూ, రోకళ్ళూ అన్నివైపులా వెలువడ్డాయి; ముద్గరాలూ, కూటపాశాలూ, ప్రజ్వలించే పిడుగులూ, వివిధ వాడి ఆయుధాలూ ప్రళయకాలపు గాలుల వలె దూసుకువచ్చాయి. ఉత్తమాస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, శ్రీమంతుడూ, మహాతేజస్వీ అయిన రాఘవుడు ఆ అస్త్రాన్ని శ్రేష్ఠమైన గాంధర్వాస్త్రంతో నిర్వీర్యం చేశాడు. మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఆ అస్త్రాన్ని నిర్వీర్యం చేయగా, క్రోధంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన రావణుడు సౌరాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు. అప్పుడు భయంకరవేగుడూ ధీమంతుడూ అయిన దశగ్రీవుని ధనుస్సు నుండి ప్రకాశించే పెద్ద పెద్ద చక్రాలు వెలువడ్డాయి. దూసుకువస్తున్న ఆ చక్రాలతో ఆకాశం అన్నివైపులా ప్రకాశించింది, పడుతున్న వాటితో దిక్కులు చంద్రసూర్యగ్రహాలతో వలె దేదీప్యమానమయ్యాయి. ఆ రాఘవుడు రావణుని సేనాముఖంలో ఆ చక్రాలనూ విచిత్రమైన ఆయుధాలనూ బాణసమూహాలతో ఖండించాడు. మయుడు దానవుల శిల్పి, రావణుని మామ — అతడు నిర్మించిన అస్త్రం విశేషమైన శక్తి గలది. రౌద్రాస్త్రం నుండి వెలువడే ఆయుధాలన్నీ భౌతికమైనవి — శూలం, గద, రోకలి, ముద్గరం, కూటపాశం, పిడుగు — ఇవి కేవలం మంత్రబలంతో ధనుస్సు నుండి వెలువడతాయి, ఇది దివ్యాస్త్రపు చమత్కారం. రాఘవుడు ధనుస్సు నుండే ప్రత్యస్త్రాన్ని విడుస్తాడు. రాముడు గాంధర్వాస్త్రంతో దానిని నిర్వీర్యం చేస్తాడు; గంధర్వులు సంగీతదేవతలు, కాని వారి అస్త్రం సమ్మోహనకరమైనదని ప్రసిద్ధి. సౌరాస్త్రానికి సూర్యుడు దేవత, దాని నుండి సూర్యబింబాల వలె ప్రకాశించే చక్రాలు వెలువడతాయి. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘దిక్కులు చంద్రసూర్యగ్రహాలతో వలె ప్రకాశించాయి’ అన్న ఉపమానం — ఆకాశం అనేక సూర్యులతో, చంద్రులతో, గ్రహాలతో ఒకేసారి ప్రకాశించినట్టు. ఇలా అస్త్రప్రత్యస్త్రాల పరంపర ముందటి సర్గ నుండి కొనసాగుతుంది; రావణుని ప్రతి అస్త్రమూ రాముని చేత నిష్ఫలం చేయబడుతుంది. ‘ఉత్తమాస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు’ అన్న రాముని విశేషణం అతని అస్త్రవిద్య యొక్క శ్రేష్ఠతను చూపిస్తుంది — విశ్వామిత్రుని నుండి పొందిన అస్త్రాలన్నీ అతనికి తెలుసు. ‘సేనాముఖంలో’ అన్న పదంతో యుద్ధం సైన్యాల ముందుభాగంలో, అందరి కళ్ళెదుట జరుగుతోందని సూచించబడుతుంది. రావణుని క్రోధం ‘రెట్టింపు’ — ప్రతి పరాజయమూ అతని క్రోధాన్ని పెంచుతుంది, వివేకాన్ని కాదు. ఇలా సర్గారంభంలోనే అతని మనోదశ స్పష్టమవుతుంది. రాఘవుడు మాత్రం ప్రతి అస్త్రాన్నీ ప్రశాంతచిత్తంతో నిర్వీర్యం చేస్తాడు — ఇక్కడ రెండు స్వభావాల వైపరీత్యమే యుద్ధపు ముఖ్యవిషయం.
ఆ అస్త్రం నశించడం చూసి రాక్షసాధిపతి రావణుడు పది బాణాలతో రాముని అన్ని మర్మస్థానాలలోనూ గుచ్చాడు. మహాధనుస్సు నుండి వెలువడిన పది బాణాలతో రావణుడు గుచ్చినా మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు చలించలేదు. అప్పుడు యుద్ధవిజేత అయిన రాఘవుడు మహాక్రుద్ధుడై అనేక బాణాలతో రావణుని అన్ని అవయవాలలోనూ గుచ్చాడు. ఈ మధ్యలో రాఘవుని తమ్ముడూ బలవంతుడూ శత్రువీరసంహారకుడూ అయిన లక్ష్మణుడు కోపించి ఏడు బాణాలను తీసుకున్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు మహావేగం గల ఆ బాణాలతో రావణుని మనుష్యశిరస్సు చిహ్నం గల ధ్వజాన్ని అనేక ముక్కలుగా ఖండించాడు. మహాబలుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన లక్ష్మణుడు ఒక్క బాణంతో ఆ రాక్షసుని సారథి యొక్క, ప్రకాశించే కుండలాలు గల తలను నరికాడు. అప్పుడు లక్ష్మణుడు ఐదు వాడి బాణాలతో రాక్షసేంద్రుని ఏనుగు తొండం వంటి ధనుస్సును ఖండించాడు. విభీషణుడు దూకి గదతో రావణుని నల్లని మేఘాల వంటి, పర్వతాల వంటి ఉత్తమాశ్వాలను చంపాడు. అప్పుడు గుర్రాలు చచ్చిన మహారథం నుండి వేగంగా దూకి రావణుడు తమ్మునిపై తీవ్రమైన కోపాన్ని పెంచుకున్నాడు. మర్మాలలో గుచ్చబడినా రాముడు ‘చలించలేదు’ — ఇది ముందటి సర్గలోని ‘వ్యథ చెందలేదు’ అన్న దానికి కొనసాగింపు; రాముని ధైర్యం అచంచలమైనది. ఇక్కడ లక్ష్మణ విభీషణుల సహకారం కనిపిస్తుంది — లక్ష్మణుడు రథపు ధ్వజాన్నీ సారథినీ ధనుస్సునూ నాశనం చేస్తాడు, విభీషణుడు గుర్రాలను; ఇలా రావణుడు క్షణంలో రథం లేనివాడూ ఆయుధం లేనివాడూ అవుతాడు. రావణుని ధ్వజం ‘మనుష్యశిరస్సు’ గలది — మనుష్యుని తలతో గుర్తించబడినది, నరభక్షకుడైన రాక్షసునికి తగిన చిహ్నం; దాని ఖండనం మనుష్యజాతి విజయానికి సూచకం. ‘ఏనుగు తొండం వంటి ధనుస్సు’ అంటే ఏనుగు తొండంలా పొడవైనదీ బలిష్ఠమైనదీ. విభీషణుని పాత్ర విశేషంగా గమనించదగినది — అతడు తన అన్నగారి గుర్రాలను చంపుతాడు; కాబట్టి రావణుని కోపమంతా అతని మీదే కేంద్రీకృతమవుతుంది, ఎందుకంటే శత్రువు దెబ్బ కంటే సోదరుని ద్రోహం మరింత దుస్సహం. విభీషణుని గద రావణుని రథాశ్వాలను చంపుతుంది — సోదరుని చేతనే సోదరుని రథం నాశనమైంది. ‘కోపమాహారయత్’ అన్నది అసాధారణ ప్రయోగం — కోపాన్ని తనలోకి తెచ్చుకున్నాడు, పోగుచేసుకున్నాడు అని భావం. ఈ భాగమే తరువాత వచ్చే శక్తి ప్రసంగానికి కారణం. రాముడు రావణుని ‘అన్ని అవయవాలలోనూ’, రావణుడు రాముని ‘అన్ని మర్మాలలోనూ’ గుచ్చుతారు — ఇద్దరి దెబ్బలూ సమానమే, కాని రాముడు చలించడు. లక్ష్మణుని ఏడు బాణాలు మూడుగా విభజించబడ్డాయి — ధ్వజానికి, సారథికి, ధనుస్సుకు; ప్రతి లక్ష్యమూ రావణుని యుద్ధసామర్థ్యంలో ఒక అంగం. సారథి వధ విశేషంగా గంభీరమైనది, ఎందుకంటే రథయుద్ధంలో సారథి యోధునికి సగం బలం. విభీషణుని ‘దూకి’ అన్న క్రియ అతని సాహసాన్ని చూపిస్తుంది — గద పట్టిన కాల్బలంగా ఉండి అతడు రథాశ్వాల మీదికి దూకుతాడు. రావణుడు దూకి నేలపై నిలిచాడు, ఇప్పుడు అతని క్రోధం శత్రువుపై కాదు, సోదరునిపైనే కేంద్రీకృతమైంది.
అప్పుడు ప్రతాపవంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు ప్రజ్వలించే పిడుగు వంటి మహాశక్తి గల శక్తి ఆయుధాన్ని విభీషణునిపై విసిరాడు. అది అతనిని చేరకముందే లక్ష్మణుడు మూడు బాణాలతో దానిని ఖండించాడు; అప్పుడు ఆ మహాయుద్ధంలో వానరుల హర్షనాదం చెలరేగింది. మూడు ముక్కలుగా తెగిన, బంగారు మాలలు ధరించిన ఆ శక్తి నిప్పురవ్వలతో జ్వలిస్తూ, ఆకాశం నుండి రాలిన మహోల్కలా నేలపై పడింది. అప్పుడు కాలునికి కూడా సమీపించశక్యం కాని, తాను అత్యంత గౌరవించే, తన తేజస్సుతో ప్రకాశించే పెద్ద శక్తిని రావణుడు పట్టుకున్నాడు. దురాత్ముడూ బలవంతుడూ అయిన రావణుడు వేగంగా ఊపిన ఆ మహాతేజోమయమైన, ప్రజ్వలించే పిడుగు వంటి కాంతి గల శక్తి జ్వలించింది. ఈ మధ్యలో వీరుడైన లక్ష్మణుడు ప్రాణసంశయంలో పడిన ఆ విభీషణుని దగ్గరికి త్వరగా వెళ్ళాడు. అతనిని విడిపించడానికి వీరుడైన లక్ష్మణుడు ధనుస్సును లాగి, శక్తి చేతబట్టిన రావణుని బాణవర్షాలతో కప్పివేశాడు. మహాత్ముడు విడిచిన బాణసమూహంతో కప్పబడుతూ, పరాక్రమం అణచివేయబడిన రావణుడు కొట్టడానికి మనస్సు చేయలేదు. ఈ భాగంలో లక్ష్మణుని భ్రాతృధర్మమూ, శరణాగతరక్షణధర్మమూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి. విభీషణుడు రాముని శరణు పొందినవాడు; అతని రక్షణ రాముని వ్రతం, లక్ష్మణుడు ఆ వ్రతాన్ని స్వయంగా పాలిస్తాడు. విభీషణుని ప్రాణాలు రక్షించబడ్డాయి, కాని లక్ష్మణుని ప్రాణాలు సంకటంలో పడ్డాయి. మొదటి శక్తి స్వల్పప్రయత్నంతో ఖండించబడింది, కాని రెండవది ‘కాలునికి కూడా సమీపించశక్యం కానిది’ — మృత్యువుకు కూడా నివారించశక్యం కానిది, విశేషశక్తి గలది. ‘తాను అత్యంత గౌరవించే’ అన్న పదం ఆ శక్తి గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది — రావణుడు దానిని ఎంతో విలువైనదిగా భావిస్తాడు, చివరి సంకటంలోనే ప్రయోగిస్తాడు. ‘బంగారు మాలలు ధరించినది’ అన్నది శక్తి సౌందర్యం, ‘ఆకాశం నుండి రాలిన మహోల్కలా’ అన్నది దాని పతనపు భయంకరత. విభీషణుని విడిపించడానికి లక్ష్మణుడు తానే రావణునికి లక్ష్యమవుతాడు — ఇది అతని ఆత్మత్యాగం. ‘పరాక్రమం అణచివేయబడినవాడు’ అన్న పదంతో రావణుడు క్షణకాలం నిరోధించబడ్డాడని తెలుస్తుంది, కాని అతని చేతిలో శక్తి మిగిలే ఉంది. వానరుల హర్షనాదం లక్ష్మణుని కౌశలానికి ప్రశంస వంటిది. రావణుని మొదటి శక్తి విభీషణునిపైకి — అతడు శత్రువులను విడిచి సోదరుని చంపాలనుకుంటున్నాడు; ఇది అతని వైరపు లోతుకు నిదర్శనం. లక్ష్మణుడు దారిలోనే దానిని ఖండిస్తాడు — ‘చేరకముందే’ అన్న పదంతో అతని త్వరా, లక్ష్యాన్ని ఛేదించే నైపుణ్యమూ సూచించబడతాయి. రెండవ శక్తిని ‘వేగంగా ఊపిన’, ‘జ్వలించింది’ అన్న వర్ణన దాని ప్రయోగానికి ముందే దాని భయంకరతను స్థాపిస్తుంది.
లక్ష్మణుడు తన సోదరుని విడిపించడం చూసి ఆ రావణుడు లక్ష్మణునికి అభిముఖంగా నిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘బలాన్ని పొగడుకొనేవాడా, నీవు ఇలా విభీషణుని విడిపించావు కాబట్టి, ఆ రాక్షసుని విడిచి ఈ శక్తి నీ మీదే పడుతుంది. నా పరిఘ వంటి బాహువు నుండి విడివడే, రక్తపు ముద్ర గల ఈ శక్తి నీ హృదయాన్ని చీల్చి నీ ప్రాణాలను తీసుకొని పోతుంది’ అని. ఇలా చెప్పి పరమక్రుద్ధుడైన రావణుడు మయుడు మాయతో నిర్మించిన, అమోఘమైన, శత్రుఘాతిని అయిన, మహాధ్వని చేసే, ఎనిమిది గంటలు గల, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్టున్న ఆ శక్తిని లక్ష్మణుని గురిపెట్టి విసిరి గర్జించాడు. భయంకరవేగంతో విసరబడిన, వజ్రం పిడుగు వంటి ధ్వని గల ఆ శక్తి యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో లక్ష్మణుని మీదికి వేగంగా దూసుకువచ్చింది. మీదికి వస్తున్న ఆ శక్తిని ఉద్దేశించి రాఘవుడు ఇలా పలికాడు — ‘లక్ష్మణునికి శుభం కలుగుగాక, నీవు వ్యర్థమవు, నీ ప్రయత్నం నశించుగాక’ అని. అయినా క్రుద్ధుడైన రావణుడు యుద్ధంలో విడిచిన, విషసర్పం వంటి ఆ శక్తి భయం లేని శూరుడైన లక్ష్మణుని శరీరంలో మునిగిపోయింది. మహావేగం గల, ప్రజ్వలించే, మహాకాంతి గల ఆ శక్తి సర్పరాజు నాలుకలా లక్ష్మణుని విశాలవక్షంపై పడింది. అప్పుడు రావణుని వేగంతో చాలా లోతుగా దిగిన శక్తితో గుండె చీలిన లక్ష్మణుడు నేలపై పడిపోయాడు. రావణుని మాట రెండు విధాలు — ఒకవైపు లక్ష్మణుని శౌర్యానికి వ్యంగ్యప్రశంస (‘బలాన్ని పొగడుకొనేవాడా’), మరొకవైపు క్రూరమైన భవిష్యద్వాణి. ‘అష్టఘంట’ — ఎనిమిది గంటలతో కూడినది, కాబట్టి మహాధ్వని చేసేది; ‘అమోఘ’ — ఎన్నడూ నిష్ఫలం కానిది; ‘మయుడు మాయతో నిర్మించినది’ — దానవశిల్పి మాయతో నిర్మించినది. ఇక్కడ రాముని ప్రతిక్రియ ఎంతో మర్మస్పర్శి — అతడు ఆయుధంతో కాదు, మాటతో, ఆశీర్వాదంతోనే శక్తిని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు; ‘లక్ష్మణునికి శుభం కలుగుగాక’ అన్నది భ్రాతృప్రేమ యొక్క ఉద్గారం. కాని అమోఘమైన శక్తి ఎదుట అతడు కూడా నిష్ఫలుడవుతాడు. 34వ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది; అక్కడ ముద్రణలో ‘ముక్తాఽఽశూరస్యభీతస్య’ అన్న రూపం ఉంది, దానిని ‘ముక్తా ఆశు ఉరస్య భీతస్య’ అని గాని ‘ముక్తా శూరస్య అభీతస్య’ అని గాని చదవవచ్చు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నిర్భయుడైన వీరుడు లక్ష్మణుని వక్షంలో మునిగిపోయింది’ అని చెబుతుంది, కాబట్టి ‘భయం లేని శూరుని’ అన్న అర్థం గ్రహించబడింది. ‘సర్పరాజు నాలుకలా’ అన్న ఉపమానం శక్తి ఆకారాన్నీ (పొడవైనది, ప్రకాశించేది, కదులుతున్నది) దాని ప్రాణాంతకత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది. ‘చాలా లోతుగా దిగిన’ అన్న పదంతో శక్తి లక్ష్మణుని శరీరాన్ని చీల్చి భూమిలో ప్రవేశించిందని సూచించబడుతుంది, ఇది ముందు 42వ శ్లోకంలో స్పష్టమవుతుంది. ఇక్కడ రావణుని ప్రతీకారం సఫలమైంది — విభీషణుని విడిపించిన లక్ష్మణుడినే అతడు చంపాలనుకుంటాడు, అలాగే చేస్తాడు. రాముని ఆశీర్వాదం నిష్ఫలమైనట్టు కనిపిస్తుంది, కాని తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు మళ్ళీ బ్రతుకుతాడు — కాబట్టి ఆ ఆశీర్వాదం చివరకు సఫలమే. ‘ప్రాణాలను తీసుకొని పోతుంది’ అన్న రావణుని మాట మాత్రం నెరవేరలేదు.
దగ్గరలో ఉన్న రాఘవుడు ఆ స్థితిలో ఉన్న లక్ష్మణుని చూసి, మహాతేజస్వి అయినా, భ్రాతృప్రేమ వల్ల హృదయం విషాదంతో నిండినవాడయ్యాడు. అతడు ఒక్క క్షణం ఆలోచించి, కన్నీళ్ళతో కళ్ళు నిండగా, ప్రళయకాలపు అగ్నిలా మరింత ఉగ్రుడయ్యాడు. ‘ఇది విషాదానికి సమయం కాదు’ అని ఆలోచించి రాఘవుడు రావణవధపై నిశ్చయం చేసుకున్నాడు, మహాప్రయత్నంతో లక్ష్మణుని చూసుకుంటూ అతితుములమైన యుద్ధం చేశాడు. అప్పుడు రాముడు మహాయుద్ధంలో శక్తితో చీలిన, రక్తంతో తడిసిన లక్ష్మణుని పాము చుట్టుకున్న పర్వతంలా చూశాడు. బలవంతుడైన రావణుడు ప్రయోగించిన ఆ శక్తిని వానరశ్రేష్ఠులు ప్రయత్నించినా పెకలించలేకపోయారు, ఎందుకంటే వేగంగా చేతులు కదిలించే రాక్షసశ్రేష్ఠుని బాణసమూహాలతో వారు పీడించబడుతున్నారు; అంతేకాక అది సౌమిత్రి శరీరాన్ని చీల్చి భూమిలో ప్రవేశించింది. అప్పుడు రాముడు భయంకరమైన ఆ శక్తిని రెండు చేతులతో పట్టుకొని, యుద్ధంలో క్రుద్ధుడైన ఆ బలవంతుడు దానిని బయటికి లాగి విరిచేశాడు. అతడు శక్తిని లాగుతుండగా బలవంతుడైన రావణుడు అతని అన్ని అవయవాలపైనా మర్మాలను భేదించే బాణాలు వేశాడు. ఆ బాణాలను లెక్కచేయకుండా లక్ష్మణుని కౌగిలించుకొని అతడు మహాకపి హనుమంతునితో, సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు. ఈ భాగంలో రాముని మనస్సులోని ద్వంద్వం సూక్ష్మంగా చిత్రించబడింది — ప్రేమ శోకాన్ని పుట్టిస్తుంది, కర్తవ్యం మాత్రం యుద్ధానికి పిలుస్తుంది. ‘ఇది విషాదానికి సమయం కాదు’ అన్న మాట రాముని ఆత్మసంయమానికి సారం. ‘పాము చుట్టుకున్న పర్వతంలా’ అన్న ఉపమానం — పర్వతానికి పాము చుట్టుకున్నట్టు శక్తి లక్ష్మణుని శరీరంలో చిక్కుకుంది. వానరులు దానిని పెకలించలేరు, రాముడొక్కడే చేయగలడు — ఇది అతని బలానికీ ప్రేమకూ నిదర్శనం. శక్తి విరిగిపోయింది — కాబట్టి దానిని మళ్ళీ ప్రయోగించలేరు. కాని శక్తిని లాగుతున్న సమయంలో కూడా రావణుడు అతనిని కొడతాడు; రాముడు ఆ దెబ్బలను ‘లెక్కచేయకుండా’ మొదట తమ్ముని కౌగిలించుకుంటాడు. 39వ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — ‘మహాప్రయత్నంతో లక్ష్మణుని చూసుకుంటూ’ అన్న మూడవ అర్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. రాముని హృదయంలో విషాదం క్షణికం — ‘ఒక్క క్షణం ఆలోచించి’ — తరువాత అతడు ప్రళయాగ్నిలా ‘మరింత ఉగ్రుడవుతాడు’; ఇలా శోకం క్రోధంగా పరిణమిస్తుంది, సర్గారంభంలో రావణునికి జరిగినట్టే. కాని ఇద్దరికీ తేడా ఉంది — రావణుని క్రోధం అవివేకమైనది, రాముని క్రోధం ధర్మసమ్మతమైనది, కర్తవ్యనిష్ఠమైనది. లక్ష్మణుని హనుమంత సుగ్రీవుల చేతుల్లో అప్పగించి అతడు యుద్ధానికి విముక్తుడవుతాడు. ‘మర్మాలను భేదించే బాణాలు’ రాముని శరీరంపై పడుతున్నా, అతడు తమ్ముని కౌగిలిని విడువడు.
‘వానరోత్తములారా, లక్ష్మణుని చుట్టుముట్టి ఇలాగే నిలిచి ఉండండి. నేను చాలాకాలంగా కోరుకుంటున్న పరాక్రమ సమయం ఇదిగో వచ్చింది. పాపనిశ్చయుడూ పాపాత్ముడూ అయిన ఈ దశగ్రీవుడు వధించబడాలి — వేసవి ముగిసే సమయానికి చాతకపక్షి మేఘదర్శనాన్ని కోరుకున్నట్టు, నేను ఇతని వధను కోరుకుంటున్నాను. ఈ ముహూర్తంలోనే, ఆలస్యం లేకుండా, మీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — వానరులారా, రావణుడు లేని జగత్తునో, రాముడు లేని జగత్తునో మీరు చూస్తారు. రాజ్యనాశం, అడవిలో నివాసం, దండకారణ్యంలో తిరుగుడు, వైదేహికి జరిగిన అవమానం, రాక్షసులతో తలపడడం, పొందిన మహాఘోరమైన దుఃఖం, నరకం వంటి క్లేశం — ఈనాడు యుద్ధంలో రావణుని చంపి వీటన్నిటినీ నేను వదిలించుకుంటాను. ఎవరి కోసం ఈ వానరసైన్యాన్ని నేను తీసుకువచ్చానో, ఎవరి కోసం యుద్ధంలో వాలిని చంపి సుగ్రీవుని రాజ్యంలో నిలిపానో, ఎవరి కోసం సముద్రం దాటబడిందో, సముద్రంపై సేతువు కట్టబడిందో — ఆ పాపి ఈనాడు యుద్ధంలో నా కంటికి కనిపించాడు; కంటికి కనిపించిన తరువాత ఇతడు బ్రతకడానికి అర్హుడు కాడు. చూపుతోనే విషం చిమ్మే సర్పపు చూపులో పడినవాని వలె, వైనతేయుని (గరుత్మంతుని) చూపులో పడిన పాము వలె, రావణుడు నా చూపులో పడ్డాడు. ఎదిరించశక్యం కాని వానరశ్రేష్ఠులారా, పర్వతాగ్రాలపై కూర్చొని నాకూ రావణునికీ జరిగే ఈ యుద్ధాన్ని సుఖంగా చూడండి. ఈనాడు గంధర్వులతో, దేవతలతో, ఋషులతో, చారణులతో కూడిన ముల్లోకాలూ యుద్ధంలో నా రామత్వాన్ని చూడాలి. ఈనాడు నేను అటువంటి కార్యం చేస్తాను — భూమి నిలిచి ఉన్నంతకాలం చరాచరలోకాలూ దేవతలూ ఒకచోట చేరి, యుద్ధం ఎలా జరిగిందో ఎల్లప్పుడూ చెప్పుకుంటారు’ అని. రాముని ఈ దీర్ఘమైన సింహనాదం సమస్త రామాయణపు కథాసారాన్ని సంక్షేపిస్తుంది — రాజ్యనాశం నుండి సేతుబంధనం వరకు అంతా. ‘చాతకపక్షి మేఘదర్శనం’ అన్న ఉపమానం రాముని నిరీక్షణ ఎంత దీర్ఘమైనదో సూచిస్తుంది. ‘రావణుడు లేని లేదా రాముడు లేని’ అన్నది ప్రసిద్ధమైన మాట — ఈనాడు ఒకరు తప్పక నశిస్తారు. ‘రామత్వం’ అన్న పదంతో రాముడు తన పేరు యొక్క అర్థాన్ని నిరూపించాలనుకుంటున్నాడు. 51వ, 56వ శ్లోకాలు మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడ్డాయి; 53.2, 56.3 అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘నేను చాలాకాలంగా కోరుకుంటున్న పరాక్రమ సమయం ఇదిగో వచ్చింది’ అన్నది రాముని దీర్ఘకాలపు సంయమానికి ముగింపు — వనవాసం నుండి అతడు ఎదురుచూస్తున్న క్షణం ఇప్పుడు వచ్చింది. ‘చూపుతోనే విషం చిమ్మే సర్పం’, ‘వైనతేయుడు’ అన్న రెండు ఉపమానాలలో రాముడు తనను దృష్టివిషసర్పంతోనూ గరుడునితోనూ పోల్చుకుంటాడు, రావణుని తన చూపులో పడిన ఆహారంగా. వానరులకు ‘పర్వతాగ్రాలపై కూర్చొని సుఖంగా చూడండి’ అన్న ఆదేశం — ఇకపై యుద్ధం రామరావణులదే, వానరులు సాక్షులు మాత్రమే. చివరి శ్లోకం అతని కార్యపు అమరత్వాన్ని ఘోషిస్తుంది — ‘భూమి నిలిచి ఉన్నంతకాలం’ లోకులు చెప్పుకుంటారు; ఆ చెప్పుకోవడమే రామాయణం. ‘రామత్వం’ అన్న పదం రాముని అభిమానాన్ని కాదు, అతని స్వధర్మాన్ని ఉద్ఘోషిస్తుంది. ముల్లోకాలూ — దేవతలు, గంధర్వులు, ఋషులు, చారణులు — సాక్షులు అన్న ప్రకటనతో యుద్ధపు ధర్మయుద్ధత్వం స్థాపించబడుతుంది.
ఇలా చెప్పి ఏకాగ్రచిత్తుడైన రాముడు పుటం పెట్టిన బంగారు అలంకారాలు గల వాడి బాణాలతో యుద్ధంలో దశగ్రీవుని కొట్టాడు. అలాగే రావణుడు కూడా ప్రజ్వలించే నారాచాలతో, రోకళ్ళతో, మేఘం ధారలతో వలె, రామునిపై వర్షించాడు. ఒకదానినొకటి కొడుతున్న, రామరావణులు విడిచిన శ్రేష్ఠమైన బాణాల తుములధ్వని చెలరేగింది. రామరావణుల బాణాలు తెగి, చెల్లాచెదురై, ప్రజ్వలించే కొనలతో అంతరిక్షం నుండి నేలపై రాలాయి. రామరావణుల అల్లెత్రాటి, అరచేతుల మహాధ్వని సర్వప్రాణులనూ భయపెట్టేదై, అద్భుతంగా చెలరేగింది. ప్రకాశించే ధనుస్సు గల మహాత్ముని బాణజాలవర్షాలతో కప్పబడుతూ పీడించబడిన ఆ రావణుడు, గాలికి కొట్టబడిన మేఘం వలె, ఒక్కసారి ఎదురుగా వచ్చి భయంతో పారిపోయాడు. ప్రతిజ్ఞ తరువాత రాముని యుద్ధం ‘ఏకాగ్రచిత్తుడు’ అన్న పదంతో వర్ణించబడింది — శోకమూ క్రోధమూ ఇప్పుడు ఏకాగ్రతగా పరిణమించాయి. ‘వరాణాం చ శరాణాం చ’ అన్నది ముద్రణ పాఠం — శ్రేష్ఠమైన బాణాల అని; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘శ్రేష్ఠమైన బాణాల’ అనే అంటుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘శరాణాం చ శరాణాం చ’ అని ఉంది. అల్లెత్రాటి అరచేతుల ధ్వని అంటే ధనుస్సు నారీ అరచేయీ రాసుకోవడం వల్ల పుట్టే శబ్దం. చివరి శ్లోకం వంశస్థ జాతికి చెందిన వృత్తంలో రచించబడింది — రావణుని పలాయనం ‘గాలికి కొట్టబడిన మేఘం వలె’ అన్న ఉపమానంతో. ఇలా నూరవ సర్గ రావణుని పరాజయంతో ముగుస్తుంది, కాని లక్ష్మణుడు నేలపై పడి ఉన్నాడు; తరువాతి సర్గలో రాముని విలాపమూ సుషేణుని ఓషధీ. పుటం పెట్టిన బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలు, ప్రజ్వలించే నారాచాలు, రోకళ్ళు — ఇద్దరి ఆయుధాలూ కాంతిమంతమైనవి; ఆకాశం మళ్ళీ బాణాలతో నిండిపోయింది. రావణుడు ‘ఒక్కసారి ఎదురుగా వచ్చి’ — క్షణకాలం ఎదుటికి వచ్చి — తరువాత ‘భయంతో’ పారిపోతాడు; అతని పలాయనం మొదటి స్పష్టమైన పరాజయచిహ్నం. గాలి మేఘాన్ని అటూ ఇటూ విసిరివేసినట్టు, బాణాలు రావణుని విసిరివేశాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥