॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 98వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

మహాపార్శ్వుని వధ

మహాపార్శ్వుడు అంగదుని సేనపై బాణవర్షం కురిపించడం, అంగదుని పరిఘదెబ్బ, జాంబవంతుడు రథాన్ని విరగ్గొట్టడం, గండ్రగొడ్డలి, పరిఘ, పిడికిళ్ళతో యుద్ధం, అంగదుని పిడికిలిపోటుతో మహాపార్శ్వుని వధ, రావణుడు మళ్ళీ యుద్ధానికి సిద్ధపడడం

మహోదరుడు సుగ్రీవుని చేత హతుడవడం చూసి మహాబలుడైన మహాపార్శ్వుడు కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడ్డాడు. అతడు బాణాలతో అంగదుని భయంకరమైన సేనను కల్లోలపరిచాడు. గాలి తొడిమ నుండి పండును రాల్చినట్టు, ఆ రాక్షసుడు ముఖ్యులైన వానరుల తలలను శరీరాల నుండి రాల్చాడు. అతడు కొందరి చేతులను బాణాలతో నరికాడు, మహాక్రోధంతో కొందరి పక్కలను చీల్చాడు. మహాపార్శ్వుని బాణవర్షంతో పీడించబడిన ఆ వానరులందరూ విషాదంతో వెనుదిరిగి స్పృహ తప్పినవారయ్యారు. రాక్షసుని చేత పీడించబడి కలవరపడిన తన సైన్యాన్ని చూసి అంగదుడు ప్రతీకారం గురించి ఆలోచించాడు. మొదటి శ్లోకంలో ‘సుగ్రీవేణ సమీక్ష్యాథ’ అన్న అర్ధభాగం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — మహాపార్శ్వుడు తన మిత్రుడు మహోదరుడు సుగ్రీవుని చేత హతుడవడం స్వయంగా చూస్తాడు, దానితో అతనికి క్రోధం పుడుతుంది. ఇక్కడ ముందటి రెండు సర్గల క్రమమే మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — రావణుని సచివులు ఒక్కొక్కరుగా బయలుదేరుతారు, వానరసేనలో సంహారం చేస్తారు, తరువాత ఒక వానరనాయకుడు అతనిని అడ్డగించి చంపుతాడు. విరూపాక్షుని సుగ్రీవుడు, మహోదరుని సుగ్రీవుడు, ఇప్పుడు మహాపార్శ్వుని అంగదుడు. ‘తొడిమ నుండి పండును గాలి వలె’ అన్న ఉపమానం వానరుల తలలు పడిపోవడాన్ని గాలికి పండిన పండ్లు రాలినంత సహజంగా, తేలికగా చూపిస్తుంది — మహాపార్శ్వుని బాణాలు అలాంటివి, తలలు ప్రయత్నం లేకుండానే రాలిపోతాయి. ‘విషాదవిముఖులు’ అన్న పదాన్ని రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించవచ్చు — విషాదంతో యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగినవారు, విషాదంతో ముఖాలు వెలవెలబోయినవారు అని. ‘స్పృహ తప్పినవారు’ అన్నది వారి మానసిక పరాజయం. ఇలా శారీరకమూ మానసికమూ అన్న రెండు విధాల గాయాలూ. ఈ సమయంలో యువరాజైన అంగదుడు సైన్యానికి ఆశ అవుతాడు. అంగదుడు వాలి కుమారుడు, కాబట్టి అతని పరాక్రమం తండ్రిని గుర్తుచేస్తుంది — ఈ విషయం ముందు స్పష్టంగా చెప్పబడుతుంది.

మహావేగుడైన అంగదుడు పర్వదినాన సముద్రం వలె వేగం పుంజుకున్నాడు. సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గల ఇనుప పరిఘను పట్టుకొని ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు యుద్ధంలో మహాపార్శ్వునిపై వేశాడు. ఆ దెబ్బతో ఆ మహాపార్శ్వుడు స్పృహ తప్పి, సారథితో పాటు, ఆ రథం నుండి నేలపై స్మృతి లేకుండా పడిపోయాడు. అప్పుడు నల్లని కాటుక రాశి వంటి, తేజస్వీ మహాపరాక్రమశాలీ అయిన భల్లూకరాజు మేఘం వంటి తన యూథం నుండి బయటికి దూకి, కొండశిఖరం వంటి పెద్ద శిలను కోపంతో పట్టుకొని, వేగంగా అతని గుర్రాలను చంపాడు, ఆ రథాన్ని విరగ్గొట్టాడు. క్షణంలో స్పృహ తెచ్చుకున్న మహాబలుడైన మహాపార్శ్వుడు మళ్ళీ అనేక బాణాలతో అంగదుని తిరిగి కొట్టాడు, జాంబవంతుని వక్షం మధ్యలో మూడు బాణాలతో కొట్టాడు, భల్లూకరాజునూ గవాక్షునీ అనేక బాణాలతో కొట్టాడు. ‘పర్వదినాన సముద్రం వలె’ అన్న ఉపమానం ప్రసిద్ధమైనది — పూర్ణిమనాడు చంద్రోదయంతో సముద్రం తన చెలియలికట్టను దాటి పొంగుతుంది; అలాగే తన సైన్యపు దుఃఖాన్ని చూసి అంగదుని వేగం పొంగిపొర్లింది. పరిఘ ‘సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గలది’ — ఇనుముతో చేసినదైనా ప్రకాశిస్తోంది, అంగదుని తేజస్సుకు ప్రతీక. అంగదుని మొదటి దెబ్బే మహాపార్శ్వుని స్పృహ తప్పిస్తుంది; కాని అతడు చావడు. అప్పుడు జాంబవంతుడు ప్రవేశిస్తాడు — వృద్ధుడైన భల్లూకరాజు, ‘నల్లని కాటుక రాశి వంటివాడు’, అంటే నల్లని రంగు గల మహాకాయుడు. అతని పని విశిష్టమైనది — అతడు రాక్షసుని కొట్టడు, అతని గుర్రాలనూ రథాన్నీ నాశనం చేస్తాడు, ముందటి రెండు సర్గలలో సుగ్రీవుడు చేసినట్టే. వానరపక్షంలో ఇది స్థిరమైన యుద్ధక్రమం — మొదట వాహనం, తరువాత వీరుడు. మహాపార్శ్వుడు మళ్ళీ లేవడం అతని బలాన్ని చూపిస్తుంది — మూర్ఛ నుండి లేచి అతడు ముగ్గురు వానరనాయకులనూ కొడతాడు. ‘వక్షం మధ్యలో’ అంటే రొమ్ము మధ్యభాగంలో, ఇది మర్మస్థానం. 7–8 శ్లోకాలలో వల్గేట్ శ్లోకవిభాగం సమీక్షిత సంస్కరణ కంటే అర్ధశ్లోకం తేడాతో ఉంది, కాని అర్ధభాగాలన్నీ సమీక్షిత సంస్కరణలో ఉన్నాయి. జాంబవంతుని శిల ‘కొండశిఖరం వంటిది’ — వృద్ధుడైనా అతడు బలంలో తక్కువవాడు కాడు.

గవాక్షుడూ జాంబవంతుడూ బాణాలతో పీడించబడడం చూసి క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన అంగదుడు ఘోరమైన పరిఘను పట్టుకున్నాడు. రోషంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు దూరంగా ఉన్న ఆ రాక్షసుని గురిపెట్టి, సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గల ఆ ఇనుప పరిఘను రెండు చేతులతో పట్టుకొని, వేగంగా గిరగిర తిప్పి, మహాపార్శ్వుని వధ కోసం విసిరాడు. బలవంతుడు విసిరిన ఆ పరిఘ ఆ రాక్షసుని చేతి నుండి బాణాలతో కూడిన ధనుస్సునూ, శిరస్త్రాణాన్నీ పడగొట్టింది. ప్రతాపవంతుడైన వాలిపుత్రుడు వేగంగా అతనిని సమీపించి, కోపంతో కుండలం ఉన్న చెవి మొదట్లో అరచేతితో కొట్టాడు. అప్పుడు క్రుద్ధుడూ మహావేగుడూ మహాతేజస్వీ అయిన మహాపార్శ్వుడు ఒక్క చేతితో చాలా పెద్ద గండ్రగొడ్డలిని పట్టుకున్నాడు. నూనెతో కడిగి మెరుగుపెట్టిన, నిర్మలమైన, శిలాసారమైన (ఉక్కు వంటి కఠినమైన ఇనుముతో చేసిన), దృఢమైన ఆ గండ్రగొడ్డలిని పరమక్రుద్ధుడైన రాక్షసుడు వాలిపుత్రునిపై వేశాడు. ఎడమ భుజపు ఫలకంపై బలంగా పడిన ఆ గండ్రగొడ్డలిని రోషంతో ఉన్న అంగదుడు తప్పించుకున్నాడు. అప్పుడు తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గల వీరుడు అంగదుడు మహాక్రుద్ధుడై, వజ్రం వంటి తన పిడికిలిని బిగించాడు — మర్మాలు తెలిసిన అతడు రాక్షసుని రొమ్ము దగ్గర హృదయాన్ని గురిపెట్టి. ఇక్కడ ‘వాలి కుమారుడు’, ‘వాలిపుత్రుడు’, ‘తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు’ అన్న పదాలతో అంగదుని వంశం మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది — అతడు వాలితో సమానమైన బలశాలి. పరిఘ దూరం నుండి విసరబడింది, కాబట్టి అది రాక్షసుని శరీరాన్ని కాదు, ఆయుధాన్నే పడగొడుతుంది — మహాపార్శ్వుడు నిరాయుధుడవుతాడు. తరువాత అంగదుడు దగ్గరికి వెళ్ళి చెవి మొదట్లో అరచేతితో కొడతాడు, ముందటి సర్గలో సుగ్రీవుడు విరూపాక్షుని కణతపై కొట్టినట్టు. గండ్రగొడ్డలి వర్ణన సూక్ష్మమైనది — నూనెతో కడిగినది (కాబట్టి ప్రకాశిస్తుంది, మలినం లేదు), శిలాసారమయమైనది (అత్యంత కఠినమైన ఇనుముతో చేసినది), దృఢమైనది. ‘మోక్షయామాస’ అన్న పదం రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించబడింది — అంగదుడు దెబ్బను తప్పించుకొని తనను తాను కాపాడుకున్నాడు అని; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘పక్కకు తప్పుకొని తనను తాను కాపాడుకున్నాడు’ అని. ‘మర్మాలు తెలిసినవాడు’ అన్న పదంతో అంగదుని యుద్ధకౌశలం సూచించబడుతుంది — అతనికి శరీరంలోని మర్మస్థానాలు తెలుసు, కాబట్టి హృదయాన్నే లక్ష్యం చేసుకుంటాడు. గవాక్ష జాంబవంతుల బాధను చూసి అంగదుని క్రోధం రగులుకుంటుంది — అతడు తన గాయానికి కాక, సహచరుల దుఃఖానికే ఎక్కువగా కోపిస్తాడు; ఇది నాయకుని గుణం. మహాపార్శ్వుని గండ్రగొడ్డలి ‘ఒక్క చేతితో’ పట్టుకోబడింది — కాబట్టి అతడు కూడా మహాబలుడే, ఎందుకంటే అంత బరువైన ఆయుధాన్ని ఒక్క చేతితో ధరిస్తున్నాడు. కాని ధనుస్సూ శిరస్త్రాణమూ లేకపోవడంతో అతడు ఇప్పుడు రక్షణలేనివాడు, అంగదుని పిడికిలి ఎదుట అరక్షితుడు. ఎడమ భుజంపై పడిన గొడ్డలి అంగదుని బాధపెట్టదు — అతడు దానిని తప్పించుకొని ఆ క్షణంలోనే తిరిగి కొట్టడానికి పిడికిలి బిగిస్తాడు.

ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి స్పర్శ గల ఆ పిడికిలిని అంగదుడు అతనిపై వేశాడు. ఆ మహాసంగ్రామంలో ఆ దెబ్బ పడగానే ఆ రాక్షసుని గుండె బద్దలయింది, అతడు హతుడై నేలపై పడ్డాడు. అతడు నేలపై హతుడవగానే ఆ రాక్షససైన్యం అల్లకల్లోలమయింది. యుద్ధంలో రావణునికి మహాక్రోధం కలిగింది, సంతోషించిన వానరుల సమృద్ధమైన సింహనాదం చెలరేగింది. ఆ శబ్దంతో, బురుజులతో గోపురాలతో కూడిన లంకను బద్దలు చేస్తున్నట్టు, ఇంద్రునితో కూడిన దేవతల నాదం వంటి మహానాదం జరిగింది. అప్పుడు స్వర్గవాసులకు శత్రువూ, ఇంద్రశత్రువూ అయిన రాక్షసేంద్రుడు వనవాసుల ఆ మహానాదాన్ని విని, రోషంతో మళ్ళీ యుద్ధానికి అభిముఖుడై నిలిచాడు. అంగదుని పిడికిలి ‘ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి స్పర్శ గలది’ — సుగ్రీవుని అరచేతి దెబ్బ ‘మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటిది’ అయినట్టే. ఇలా మూడు సర్గలలో ముగ్గురు రాక్షసవీరులు వానరనాయకుల చేతి దెబ్బలతోనే హతులయ్యారు, ఆయుధాలతో కాదు — ఇది వానరుల బలపు విశేషం. ‘గుండె బద్దలయింది’ అన్న రెండు పదాలు మరణం తక్షణమే జరిగిందని చూపిస్తాయి. 24వ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం నుండి సర్గ చివరి వరకు (వానరుల సింహనాదం, లంక కంపించడం, రావణుని యుద్ధోద్యమం) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అక్కడ సర్గ ‘అభవచ్చ మహాన్క్రోధః’ (మహాక్రోధం కలిగింది) అన్న చోటే ముగుస్తుంది. వానరుల నాదం ‘ఇంద్రునితో కూడిన దేవతల నాదం వంటిది’ — దేవాసుర యుద్ధంలో ఇంద్రుడు గెలిచినప్పుడు దేవతలు గర్జించినట్టు. ‘ఇంద్రశత్రువు’ అన్న రావణుని విశేషణం అదే ప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రుని కూడా జయించినవాడు ఇప్పుడు వానరనాదం విని కోపిస్తున్నాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. ఇప్పుడు రావణుని ముగ్గురు సచివులూ హతులయ్యారు, కాబట్టి అతడు స్వయంగా రామునితో యుద్ధానికి సిద్ధపడతాడు — తరువాతి సర్గ రామరావణుల ప్రత్యక్షయుద్ధాన్ని వర్ణిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి