సర్గ
రామరావణుల మొదటి యుద్ధం
రావణుని క్రోధమూ ‘రామవృక్షాన్ని కూల్చుతాను’ అన్న గర్వోక్తీ, తామసాస్త్రంతో వానరులను దహించడం, రాముని ధనుష్టంకారం, లక్ష్మణరావణుల బాణయుద్ధం, రామరావణుల అస్త్రయుద్ధం — రౌద్రం, ఆసురం, ఆగ్నేయం
మహోదర మహాపార్శ్వులు హతులవడం చూసి, మహాబలుడైన వీరుడు విరూపాక్షుడు కూడా హతుడవడంతో, మహాసంగ్రామంలో రావణుని మహాక్రోధం ఆవహించింది. అతడు సారథిని ప్రేరేపించి ఇలా అన్నాడు — ‘హతులైన అమాత్యుల దుఃఖాన్నీ, ముట్టడి చేయబడిన నగరపు దుఃఖాన్నీ ఆ రామలక్ష్మణులను చంపి మాత్రమే తొలగిస్తాను. యుద్ధంలో నేను రామవృక్షాన్ని కూల్చివేస్తాను — సీత అనే పువ్వునూ పండునూ ఇచ్చేదీ, సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు, కుముదుడు, నలుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, అంగదుడు, గంధమాదనుడు, హనుమంతుడు, సుషేణుడు, ఇంకా వానరయూథపతులందరూ కొమ్మలుగా గలదీ అయిన ఆ వృక్షాన్ని’ అని. అతిరథుడైన ఆ మహావీరుడు రథఘోషతో పది దిక్కులనూ మారుమోగిస్తూ వేగంగా బయలుదేరి రాఘవుని మీదికి పరుగెత్తాడు. ఆ శబ్దంతో నదులూ కొండలూ అడవులతో కూడిన భూమి అంతా కంపించింది, సింహాలూ మృగాలూ పక్షులూ భయపడ్డాయి. అప్పుడు అతడు మహాఘోరమైన, అతిదారుణమైన తామసాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు, దానితో వానరులందరినీ దహించాడు; వారు అన్నివైపులా కూలిపోయారు. ఇక్కడ రావణుని రూపకం ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది — రాముడు వృక్షం, సీత దాని పువ్వూ పండూ, వానరనాయకులు దాని కొమ్మలు. రావణుని దృష్టిలో సీత రాముని సమస్త ప్రయత్నానికీ ఫలం, కాబట్టి మూలమైన రాముడినే నరికి వృక్షాన్నంతా కూల్చివేస్తానని అతని ఆలోచన. కాని ఈ వృక్షాన్ని సులభంగా నరకలేరు, ఎందుకంటే దాని మూలం ధర్మం. అంతేకాక ఈ రూపకంతో, ఇష్టం లేకపోయినా, సీత రామునిదే గాని తనది కాదని అతడు అంగీకరిస్తున్నాడు. ఐదవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — వానరనాయకుల నామావళి గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే విస్తరించబడింది. ‘అమాత్యుల మరణం’, ‘నగరపు ముట్టడి’ అన్న రెండు దుఃఖాలు — ఒకటి తనవారి నాశం, మరొకటి తన రాజ్యానికి అవమానం. రావణుడు రెండింటికీ ఉపాయం యుద్ధంలోనే చూస్తున్నాడు. తామసాస్త్రం అంధకారమయమైనదీ దహించేదీ — ఈ సర్గలో దివ్యాస్త్రప్రయోగం మొదలవుతుంది, ముందుకు సర్గ అంతా అస్త్రప్రత్యస్త్రాల పరంపర అవుతుంది. వానరులు అగ్నిలో కాలినట్టు అన్నివైపులా పడిపోతారు — ‘దహించాడు’ అన్న పదం తామసాస్త్రపు దాహకత్వాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘అతిరథుడు’ అన్న పదం రథయుద్ధంలో రావణుని శ్రేష్ఠతను సూచిస్తుంది — అతడు సామాన్యుడైన మహారథుడు కాదు, దానిని కూడా అతిక్రమించినవాడు.
ఓడిపోయి పరుగెత్తుతున్న ఆ వానరుల వల్ల నేలపై ధూళి లేచింది; స్వయంగా బ్రహ్మ నిర్మించిన ఆ అస్త్రాన్ని వారు సహించలేకపోయారు. రావణుని ఉత్తమబాణాలతో ఓడిపోయిన ఆ అనేక సేనలను వందలుగా చూసి రాఘవుడు స్థిరంగా నిలిచాడు. అప్పుడు రాక్షసశార్దూలుడు వానరసేనను పారదోలి, సోదరుడు లక్ష్మణునితో కలిసి, విష్ణువుతో కూడిన ఇంద్రుని వలె నిలిచి ఉన్న అపరాజితుడైన రాముని చూశాడు — మహాధనుస్సును ఆనించి పట్టుకొని ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్టున్నవానిని, తామరరేకుల వంటి విశాలనేత్రాలు గలవానిని, దీర్ఘబాహువును, శత్రుదమనుని. అప్పుడు మహాతేజస్వీ బలవంతుడూ అయిన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి యుద్ధంలో ఓడిపోయిన వానరులనూ, మీదికి వస్తున్న రావణునీ చూసి సంతోషంతో ధనుస్సు మధ్యభాగాన్ని పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు అతడు మహావేగం గల, మహానాదం చేసే ఆ ఉత్తమధనుస్సును భూమిని చీల్చుతున్నట్టు టంకారం చేయడం మొదలుపెట్టాడు. రావణుని బాణసమూహాలతోనూ, రాముడు మోగించిన ఆ ధనుష్టంకారంతోనూ అప్పుడు రాక్షసులు వందలుగా పడిపోయారు. తొమ్మిదవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — ‘స్వయంగా బ్రహ్మ నిర్మించిన’ అని తామసాస్త్రపు దివ్యోత్పత్తి చెప్పబడింది, కాబట్టి వానరుల పరాజయం వారి బలహీనత వల్ల కాదు, అస్త్రపు దైవశక్తి వల్ల. ‘స్థిరంగా నిలిచాడు’ అన్న పదం రాముని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది — సైన్యం ఓడిపోయింది, అయినా అతడు అచలుడు. కవి రావణుని దృష్టితో రాముని వర్ణిస్తాడు — ‘ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్టు’ అన్న ఉపమానంతో ధనుస్సు పొడవునూ, ‘తామరరేకుల వంటి విశాలనేత్రాలు గలవాడు’ అన్న పదంతో రాముని సౌందర్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తాడు. శత్రువు కూడా రాముని రూపాన్ని చూస్తున్నాడు. రావణుడు రాముని ‘అపరాజితునిగా’ చూస్తాడు — ఈ పదం కవిది, రావణునిది కాదు, కాని అతని దృష్టిలో ఉంచబడింది. ‘విష్ణువుతో కూడిన ఇంద్రుని వలె’ అన్న ఉపమానం — ఇంద్రుడు ఉపేంద్రుడైన విష్ణువుతో ఉన్నట్టు, రాముడు లక్ష్మణునితో; ఇక్కడ రాముడు ఇంద్రుని స్థానంలో, లక్ష్మణుడు విష్ణువు స్థానంలో ఉండడం ఆసక్తికరమైన విపర్యాసం. రాముని హర్షం కూడా గమనించదగినది — శత్రువు ఎదురుగా వస్తుండడం చూసి అతడు సంతోషిస్తాడు, ఎందుకంటే చాలాకాలంగా ఎదురుచూస్తున్న క్షణం ఇదే. ధనుష్టంకారంతోనే రాక్షసులు పడిపోతారు — రాముని శక్తికి మొదటి ప్రదర్శన బాణంతో కాదు, శబ్దంతోనే. ‘ధనుస్సు మధ్యభాగాన్ని పట్టుకున్నాడు’ — సైన్యం మధ్యలో నిలిచి, దానివల్ల వానరులు అతనిని చూస్తూ ధైర్యం పొందుతారు. 11–13 శ్లోకాలలో కొన్ని అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి (11.1, 13.2).
ఆ ఇద్దరు రాజకుమారుల బాణమార్గంలోకి వచ్చిన రావణుడు సూర్యచంద్రుల దగ్గర ఉన్న రాహువులా ప్రకాశించాడు. అతనితో మొదట యుద్ధం చేయాలని కోరుకున్న లక్ష్మణుడు ధనుస్సును లాగి అగ్నిజ్వాలల వంటి వాడి బాణాలను విడిచాడు. ధనుర్ధారి లక్ష్మణుడు విడిచిన మాత్రాన ఆ బాణాలను మహాతేజస్వి అయిన రావణుడు ఆకాశంలోనే తన బాణాలతో నివారించాడు. అతడు తన చేతి లాఘవాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, ఒక్కదానిని ఒక్క బాణంతో, మూడింటిని మూడింటితో, పదింటిని పదింటితో లక్ష్మణుని బాణాలను ఖండించాడు. యుద్ధవిజేత అయిన రావణుడు సౌమిత్రిని దాటి, మరొక పర్వతంలా నిలిచి ఉన్న రాముని యుద్ధంలో సమీపించాడు. రాఘవుని సమీపించి, కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు బాణవర్షాలు కురిపించాడు. అప్పుడు రావణుని ధనుస్సు నుండి విడివడి మీదికి వస్తున్న బాణధారలను చూడగానే రాముడు త్వరగా భల్లాలను పట్టుకున్నాడు. ఆ రాఘవుడు ప్రజ్వలిస్తున్న, మహాఘోరమైన, విషసర్పాల వంటి ఆ బాణసమూహాలను వాడి భల్లాలతో ఖండించాడు. ‘సూర్యచంద్రుల దగ్గర రాహువు వలె’ అన్న ఉపమానం ఎంతో సార్థకమైనది — రామలక్ష్మణులు సూర్యచంద్రులు, రావణుడు వారిని మింగాలనుకొనే రాహువు; కాని రాహువు గ్రహణకాలంలోనే ప్రభావం చూపుతాడు, ఎల్లప్పుడూ కాదు. ఈ సంస్కరణలో ఈ శ్లోకం (17) ‘రావణస్య చ బాణౌఘైః’ (16) తరువాత ముద్రించబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం దానికి ముందు ఉంది — ఇది రెండు అర్ధభాగాల స్థానవిపర్యాసం, పాఠలోపం కాదు. సేవకుడు యజమాని రక్షణ కోసం ముందుకు వెళ్ళినట్టు, లక్ష్మణుడు అన్నగారి కంటే ముందే యుద్ధం చేయాలనుకుంటాడు. రావణుని చేతి లాఘవం ‘ఒక్కదానిని ఒక్కదానితో, మూడింటిని మూడింటితో, పదింటిని పదింటితో’ అన్న లెక్కతో ప్రదర్శించబడింది — అతడు ప్రతి బాణాన్నీ సమసంఖ్య గల బాణాలతోనే నివారిస్తాడు, ఎక్కువ వాటితో కాదు; ఇది అతని అస్త్రకౌశలానికి పరమనిదర్శనం. ఈ భాగం రావణుని కేవలం దుష్టునిగా కాక, మహాధనుర్ధరునిగా కూడా చూపిస్తుంది, దానివల్ల రాముని విజయానికి మరింత గౌరవం లభిస్తుంది. కాని అతడు లక్ష్మణుని చంపడు, కేవలం దాటిపోతాడు — అతని లక్ష్యం రాముడే. రాముడు ‘మరొక పర్వతంలా’ నిలిచాడు — అచలుడు, చలించనివాడు. భల్లాలు అర్ధచంద్రాకారపు ములుకులు గల బాణాలు, బాణాలను ఖండించడానికి విశేషంగా ఉపయోగపడేవి. రావణుని బాణాలు ‘విషసర్పాల వంటివి’ — పాముల వంటివి, విషంలా ప్రాణాంతకమైనవి. రాముడు బాణాలను చూడగానే భల్లాలను పట్టుకుంటాడు — అతని ప్రతిక్రియ తక్షణమైనది.
రాఘవుడు రావణునిపై, రావణుడు రాఘవునిపై త్వరత్వరగా వివిధములైన వాడి బాణవర్షాలను ఒకరిపై ఒకరు కురిపించుకున్నారు. బాణవేగానికి వెనక్కి నెట్టబడుతూ, ఒకరికొకరు అపరాజితులైన వారిద్దరూ చాలాసేపు విచిత్రంగా ఎడమవైపుగా కుడివైపుగా మండలాలు తిరిగారు. యముని, అంతకుని వంటి, బాణాలు విడిచే, రౌద్రులైన ఆ ఇద్దరూ ఒకేసారి యుద్ధం చేస్తుండగా ప్రాణులన్నీ భయపడ్డాయి. అప్పుడు ఆకాశం వివిధములైన బాణాలతో, ఎండాకాలం ముగిసినప్పుడు మెరుపుల మాలలతో నిండిన మేఘాలతో వలె, ఎడతెరపి లేకుండా నిండిపోయింది. మహావేగం గల, అతివాడి ములుకులు గల, గద్ద ఈకలు కట్టిన, చక్కగా రెక్కలు అమర్చిన బాణవర్షాలతో ఆకాశం కిటికీ జాలీలా అయింది. సూర్యుడు అస్తమించిన తరువాత లేచిన రెండు మహామేఘాల వలె, వారిద్దరూ ఆకాశాన్ని బాణాలతో దట్టమైన చీకటిమయం చేశారు. ఒకరినొకరు చంపాలని కోరుకుంటున్న వారిద్దరి మధ్య, వృత్రాసుర ఇంద్రుల యుద్ధం వలె, ఎవరూ సమీపించలేని, ఊహించలేని మహాయుద్ధం జరిగింది. ఇద్దరూ పరమధనుర్ధరులు, ఇద్దరూ యుద్ధవిశారదులు, ఇద్దరూ అస్త్రవేత్తలలో ముఖ్యులు, ఇద్దరూ యుద్ధంలో సంచరించారు. ఇద్దరూ ఎటు ఎటు వెళ్ళారో అటు అటు, గాలికి కదిలిన రెండు సముద్రాల అలల వలె, బాణాల అలలు వెళ్ళాయి. అప్పుడు చేతులు ఎడతెరపి లేకుండా పనిచేస్తున్న, లోకాలను ఏడిపించే రావణుడు రాముని నుదుటిపై నారాచబాణాల మాలను విడిచాడు. రౌద్రమైన ధనుస్సు నుండి ప్రయోగించబడిన, నల్లకలువరేకుల వంటి కాంతి గల ఆ మాలను తలపై ధరిస్తూ రాముడు వ్యథ చెందలేదు. ఈ భాగంలో కవి సమానత్వాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘ఇద్దరూ’ అన్న పదం నాలుగుసార్లు పునరావృతమవుతుంది, దానితో ఇద్దరు వీరుల తుల్యబలత్వం దృఢపరచబడుతుంది. ఉపమానాలు కూడా జంటలే — రెండు మహామేఘాలు, వృత్రుడూ ఇంద్రుడూ, రెండు సముద్రాల అలలు. ‘గవాక్షితం’ (కిటికీ జాలీలా) అన్నది సూక్ష్మమైన ఉపమానం — బాణాలతో ఆకాశం జాలీలు గల కిటికీలా అయింది, రంధ్రాల గుండానే కనిపిస్తుంది. ‘ఎండాకాలం ముగిసినప్పుడు’ అంటే వర్షర్తువు ఆరంభం, అప్పుడు మెరుపులతో కూడిన మేఘాలు ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తాయి. ‘లోకరావణుడు’ అన్నది పేరుకు నిరుక్తి — లోకాలను ‘రావయతి’ (ఏడిపిస్తాడు) కాబట్టి రావణుడు. నారాచమాల నల్లకలువరేకుల కాంతి గలది — భయంకరమైన అస్త్రం శోభనమైన ఉపమానంతో వర్ణించబడింది, రాముని నుదుటిపై పూలమాలలా; కాని రాముడు ‘వ్యథ చెందలేదు’. ఇది అతని ధైర్యానికి పరమనిదర్శనం. 28వ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సతతం’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సంతతం’ అని ఉంది. ఈ యుద్ధవర్ణనలో కవి క్రమంగా దృష్టిని విస్తరిస్తాడు — మొదట ఇద్దరు యోధులు, తరువాత వారి గతి (మండలాలు), తరువాత ప్రాణుల భయం, తరువాత బాణాలతో కప్పబడిన ఆకాశమంతా. ‘చాలాసేపు తిరిగారు’ అన్న పదంతో యుద్ధపు దీర్ఘతా, ‘విచిత్రంగా’ అన్న పదంతో దాని కౌశలపూర్ణతా సూచించబడతాయి. ‘బాణవేగానికి వెనక్కి నెట్టబడుతూ’ — బాణాల వేగానికి వెనక్కి విసిరివేయబడినా, మళ్ళీ ముందుకు వచ్చారు. ‘ఎవరూ సమీపించలేని, ఊహించలేని’ అన్న రెండు విశేషణాలు ఆ యుద్ధపు అద్వితీయతను ఘోషిస్తాయి — మరెవరూ దానిలో ప్రవేశించలేరు, ఊహించనూ లేరు. వృత్రేంద్రుల యుద్ధం వేదాలలో ప్రసిద్ధమైనది, దేవాసుర యుద్ధాలకు ప్రతిమానం; దానితో రామరావణయుద్ధం బ్రహ్మాండస్థాయి యుద్ధమని సూచించబడుతుంది. ‘అలలు’ అన్న ఉపమానం 33వ శ్లోకంలో రెండుసార్లు — బాణాల అలలు, సముద్రపు అలలు — దానితో ఇద్దరి గతితో పాటు బాణాలు కూడా తరంగాల వలె ప్రవహిస్తాయన్న చిత్రం. ‘చేతులు ఎడతెరపి లేకుండా పనిచేస్తున్న’ అంటే రావణుని చేతులు క్షణమైనా ఆగడం లేదని.
అప్పుడు క్రోధంతో కూడిన, మహాతేజస్వీ పరాక్రమవంతుడూ అయిన రాముడు మంత్రాలు జపిస్తూ రౌద్రాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తూ, మళ్ళీ బాణాలు తీసుకొని ధనుస్సును లాగి విడిచాడు; ఎడతెగని బాణాలు గల అతడు ఆ బాణాలను రాక్షసేంద్రునిపై విసిరాడు. ఆ బాణాలు రాక్షసేంద్రుని మహామేఘం వంటి, ఛేదించశక్యం కాని కవచంపై పడి అప్పుడు వ్యథ కలిగించలేదు. మళ్ళీ, సర్వాస్త్రకుశలుడైన రాముడు రథంపై ఉన్న రాక్షసాధిపతిని నుదుటిపై పరమాస్త్రంతో కొట్టాడు. రావణుడు ప్రతిఘటించిన ఆ బాణాలు బాణరూపాన్ని వదిలి ఐదు తలల పాముల వలె బుసలు కొడుతూ భూమిలో ప్రవేశించాయి. రాఘవుని అస్త్రాన్ని నిర్వీర్యం చేసి, క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన రావణుడు మహాఘోరమైన ఆసురాస్త్రాన్ని ప్రకటించాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు కోపించిన పాములా బుసలు కొడుతూ, మాయలతో — సింహాల, పులుల ముఖాలు గలవి, కంకపక్షుల, చక్రవాకాల ముఖాలు గలవి, గద్దల, డేగల ముఖాలు గలవి, నక్కల ముఖాలు గలవి, ఈహామృగాల (తోడేళ్ళ) ముఖాలు గలవి, నోళ్ళు తెరిచిన భయంకరమైనవి, ఐదు నోళ్ళతో నాలుకలు చాస్తున్నవి, గాడిద ముఖాలు గలవి, పంది ముఖాలు గలవి, కుక్కల, కోళ్ళ ముఖాలు గలవి, మొసళ్ళ, విషసర్పాల ముఖాలు గలవి — ఈ వాడి బాణాలనూ, ఇంకా ఇతరాలనూ రాముని మీదికి విడిచాడు. ఆ ఆసురాస్త్రంతో ఆక్రమించబడిన, అగ్నితో సమానుడైన రఘుశ్రేష్ఠుడు మహోత్సాహం గల పావకాస్త్రాన్ని (ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని) ప్రయోగించాడు. ఇక్కడ అస్త్రయుద్ధపు క్రమం స్పష్టం — మొదట రాముని రౌద్రాస్త్రం రావణుని కవచం చేత నివారించబడింది; తరువాత రెండవ దెబ్బ నుదుటిపై పడుతుంది; కాని ఆ బాణాలు కూడా రావణుని చేత ప్రతిఘటించబడి బాణరూపాన్ని చీల్చుకొని (వదిలి) ఐదు తలల పాముల వలె బుసలు కొడుతూ భూమిలో ప్రవేశిస్తాయి — రావణుని ప్రతిరోధశక్తి ఇక్కడ స్పష్టం. ‘మంత్రాలు జపిస్తూ’ అన్న పదంతో దివ్యాస్త్రాల ప్రయోగం మంత్రం ద్వారానే జరుగుతుందని సూచించబడుతుంది. రావణుని కవచం ‘ఛేదించశక్యం కానిది’ — వరం వల్ల లభించిన రక్షణ, కాబట్టి సామాన్య బాణాలు దానిని చీల్చలేవు. ఆసురాస్త్రపు వర్ణన నానావిధ పశుపక్షుల ముఖాలు గల బాణాలతో భయానకరసాన్ని పుట్టిస్తుంది — సింహం, పులి, కంకపక్షి, చక్రవాకం, గద్ద, డేగ, నక్క, ఈహామృగం, గాడిద, పంది, కుక్క, కోడి, మొసలి, పాము; ఈ జాబితా మాయ యొక్క వైవిధ్యాన్ని చూపిస్తుంది. ‘ఈహామృగం’ తోడేలు అని ప్రసిద్ధం. రాముడు ఆసురాస్త్రంతో ‘ఆక్రమించబడ్డాడు’ — దాడికి గురయ్యాడు, అయినా అతడు అగ్నితో సమానుడు, కాబట్టి ఆగ్నేయమైన పావకాస్త్రమే ప్రత్యుత్తరం. 41.2 ‘అస్త్రం ప్రాదుశ్చకార సః’ (అతడు అస్త్రాన్ని ప్రకటించాడు) అన్నది సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘అన్యదస్త్రం సమాదదే’ (మరొక అస్త్రాన్ని తీసుకున్నాడు) అన్న దానికి పాఠభేదం. రాముని ప్రయత్నం రెండుసార్లు — మొదట రౌద్రాస్త్రం కవచంపై నిష్ఫలం, రెండవది పరమాస్త్రం నుదుటిపై; రావణుడు కూడా రెండుసార్లు ప్రత్యుత్తరమిస్తాడు. ఇలా ఈ సర్గలో ఏ పక్షమూ నిర్ణాయకమైన జయాన్ని పొందదు, కేవలం పరస్పరం అస్త్రాలను నివారించడం మాత్రమే. ‘కోపించిన పాములా బుసలు కొడుతూ’ అన్న రావణుని ఉపమానం తరువాత అతని పాముముఖాల బాణాలతో పొసగుతుంది — అతడు స్వయంగా పాము వంటివాడు, అతని బాణాలు కూడా పాములే. ‘మాయలతో’ అన్న పదంతో ఆసురాస్త్రం మాయామయమని స్పష్టమవుతుంది; రాముని అస్త్రాలు మాత్రం మంత్రమయాలు, మాయామయాలు కావు. ఆసురబాణాల ముఖాలన్నీ హింస్రమైన లేదా మాంసాహారులైన ప్రాణులవే — ఇది రావణుని స్వభావానికే ప్రతిబింబం.
అతడు అక్కడ అగ్నిలా ప్రజ్వలించే ముఖాలు గలవి, సూర్యుని ముఖాలు గలవి, చంద్రుని అర్ధచంద్రుని ముఖాలు గలవి, తోకచుక్కల ముఖాలు గలవి, గ్రహనక్షత్రాల వర్ణం గలవి, మహోల్కల ముఖాలు గలవి, మెరుపు నాలుకల వంటివి అయిన వివిధ బాణాలను విడిచాడు. రాఘవుని అస్త్రంతో కొట్టబడిన రావణుని ఆ ఘోరబాణాలు ఆకాశంలో లయమైపోయాయి, వేలాదిగా నశించాయి. అలసట లేకుండా పనిచేసే రాముడు ఆ అస్త్రాన్ని నిర్వీర్యం చేయడం చూసి కామరూపులైన వీరవానరులందరూ సంతోషించి, సుగ్రీవునికి అభిముఖంగా రాఘవుని చుట్టుముట్టి గర్జించారు. అప్పుడు రావణుని చేతి నుండి వెలువడిన ఆ అస్త్రాన్ని బలవంతంగా నిర్వీర్యం చేసి దశరథపుత్రుడూ మహాత్ముడూ అయిన రాఘవుడు ఆనందించాడు, సంతోషించిన వానరేశ్వరులు ఎలుగెత్తి గర్జించారు. రాముని ఆగ్నేయాస్త్రపు బాణాలన్నీ తేజోమయమైన వస్తువుల ముఖాలను ధరించాయి — అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు, తోకచుక్క, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, ఉల్క, మెరుపు. ఇలా రావణుని పశుముఖాల బాణాలు (అంధకారానికీ హింసకూ ప్రతీకలు) రాముని జ్యోతిర్ముఖాల బాణాల (వెలుగుకు ప్రతీకల) చేత నశిస్తాయి — ఈ వర్ణనలో కవి వెలుగుకూ చీకటికీ మధ్య యుద్ధం వంటిదాన్ని సూచిస్తాడు. నలభై ఏడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘అలసట లేకుండా పనిచేసేవాడు’ అన్న రాముని విశేషణం అతని సహజసామర్థ్యాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు గొప్ప కార్యాన్ని కూడా శ్రమ లేకుండా చేస్తాడు. వానరులు రాఘవుని చుట్టూ సుగ్రీవునికి అభిముఖంగా నిలిచారు — ఇది వారి సైన్యపు పునర్వ్యవస్థీకరణ. చివరి శ్లోకం వంశస్థ జాతికి చెందిన దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. ఈ సర్గ రామరావణుల మొదటి ప్రత్యక్షయుద్ధానికి ఆరంభం; తరువాతి సర్గలో రావణుడు మయుడు నిర్మించిన మరొక అస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, లక్ష్మణుడు శక్తితో గాయపడతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनशततमः सर्गः॥ ९९॥