సర్గ
విరూపాక్షుని వధ
రావణుని బాణాలకు వానరులు చెల్లాచెదురవడం, సుగ్రీవుడు శిలావర్షంతో రాక్షసులను సంహరించడం, ఏనుగుపై ఎక్కిన విరూపాక్షునితో ద్వంద్వయుద్ధం, అరచేతి దెబ్బతో విరూపాక్షుని వధ
దశగ్రీవుని బాణాలతో శరీరాలు తెగిన వానరులతో అక్కడి భూమి నిండిపోయింది. మండుతున్న అగ్నిని మిడతలు సహించలేనట్టు, ఒకే దిక్కు నుండి ఎడతెరపి లేకుండా వస్తున్న, ఎదిరించశక్యం కాని రావణుని ఆ బాణవర్షాన్ని వానరులు సహించలేకపోయారు. వాడి బాణాలతో పీడించబడిన వారు, అగ్నిజ్వాలలు చుట్టుముట్టి కాలుతున్న ఏనుగుల వలె, అరుస్తూ చెల్లాచెదురుగా పారిపోయారు. గాలి మహామేఘాలను చెదరగొట్టినట్టు, రావణుడు బాణాలతో వానరసేనలను చెదరగొడుతూ యుద్ధంలో ముందుకు సాగాడు. వేగంగా వనవాసుల సంహారం చేసి రాక్షసేంద్రుడు యుద్ధంలో త్వరగా రాఘవుని సమీపించాడు. ఓడిపోయి చెల్లాచెదురైన ఆ వానరులను చూసి సుగ్రీవుడు సేనాదళంలో సుషేణుని నిలిపి, వెంటనే యుద్ధం చేయడానికి మనస్సు చేసుకున్నాడు. తనతో సమానుడైన వీరుడు, వానరుడు సుషేణుని సైన్యరక్షణకు నియమించి, చెట్లే ఆయుధాలుగా గల సుగ్రీవుడు శత్రువుకు అభిముఖంగా బయలుదేరాడు. ఇక్కడ రెండు ఉపమానాలు వానరుల దుస్థితిని చూపిస్తాయి — దీపంలో పడే మిడతల వలె, దావాగ్నిలో ఏనుగుల వలె. రెండవ ఉపమానంలో వానరులు బలహీనులు మాత్రమే కాదు, మహాకాయులైనా అసహాయులే అని భావం. ‘ఒకే దిక్కు నుండి’ అన్న పదంతో బాణవర్షం ఒకే దిశలో నిరంతరంగా సాగడం సూచించబడుతుంది. సుగ్రీవుని నిర్ణయం రాజు కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — సైన్యం ఓడిపోతున్నప్పుడు నాయకుడు స్వయంగా ముందుకు వెళ్తాడు. కాని అతడు సైన్యాన్ని నాయకుడు లేకుండా విడువడు; సుషేణుని ‘దళంలో’ — సైన్యపు వ్యూహవిభాగంలో — నిలిపిన తరువాతే వెళ్తాడు. ‘తనతో సమానుడు’ అన్న పదంతో సుషేణుని సామర్థ్యంపై సుగ్రీవునికున్న విశ్వాసం కనిపిస్తుంది; సుషేణుడు తార తండ్రి, వృద్ధుడూ అనుభవజ్ఞుడూ అయిన వానరుడు. ‘చెట్లే ఆయుధాలుగా గలవాడు’ అన్న విశేషణం వానరయుద్ధపు స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వారి ఆయుధాలు చెట్లూ రాళ్ళూ, ధనుర్బాణాలు కాదు. రావణుడు రాఘవుని వైపు వెళ్ళడం కూడా గమనించదగినది — ముందు వారిద్దరి మధ్య ద్వంద్వయుద్ధం జరుగుతుంది, కాని దానికి ముందు అతని సేనాపతులు ఒక్కొక్కరుగా హతులవుతారు. ఈ సర్గలో విరూపాక్షుడు, తరువాతి సర్గలో మహోదరుడు, ఆ తరువాత మహాపార్శ్వుడు — ఇదీ క్రమం.
అతని పక్కన, వెనుక వానరయూథపతులందరూ పెద్ద పెద్ద కొండలను, వివిధ వృక్షాలను ఎత్తిపట్టుకొని అనుసరించారు. మహానుభావుడైన సుగ్రీవుడు యుద్ధంలో పెద్ద గొంతుతో గర్జించాడు, వివిధులైన ఇతరులను పడగొడుతూ ఉత్తమరాక్షసులను మథించాడు. ప్రళయకాలంలో పెరిగిన గాలి చెట్లను నలిపివేసినట్టు, మహాకాయుడైన వానరేశ్వరుడు రాక్షసులను నలిపివేశాడు. మేఘం అడవిలో పక్షిసమూహాలపై వడగళ్ళ వర్షం కురిపించినట్టు, అతడు రాక్షససేనలపై శిలావర్షం కురిపించాడు. వానరరాజు విడిచిన ఆ శిలావర్షాలతో తలలు బద్దలైన రాక్షసులు చెల్లాచెదురైన పర్వతాల వలె పడిపోయారు. ఇలా సుగ్రీవుని చేత ఓడిపోయి, అరుస్తూ, పడిపోతూ రాక్షసులు అన్నివైపులా క్షీణిస్తున్నప్పుడు తరువాతి ప్రసంగం మొదలవుతుంది. ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలు క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి — ప్రళయవాయువు, వడగళ్ళు కురిపించే మేఘం, చెల్లాచెదురైన పర్వతాలు. మొదటిది సుగ్రీవుని వేగాన్ని, రెండవది అతని దెబ్బల బాహుళ్యాన్ని, మూడవది హతులైన రాక్షసుల మహాకాయత్వాన్ని సూచిస్తాయి. వడగళ్ళ వర్షంలో పక్షిసమూహాలు చెల్లాచెదురైనట్టు రాక్షసులు కూడా అని భావం — ఇప్పుడు రాక్షసులే పక్షుల వలె బలహీనులు. ముందటి సర్గ చివర వానరులు రావణుని బాణాలను సహించలేకపోయారు, ఇక్కడ రాక్షసులు సుగ్రీవుని శిలలను; ఇలా యుద్ధప్రవాహం మారుతుంది. ‘మథించాడు’, ‘నలిపివేశాడు’ అన్న రెండు క్రియాపదాలు సుగ్రీవుని బలాన్ని ప్రత్యక్ష చిత్రంగా చూపిస్తాయి. యూథపతులు అనుసరించడం రాజు ఉదాహరణతో సైన్యం మళ్ళీ ఉత్సాహం పొందుతుందని చూపిస్తుంది. ‘అరుస్తూ, పడిపోతూ’ అన్న రెండు పదాలు రాక్షసుల దశను చిత్రిస్తాయి — కొందరు అరుస్తున్నారు, కొందరు పడిపోతున్నారు; యుద్ధభూమిలో కోలాహలమూ మృత్యువూ కలిసిపోయాయి. ఇలా సుగ్రీవుని పరాక్రమం రావణుని పరాక్రమానికి ప్రతిబింబం వంటిది — ఇద్దరూ తమ శత్రుసైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేస్తున్నారు.
అప్పుడు ధనుర్ధారి అయిన విరూపాక్షరాక్షసుడు తన పేరు చాటి, రథం నుండి దూకి ఏనుగు మూపుపై ఎక్కాడు. ఆ ఏనుగును ఎక్కి మహాబలుడైన విరూపాక్షుడు భయంకరంగా గర్జించాడు, వానరుల వైపు పరుగెత్తాడు. అతడు సేనాముఖంలో ఉన్న సుగ్రీవునిపై ఘోరమైన బాణాలు విడిచాడు, కలవరపడిన రాక్షసులను ఉత్సాహపరుస్తూ స్థిరపరిచాడు. ఆ రాక్షసుని వాడి బాణాలతో బాగా గాయపడిన కపీంద్రుడు మహాక్రోధంతో అరిచాడు, అతనిని చంపాలని మనస్సులో నిశ్చయించుకున్నాడు. అప్పుడు యుద్ధానికి సిద్ధుడైన ఆ శూరవానరుడు ఒక చెట్టును పెకలించి, దూకి ఆ మహాగజాన్ని ముఖంపై కొట్టాడు. సుగ్రీవుని దెబ్బకు గురైన ఆ మహాగజం ఒక ధనుస్సు దూరం వెనక్కి జరిగి, కూలబడి, ఘీంకరించింది. నలిగిపోయిన ఏనుగు నుండి త్వరగా దిగి, పరాక్రమవంతుడైన ఆ రాక్షసుడు శత్రువైన వానరునికి ఎదురుగా వెళ్ళి, ఎద్దు చర్మంతో చేసిన డాలునూ కత్తినీ పట్టుకొని, చురుకైన అడుగులతో బెదిరిస్తున్నట్టుగా నిలిచి ఉన్న సుగ్రీవుని సమీపించాడు. మహాక్రుద్ధుడైన సుగ్రీవుడు మేఘం వంటి పెద్ద శిలను పట్టుకొని విరూపాక్షునిపై విసిరాడు. ఆ శిల మీదికి వస్తుండడం చూసి మహాపరాక్రమశాలి అయిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు పక్కకు తప్పుకొని అప్పుడు కత్తితో కొట్టాడు. తన పేరు చాటడం వీరుల రీతి — యుద్ధారంభంలో ఆత్మపరిచయమూ సవాలూ. విరూపాక్షుడు రథాన్ని విడిచి ఏనుగును ఎక్కుతాడు, దానివల్ల అతడు వానరులకు పైగా ఎత్తులో నిలిచి బాణాలు విడువగలడు. సుగ్రీవుడు మాత్రం చెట్టుతోనే ఏనుగును కొడతాడు, రౌతును కాదు — మొదట వాహనాన్ని నాశనం చేస్తాడు. ఏనుగు ‘ఒక ధనుస్సు దూరం’ వెనక్కి జరగడం అతని దెబ్బ బలాన్ని చూపిస్తుంది. ‘ఆర్షభం చర్మ’ అంటే ఎద్దు చర్మంతో చేసిన డాలు. ఇక్కడ యుద్ధస్వరూపం మారుతుంది — ధనుర్యుద్ధం నుండి గజయుద్ధానికి, తరువాత ఖడ్గయుద్ధానికి. విరూపాక్షుని చురుకైన పరాక్రమం అతని నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు శిలను కేవలం బలంతో కాక, తప్పుకోవడం ద్వారా తప్పించుకుంటాడు. సుగ్రీవుని శిల ‘మేఘం వంటిది’ — మేఘమంత పెద్దది, ముందు చెప్పిన శిలావర్షాన్ని గుర్తుచేసేది. విరూపాక్షుని మొదటి కార్యం సైన్యాన్ని ఊరడించడం — ‘కలవరపడిన రాక్షసులను ఉత్సాహపరుస్తూ స్థిరపరిచాడు’. దీనితో అతడు కేవలం యోధుడు కాదు, నాయకుడు కూడా అని చూపించబడింది. సుగ్రీవుని క్రోధం ‘అరిచాడు’ అన్న క్రియతో వ్యక్తమవుతుంది — బాణాలతో గాయపడిన అతడు బాధతో కాదు, క్రోధంతోనే అరుస్తాడు. ‘అతనిని చంపాలని మనస్సులో నిశ్చయించుకున్నాడు’ అన్న పదంతో అతని నిశ్చయం దృఢమైనదని తెలుస్తుంది. ఏనుగు కూలడమూ ఘీంకరించడమూ యుద్ధపు మొదటి ఫలం. ఆ తరువాత విరూపాక్షుడు కాల్బలంగా మారినా పారిపోడు, ‘బెదిరిస్తున్నట్టుగా’ మళ్ళీ దాడి చేస్తాడు — ఇది అతని ధైర్యానికి నిదర్శనం. ‘నిలిచి ఉన్న’ అన్న పదంతో సుగ్రీవుడు కూడా స్థిరంగా ఉన్నాడని, చలించలేదని సూచించబడుతుంది. ఇలా సమబలులైన ఇద్దరు వీరుల ముఖాముఖి సిద్ధమవుతుంది.
బలవంతుడైన ఆ రాక్షసుని కత్తిదెబ్బకు గురైన వానరుడు ఒక్క క్షణం స్పృహ కోల్పోయినట్టు నేలపై పడి ఉన్నాడు. హఠాత్తుగా ఎగిరి లేచి, ఆ మహాయుద్ధంలో పిడికిలి బిగించి వేగంగా రాక్షసుని వక్షంపై గుద్దాడు. పిడికిలి దెబ్బ తిన్న నిశాచరుడు విరూపాక్షుడు మహాక్రుద్ధుడై ఆ కత్తితో సేనాముఖంలో సుగ్రీవుని కవచాన్ని పడగొట్టాడు, కాళ్ళతో తన్నగా సుగ్రీవుడు పడిపోయాడు. పడిపోయిన ఆ వానరుడు లేచి, పిడుగు వంటి భయంకరధ్వని గల అరచేతి దెబ్బను అతనిపై విసిరాడు. సుగ్రీవుడు ఎత్తిన ఆ అరచేతి దెబ్బను ఆ రాక్షసుడు నైపుణ్యంతో తప్పించుకొని, పిడికిలితో అతని వక్షంపై కొట్టాడు. అప్పుడు తన దెబ్బను ఆ రాక్షసుడు తప్పించుకోవడం చూసి మరింత క్రుద్ధుడైన వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు ఆ విరూపాక్షుని రక్షణలో సందును చూశాడు. ఈ భాగంలో యుద్ధం సమబలులైన ఇద్దరు మల్లుల మధ్య వలె సాగుతుంది — ఒకడు కొడతాడు, మరొకడు తప్పించుకొని తిరిగి కొడతాడు. సుగ్రీవుడు రెండుసార్లు నేలపై పడతాడు — మొదట కత్తిదెబ్బతో, రెండవసారి కాలి తన్నుతో — అయినా మళ్ళీ మళ్ళీ లేస్తాడు. ఇరవై నాలుగు, ఇరవై ఐదు శ్లోకాలూ, ఇరవై ఆరవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ (కత్తిదెబ్బ, స్పృహ కోల్పోవడం, పిడికిలి దెబ్బ) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే యుద్ధం ఇంత విస్తారంగా చెప్పబడింది. విరూపాక్షుని ‘నైపుణ్యం’ మళ్ళీ ప్రశంసించబడుతుంది — అతడు బలవంతుడే కాదు, యుద్ధకుశలుడు కూడా. కాని ‘సందును చూశాడు’ అన్న పదంతో కథలోని నిర్ణాయకక్షణం సూచించబడుతుంది — సుగ్రీవుడు శత్రువు రక్షణలో లొసుగును చూస్తాడు. ఇలా యుద్ధంలో బలం కంటే కూడా అవకాశాన్ని గుర్తించడం ముఖ్యమని కవి సూచిస్తాడు. ‘పిడుగు వంటి’ అన్న ఉపమానం ముందు రాబోయే ‘మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి’ అన్న వర్ణనకు పూర్వసూచన. కవచం పడగొట్టబడడం సుగ్రీవుని రక్షణను తొలగిస్తుంది, అయినా అతడు వెనుదిరగడు. పిడికిలీ అరచేయీ వానరుల సహజాయుధాలు — కత్తి పట్టిన రాక్షసునితో అతడు నిరాయుధుడుగానే పోరాడుతున్నాడు, ఇది అతని బలపు శ్రేష్ఠతను చూపిస్తుంది. కాలి తన్నుతో పడిపోవడం కూడా సుగ్రీవునికి అవమానకరం కాదు, ఎందుకంటే అతడు క్షణంలోనే లేచి తిరిగి కొడతాడు.
అప్పుడు సుగ్రీవుడు కోపంతో మరొక పెద్ద అరచేతి దెబ్బను అతని కణతపై కొట్టాడు. మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి ఆ అరచేతి దెబ్బకు గురైన విరూపాక్షుడు రక్తంతో తడిసి, రక్తం కక్కుతూ, జలపాతం నుండి నీరు స్రవించినట్టు శరీరరంధ్రాల నుండి రక్తం స్రవిస్తూ నేలపై పడిపోయాడు. కోపంతో కళ్ళు తిరిగిపోయి, నురుగుతో, రక్తంలో మునిగిన విరూపాక్షుని — మరింత వికారమైన కళ్ళు గలవానిగా చేయబడిన అతనిని — ఆ వానరులు చూశారు. గిలగిల కొట్టుకుంటూ, పక్కకు దొర్లుతూ, రక్తంతో తడిసి, దీనంగా అరుస్తున్న శత్రువును వానరులు చూశారు. అలా యుద్ధంలో తలపడిన, వేగవంతులైన వానరరాక్షసుల సైన్యసముద్రాలు రెండూ, సేతువు తెగిన రెండు మహాసముద్రాల వలె భయంకరంగా ఘోషించాయి. మహాబలుడైన విరూపనేత్రుడు (విరూపాక్షుడు) వానరరాజు చేత నశింపజేయబడడం చూసి, కలిసి ఉన్న వానరరాక్షసుల సైన్యం గట్లు తెంచుకొని పొంగిన గంగానదిలా అయింది. ‘విరూపాక్షుని మరింత విరూపాక్షునిగా చేశారు’ అన్నది శ్లేష — పేరులోనే వికారమైన కళ్ళు గలవాడు, ఇప్పుడు మరణకాలంలో అతని కళ్ళు మరింత వికారమయ్యాయి. ఇది కవి చేసిన వక్రోక్తిప్రయోగం. ‘శంఖదేశం’ అంటే కణత, ఇది మర్మస్థానం; కాబట్టి ఒక్క అరచేతి దెబ్బతోనే మృత్యువు. మునుపు విరూపాక్షుడు సుగ్రీవుని దెబ్బను తప్పించుకున్నాడు, ఇప్పుడు ‘సందును’ చూసి సుగ్రీవుడు తప్పించుకోవడానికి వీలులేని చోట కొడతాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడ్డాయి. వాటిలో రెండు సైన్యాలూ సేతువు తెగిన సముద్రాల వలె, గట్లు తెంచుకొని పొంగిన గంగ వలె వర్ణించబడ్డాయి — ఒక్క నాయకుని పతనంతో సైన్యమంతా అల్లకల్లోలమవుతుంది. ఇలా రావణుని ముగ్గురు సచివులలో మొదటివాడు హతుడయ్యాడు. సర్గారంభంలో రావణుని బాణాలతో వానరులు దీపంలో మిడతల వలె నశించారు, చివరలో సుగ్రీవుని అరచేతి దెబ్బతో రాక్షసవీరుడు హతుడయ్యాడు — ఇలా సర్గ పరస్పర విరుద్ధమైన రెండు చిత్రాల మధ్య సమతుల్యంగా ఉంది. ‘దీనంగా అరుస్తున్న’ అన్న పదంతో కవి శత్రువు మరణంలో కూడా కరుణను విడువడు. విరూపాక్షుని వధతో తరువాతి సర్గలో రావణుని క్రోధం రెట్టింపవుతుంది, మహోదరుడు యుద్ధానికి పంపబడతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥ ९६॥