సర్గ
మహోదరుని వధ
రావణుని వ్యథ, మహోదరుడు యుద్ధంలో ప్రవేశించి సంహారం చేయడం, సుగ్రీవునితో శిలలు, వృక్షాలు, పరిఘ, గద, రోకలితో యుద్ధం, బాహుయుద్ధమూ ఖడ్గయుద్ధమూ, సుగ్రీవుడు మహోదరుని తల నరకడం
మహాసంగ్రామంలో సైన్యాలు త్వరత్వరగా ఒకదానినొకటి చంపుకుంటుండగా ఆ రెండు సేనలూ మండువేసవిలో ఎండిపోయిన రెండు సరస్సుల వలె బాగా క్షీణించాయి. తన సైన్యం చావడంతోనూ, విరూపాక్షుని వధతోనూ రాక్షసాధిపతి రావణుడు రెట్టింపు క్రుద్ధుడయ్యాడు. వానరుల చేత చంపబడుతూ క్షీణించిన తన సైన్యాన్ని చూసి, దైవం తనకు ప్రతికూలమవడం చూసి, యుద్ధంలో అతనికి వ్యథ కలిగింది. అతడు ఆ తరువాత దగ్గరలో ఉన్న మహోదరునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, ఈ సమయంలో నా జయాశ నీ మీదే నిలిచి ఉంది. వీరా, ఈనాడు శత్రుసేనను చంపు, పరాక్రమం చూపించు. యజమాని పెట్టిన అన్నం ఋణం తీర్చుకోవలసిన సమయం ఇదే, బాగా యుద్ధం చెయ్యి’ అని. ఇలా చెప్పబడిన రాక్షసేంద్రుడు మహోదరుడు ‘అలాగే’ అని, మిడత అగ్నిలో ప్రవేశించినట్టు శత్రుసేనలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు యజమాని మాటతోనూ తన పరాక్రమంతోనూ ప్రేరేపించబడిన ఆ తేజస్వీ మహాబలుడూ వానరుల సంహారం చేశాడు. మహాసత్త్వులైన వానరులు కూడా పెద్ద పెద్ద శిలలను పట్టుకొని భయంకరమైన శత్రుసైన్యంలో ప్రవేశించి రాక్షసులందరినీ చంపారు. మొదటి శ్లోకంలో రెండు సేనలూ వేసవిలో ఎండిపోతున్న రెండు సరస్సుల వలె వర్ణించబడ్డాయి — రెండు పక్షాలలోనూ క్షయం సమానమే. రావణుని మనస్సులో ఇప్పుడు మొదటిసారిగా ‘వ్యథ’ పుట్టింది; అతడు ‘దైవం ప్రతికూలమవడం’ చూస్తున్నాడు, అంటే భాగ్యం తనకు విరుద్ధంగా నడుస్తోందని తెలుసుకుంటున్నాడు. అయినా అతడు యుద్ధం నుండి వెనుదిరగడు, మరొక సేనాపతిని పంపుతాడు. ‘భర్తృపిండం’ అంటే యజమాని ఇచ్చిన అన్నమూ జీవనోపాధీ; దాని ‘నిర్వేశం’ అంటే ఆ ఋణాన్ని తీర్చుకోవడం — యుద్ధంలో ప్రాణాలు పణంగా పెట్టి యజమానిని సేవించడం. ఇది సేవకధర్మపు ప్రాచీన ఆదర్శం. మహోదరునికి ‘అగ్నిలో మిడతలా’ అన్న ఉపమానం రెండువైపులా పదునైనది — అతని శౌర్యాన్నీ, అతని నాశం నిశ్చితమన్న దానినీ సూచిస్తుంది. 8–10 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వానరుల ప్రత్యాక్రమణమూ మహోదరుని బాణసంహారమూ గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే ఉన్నాయి. రావణుడు మహోదరుని ‘మహాబాహూ’, ‘వీరా’ అని సంబోధిస్తాడు — స్తుతితో అతని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతాడు. ‘సాధు యుధ్యతామ్’ (బాగా యుద్ధం చేయబడుగాక) అన్న కర్మణిప్రయోగం ఆజ్ఞ యొక్క గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది. మహోదరుని జవాబు కేవలం ‘అలాగే’ — వీరుడు మాటతో కాదు, కార్యంతోనే జవాబిస్తాడు. అతనిని ప్రేరేపించిన రెండింటిని కవి స్పష్టం చేస్తాడు — ‘యజమాని మాట’ బాహ్యమైనది, ‘తన పరాక్రమం’ ఆంతరికమైనది. వానరులు కూడా నిష్క్రియులు కారు; వారు శిలలతో తిరిగి కొడతారు, దాంతో యుద్ధం రెండుపక్షాలదిగానే సాగుతుంది.
మహాక్రుద్ధుడైన మహోదరుడు బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో మహాయుద్ధంలో వానరుల చేతులను, కాళ్ళను, తొడలను నరికాడు. అప్పుడు రాక్షసుల చేత తీవ్రంగా పీడించబడిన ఆ వానరులందరూ పది దిక్కులకూ పరుగెత్తారు — కొందరు పారిపోయారు, కొందరు సుగ్రీవుని ఆశ్రయించారు. యుద్ధంలో వానరుల మహాసైన్యం ఓడిపోవడం చూసి సుగ్రీవుడు వెంటనే మహోదరుని మీదికి పరుగెత్తాడు. మహాతేజస్వి అయిన వానరేశ్వరుడు పర్వతం వంటి ఘోరమైన పెద్ద శిలను పట్టుకొని అతని వధ కోసం విసిరాడు. హఠాత్తుగా మీదికి వస్తున్న, ఎదిరించశక్యం కాని ఆ శిలను చూసి మహోదరుడు కలవరపడకుండా బాణాలతో దానిని చీల్చాడు. ఆ రాక్షసుని బాణసమూహాలతో వేయి ముక్కలుగా తెగిన ఆ శిల అప్పుడు కలవరపడిన గద్దల గుంపులా నేలపై రాలిపోయింది. చీలిపోయిన ఆ శిలను చూసి క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన సుగ్రీవుడు ఒక సాలవృక్షాన్ని పెకలించి విసిరాడు, దానిని కూడా అతడు అనేక ముక్కలుగా నరికాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు మొదటి భాగం ఆయుధాల పోటీ — సుగ్రీవుని ప్రాకృతాయుధాలు (శిల, సాలవృక్షం) మహోదరుని బాణాలతో నిష్ఫలమవుతాయి. ‘కలవరపడకుండా’ అన్న పదం మహోదరుని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది — పర్వతం వంటి శిల మీదికి వస్తున్నా అతడు చలించడు. వేయి ముక్కలైన శిల ఖండాలు రాలుతూ గద్దల గుంపులా కనిపిస్తాయి — ఇది కవి దృష్టిసూక్ష్మతకు ఉదాహరణ; గాలిలో తిరుగుతున్న నల్లని ముక్కలు ఆకాశంలో వలయాకారంగా ఎగిరే గద్దల వలె ఉన్నాయి. వానరుల పలాయనం ‘కొందరు, కొందరు’ అని రెండుగా విభజించబడింది — భయపడినవారు దూరంగా పారిపోతారు, ధీరులు మాత్రం రాజును శరణు వేడతారు. ఇలా సుగ్రీవుడు సైన్యానికి ఆశ్రయమని సూచించబడింది. ప్రతి పరాజయంతో సుగ్రీవుని క్రోధం పెరుగుతుంది — మొదట శిల, తరువాత సాలవృక్షం, తరువాత పరిఘ; అతడు ఆగడు. మహోదరుని దెబ్బలు అవయవాలపై — చేతులపై, కాళ్ళపై, తొడలపై — పడతాయి; అతడు వానరులను చంపడం కాదు, అంగహీనులను చేస్తాడు, దానివల్ల వారి యుద్ధసామర్థ్యం నశిస్తుంది. సుగ్రీవుని రాక ‘వెంటనే’ — ఆ క్షణంలోనే; రాజు తన సైన్యపు దుఃఖాన్ని చూసి ఆలస్యాన్ని సహించడు. ఇలా ఇద్దరు నాయకుల ద్వంద్వం మొదలవుతుంది.
శూరుడూ శత్రుసైన్యాన్ని పీడించేవాడూ అయిన మహోదరుడు బాణాలతో ఈ సుగ్రీవుని చీల్చాడు. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన సుగ్రీవుడు నేలపై పడి ఉన్న ఒక పరిఘను చూశాడు. ప్రకాశించే ఆ పరిఘను గిరగిర తిప్పి, దానిని అతనికి చూపిస్తూ, భయంకరవేగంతో పరిఘతో అతని ఉత్తమాశ్వాలను చంపాడు. గుర్రాలు చచ్చిన ఆ మహారథం నుండి దూకి వీరరాక్షసుడైన మహోదరుడు మహాక్రుద్ధుడై గదను పట్టుకున్నాడు. గదా పరిఘా చేతులలో పట్టిన ఆ ఇద్దరు వీరులూ, రెండు ఆబోతుల వలె, మెరుపులతో కూడిన రెండు మేఘాల వలె గర్జిస్తూ యుద్ధంలో తలపడ్డారు. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన నిశాచరుడు మహోదరుడు సూర్యునిలా ప్రకాశించే, జ్వలిస్తున్న గదను సుగ్రీవునిపై విసిరాడు. మహాఘోరమైన ఆ గద మీదికి వస్తుండడం చూసి, రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల మహాబలుడైన సుగ్రీవుడు మహాయుద్ధంలో పరిఘను ఎత్తి, ఆ వానరేశ్వరుడు పరిఘతో అతని గదను కొట్టాడు; అతని పరిఘ వేగానికి విరిగి నేలపై పడింది. అప్పుడు తేజస్వి అయిన సుగ్రీవుడు నేల మీది నుండి అంతటా బంగారంతో అలంకరించిన ఘోరమైన ఇనుప రోకలిని పట్టుకున్నాడు. ‘దానిని అతనికి చూపిస్తూ’ అన్న పదం సుగ్రీవుని సవాలును సూచిస్తుంది — అతడు మొదట పరిఘను శత్రువుకు చూపించి, తరువాత కొడతాడు; ఇది వీరుల రీతి. ముందటి సర్గలో విరూపాక్షుని ఏనుగు వలె, మొదట రథాశ్వాలు హతమయ్యాయి; ఇలా సుగ్రీవుని యుద్ధనీతి స్థిరమైనది — మొదట శత్రువు వాహనాన్ని నాశనం చేస్తాడు. ఆ తరువాత యుద్ధం సమభూమిపై జరుగుతుంది. ‘రెండు ఆబోతుల వలె’ అన్న ఉపమానం ఇద్దరు వీరుల బలంలోనూ గర్వంలోనూ సమానత్వాన్ని చూపిస్తుంది; ‘మెరుపులతో కూడిన రెండు మేఘాల వలె’ అన్నది వారి చేతుల్లోని ఆయుధాలు మెరుపుల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయని. 20–21 శ్లోకాలు (గద విసరడం, దానిని అడ్డుకోవడం) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. యుద్ధభూమిలో పడి ఉన్న ఆయుధాలే వీరులకు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆయుధాలవుతాయి — పరిఘ, రోకలి, కత్తి నేల మీది నుండే తీసుకోబడతాయి. ‘వేగానికి విరిగి’ అన్న పదంతో పరిఘ విరగడం దెబ్బ వేగం వల్లనే అని స్పష్టమవుతుంది. దీనితో యుద్ధపు దీర్ఘతా తీవ్రతా వ్యక్తమవుతాయి. గదకు ‘సూర్యునిలా ప్రకాశించే’ అన్న విశేషణం దాని బంగారు అలంకారాన్నీ, వేగం వల్ల పుట్టిన తేజస్సునూ సూచిస్తుంది. సుగ్రీవుని పరిఘ గదను అడ్డుకుంటుంది, కాని తాను విరిగిపోతుంది — ఇది సమబలుల సంఘర్షణ ఫలితం. రోకలికి ‘ఇనుపది’, ‘బంగారంతో అలంకరించినది’ అన్న రెండు విశేషణాలు — ఇనుముతో చేసిన దృఢమైనదీ, బంగారంతో అలంకరించినదీ — రాక్షసుల ఆయుధాలు కూడా రాజవైభవంతో కూడినవని చూపిస్తాయి.
అతడు ఆ రోకలిని ఎత్తి విసిరాడు, ఇతడు కూడా తన గదను విసిరాడు; ఆ రెండు ఆయుధాలూ ఒకదానినొకటి ఢీకొని విరిగి నేలపై పడ్డాయి. అప్పుడు ఆయుధాలు విరిగిపోయిన ఆ ఇద్దరూ, తేజస్సుతో బలంతో నిండి, ప్రజ్వలించే రెండు అగ్నుల వలె, పిడికిళ్ళతో తలపడ్డారు. అప్పుడు వారిద్దరూ మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తూ ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు, అరచేతులతో ఒకరినొకరు కొట్టుకొని నేలపై పడ్డారు. అప్పుడు త్వరగా ఎగిరి లేచారు, పరస్పరం కొట్టుకున్నారు, అపరాజితులైన ఆ వీరులు భుజాలతో ఒకరినొకరు విసిరికొట్టుకున్నారు. బాహుయుద్ధంలో శత్రుతాపనులైన వారిద్దరూ అలసిపోయారు. అప్పుడు మహావేగుడైన మహోదరరాక్షసుడు దగ్గరలో పడి ఉన్న కత్తిని డాలుతో పాటు తీసుకున్నాడు. అలాగే మరింత వేగవంతుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు కూడా డాలుతో పాటు పడి ఉన్న ఒక పెద్ద కత్తిని పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు రోషం శరీరమంతా వ్యాపించిన, యుద్ధంలో శస్త్రవిశారదులైన ఆ ఇద్దరూ సంతోషంతో కత్తులు ఎత్తి గర్జిస్తూ ఒకరి మీదికి ఒకరు పరుగెత్తారు. ఒకరిపై ఒకరు మహాక్రుద్ధులై, జయంపై మనస్సు నిలిపిన ఆ ఇద్దరూ అతిత్వరగా కుడివైపుగా మండలాకారంలో తిరిగారు. ఇక్కడ యుద్ధక్రమం స్పష్టం — ఆయుధాలు విరిగితే ముష్టియుద్ధం, తరువాత అరచేతులతో యుద్ధం, తరువాత బాహుయుద్ధం; అలసట కలిగితే మళ్ళీ ఖడ్గయుద్ధం. ‘ప్రజ్వలించే రెండు అగ్నుల వలె’ అన్న ఉపమానం రెండు అగ్నులు ఒకదానితో ఒకటి కలిసినట్టు వారి సంఘర్షణను చూపిస్తుంది. ‘ఆ ఇద్దరు వీరులూ అలసిపోయారు’ అన్న అర్ధశ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — ఈ పాఠంలో అలసటే కత్తి పట్టడానికి కారణం. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — మహోదరుడూ సుగ్రీవుడూ కత్తి పట్టడం ఒకే వాక్యంలో. ‘కుడివైపు మండలం’ అన్నది ఖడ్గయుద్ధంలోని పారిభాషిక గతి — అవకాశం కోసం వెతుకుతూ శత్రువు చుట్టూ వలయాకారంగా తిరగడం. ‘శస్త్రవిశారదులు’ అన్న పదంతో ఇద్దరూ నిపుణులేనని సూచించబడింది; కాబట్టి నిర్ణయం నైపుణ్యం వల్ల కాదు, క్షణికమైన ఒక పొరపాటు వల్ల జరుగుతుంది. ‘సంతోషంతో’ అన్న పదం విచిత్రమైనది — ప్రాణసంకటంలో కూడా వీరులు యుద్ధంలో ఆనందాన్ని అనుభవిస్తారు; ఇది క్షత్రియధర్మపు స్వభావం. మళ్ళీ మళ్ళీ పడడమూ లేవడమూ వారి అపరాజితత్వాన్ని చూపిస్తాయి; ఎవరూ మరొకరిని నేలపై నిలిపి ఉంచలేకపోతున్నారు. కత్తి పట్టడంలో కూడా సమానత్వం — మహోదరుడు ‘మహావేగుడు’, సుగ్రీవుడు ‘మరింత వేగవంతుడు’; ఇక్కడ ‘తరప్’ ప్రత్యయంతో సుగ్రీవుని కొద్దిపాటి ఆధిక్యం సూక్ష్మంగా సూచించబడింది.
శూరుడూ మహావేగుడూ తన పరాక్రమాన్ని పొగడుకొనేవాడూ దుర్బుద్ధీ అయిన మహోదరుడు ఆ కత్తిని సుగ్రీవుని దృఢమైన కవచంపై వేశాడు. కవచంలో చిక్కుకున్న కత్తిని అతడు బయటికి లాగుతుండగా, వానరశ్రేష్ఠుడు కత్తితో శిరస్త్రాణంతో సహా, కుండలాలు ధరించిన అతని తలను నరికాడు. తల తెగి నేలపై పడిన ఆ రాక్షసేంద్రుని సైన్యం అక్కడ ఇక కనిపించలేదు — అంతా పారిపోయింది. అతనిని చంపి వానరులతో కలిసి సంతోషించిన ఆ వానరుడు గర్జించాడు; దశగ్రీవుడు కోపించాడు, రాఘవుడు సంతోషంతో ప్రకాశించాడు. విషాదవదనులై, దీనమనస్కులై, భయంతో వణికిపోతున్న రాక్షసులందరూ అప్పుడు పారిపోతున్నారు. మహాపర్వతం నుండి విరిగి చెల్లాచెదురైన ఒక భాగం వంటి మహోదరుని నేలపై పడగొట్టి, సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవుడు అక్కడ శోభతో విరాజిల్లాడు, తన తేజస్సులతో ఎదిరించశక్యం కాని సూర్యునిలా. అప్పుడు యుద్ధరంగంలో విజయం పొందిన వానరేంద్రుని దేవ, సిద్ధ, యక్ష సమూహాలూ, భూతలంపై ఉన్న భూతసమూహాలూ హర్షంతో పులకించి చూస్తున్నారు. నిర్ణాయకక్షణం ఒక పొరపాటు — మహోదరుని కత్తి సుగ్రీవుని దృఢమైన కవచంలో చిక్కుకుంది, దానిని లాగడానికి అతడు ప్రయత్నిస్తుండగానే సుగ్రీవుడు కొడతాడు. ‘తన పరాక్రమాన్ని పొగడుకొనేవాడు’, ‘దుర్బుద్ధి’ అన్న రెండు విశేషణాలు అతని దోషాన్ని సూచిస్తాయి — ఆత్మశ్లాఘా అవివేకమూ. ‘కుండలాలు ధరించిన తల’ అన్న వర్ణన మరణంలో కూడా రాక్షసుని రాజవైభవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. 36–38 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వాటిలో రెండు దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి — 37 ఉపజాతి, 38 పుష్పితాగ్ర. 37వ శ్లోకంలో ‘సూర్యపుత్రుడైన’ సుగ్రీవుడు ‘సూర్యునిలా’ అన్నది శ్లేష — సూర్యపుత్రుడు తన తండ్రి తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాడు. 38వ శ్లోకంలో ముద్రణలో ఛందస్సు కోసం స్వరభక్తితో కూడిన ‘హరుషసమాకులితైః’ (హర్షంతో పులకించిన) అన్న రూపం ఉంది. ఇలా రావణుని రెండవ సేనాపతి కూడా హతుడయ్యాడు; తరువాతి సర్గలో మహాపార్శ్వుడు. ‘దశగ్రీవుడు కోపించాడు, రాఘవుడు సంతోషంతో ప్రకాశించాడు’ అని ఒకే అర్ధశ్లోకంలో రెండు పక్షాల ప్రతిక్రియ — ఒకరి క్రోధం, మరొకరి హర్షం — సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. రాక్షసుల పలాయనం నాయకుని పతనంతో సైన్యపు మనోభంగాన్ని చూపిస్తుంది. చివరలో దేవతలూ, సిద్ధులూ, యక్షులూ, భూతాలూ సుగ్రీవుని చూస్తారు — అతని విజయం ముల్లోకాల సాక్షిగా జరిగింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७॥