సర్గ
రావణుడు యుద్ధానికి బయలుదేరడం
రాక్షసస్త్రీల విలాపం వినడం, రావణుని క్రోధమూ ప్రతిజ్ఞా, మహాసేననూ దివ్యరథాన్నీ సిద్ధం చేయడం, అశుభ ఉత్పాతాలు, వానరసేన సంహారం
లంకలో ఇంటింటా ఆర్తులైన రాక్షసస్త్రీల కరుణమైన విలాపాన్ని రావణుడు విన్నాడు. అతడు దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి ఒక్క క్షణం ధ్యానంలో నిలిచాడు, తరువాత పరమక్రుద్ధుడై భయంకరంగా కనిపించాడు. పళ్ళతో పెదవిని కొరుకుతూ, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో, రాక్షసులు కూడా చూడలేనంత భయంకరంగా అతడు మూర్తీభవించిన ప్రళయాగ్నిలా ఉన్నాడు. కోపంతో మాటలు తడబడుతూ, చూపుతోనే దహించివేస్తున్నట్టు, అతడు దగ్గరలో ఉన్న రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మహోదరునికీ, మహాపార్శ్వునికీ, విరూపాక్షరాక్షసునికీ త్వరగా చెప్పండి: నా ఆజ్ఞ ప్రకారం సైన్యాలు బయలుదేరాలి’ అని. భయంతో వణికిపోతున్న ఆ రాక్షసులు రాజాజ్ఞ ప్రకారం నిబ్బరంగా ఉన్న ఆ రాక్షసులను ప్రేరేపించారు. భయంకరంగా కనిపించే వారు ‘అలాగే’ అని, స్వస్తివాచనం చేయించుకొని యుద్ధానికి అభిముఖులై వెళ్ళారు. ఆ మహారథులు యథావిధిగా రావణుని పూజించి, యజమాని విజయాన్ని కోరుకుంటూ చేతులు జోడించి నిలిచారు. అప్పుడు క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన రావణుడు నవ్వి మహోదర మహాపార్శ్వులతో, విరూపాక్షరాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి రావణుని మనస్సులోని మార్పును క్రమంగా చూపిస్తాడు — మొదట విలాపం వినడం, తరువాత దీర్ఘనిశ్వాసమూ ధ్యానమూ, చివరకు క్రోధపు విస్ఫోటం. శోకం అతని మనస్సులో వివేకాన్ని పుట్టించదు, క్రోధాన్నే పెంచుతుంది. ‘మూర్తీభవించిన ప్రళయాగ్నిలా’ అన్న ఉపమానంతో అతని రూపపు భయంకరతా, ప్రళయసూచనా ఒకేసారి వ్యక్తమయ్యాయి. సేవకుల భయం కూడా గమనించదగినది — వారు రాజాజ్ఞను భయంతోనే పాలిస్తున్నారు గాని అనురాగంతో కాదు. ఇక్కడి నవ్వు కూడా హర్షానికి కాదు, గర్వానికి చిహ్నం. మిగిలిన ఈ ముగ్గురు సేనాపతులే ఇప్పుడు అతనికి ఆధారం, ఎందుకంటే మునుపటి మహావీరులందరూ హతులయ్యారు. లంకలోని ప్రతి ఇల్లూ శోకంతో నిండి ఉంది — ఒకరి కొడుకు, ఒకరి సోదరుడు, ఒకరి భర్త హతుడయ్యాడు. ముందటి సర్గలో వర్ణించిన రాక్షసస్త్రీల విలాపమే ఇక్కడ రావణుని చెవిని చేరుతుంది. రాక్షసస్త్రీలు రావణుని దుర్నీతినే సర్వనాశానికి కారణంగా భావించారు, కాని రావణుడు దానినుండి ఏమీ నేర్చుకోడు. దీర్ఘనిశ్వాసం అతని లోపలి దుఃఖాన్నీ, ధ్యానం క్షణికమైన ఆలోచననూ సూచిస్తాయి; కాని ఆలోచన చివర అతడు శాంతిని కాదు, యుద్ధాన్నే ఎంచుకుంటాడు. ‘స్వస్తివాచనం చేయించుకొని’ అన్న పదంతో రాక్షసులకు కూడా మంగళాచారాలపై శ్రద్ధ ఉందని చూపించబడింది — యుద్ధానికి ముందు వారు స్వస్తివాచనం చేయిస్తారు. ‘చేతులు జోడించి’ అన్న పదంతో వారి వినయమూ, ‘యజమాని విజయాన్ని కోరుకుంటూ’ అన్న పదంతో స్వామిభక్తీ సూచించబడతాయి. ఇలా భయమూ భక్తీ రెండూ సేవకుల మనస్సులో ఒకేసారి ఉన్నాయి. మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, విరూపాక్షుడు — ఈ ముగ్గురే పేరుపేరునా పిలువబడ్డారు; వారి వధ తరువాతి సర్గలలో క్రమంగా వర్ణించబడుతుంది.
రావణుడు అన్నాడు — ‘ఈనాడు ధనుస్సు నుండి విడిచిన, ప్రళయకాలపు సూర్యుని వంటి బాణాలతో రాఘవుని, లక్ష్మణుని యమలోకానికి పంపుతాను. శత్రువధతో ఈనాడు ఖరునికీ, కుంభకర్ణునికీ, ప్రహస్తునికీ, ఇంద్రజిత్తుకూ ప్రతీకారం చేస్తాను. నా బాణమేఘాలు కప్పివేయగా అంతరిక్షమూ, దిక్కులూ, ఆకాశమూ, సముద్రాలూ వెలుగును పొందవు. ఈనాడు వానరముఖ్యుల ఆ యూథాలను భాగాలు భాగాలుగా, రెక్కలు గల బాణజాలంతో వధిస్తాను. వాయువేగం గల రథంపై నిలిచి, ధనుస్సనే సముద్రం నుండి లేచిన బాణాలనే అలలతో వానరసైన్యాలను మథిస్తాను. వికసించిన పద్మాల వంటి ముఖాలు గల, పద్మకేసరాల వంటి కాంతి గల వానరుల యూథాలనే సరస్సులను ఏనుగులా అల్లకల్లోలం చేస్తాను. బాణాలు గుచ్చుకున్న ముఖాలతో వానరయూథపతులు కాడలతో కూడిన తామరపూవుల వలె భూమిని అలంకరిస్తారు. చెట్లతో యుద్ధం చేసేవారూ, యూథాలలో భయంకరులూ అయిన వానరులను వందలు వందలుగా ఒక్కొక్క బాణంతో చీల్చివేస్తాను. ఎవరి సోదరుడు హతుడయ్యాడో, ఎవరి కుమారుడు హతుడయ్యాడో, వారి కన్నీళ్ళను ఈనాడు శత్రువధతో తుడిచివేస్తాను. నా బాణాలతో చీలి ప్రాణం పోయిన వానరులతో పరచుకుపోయిన భూమిని, ప్రయత్నిస్తే గాని నేల కనిపించనట్టు చేస్తాను. కాకులను, గద్దలను, ఇతర మాంసాహారులను బాణాలతో హతమైన శత్రువుల మాంసంతో తృప్తిపరుస్తాను. రథాన్ని త్వరగా సిద్ధం చేయండి, ధనుస్సును వెంటనే తీసుకురండి, ఇక్కడ మిగిలిన నిశాచరులు యుద్ధంలో నన్ను అనుసరించాలి’ అని. ఈ ప్రసంగంలో రూపకాల పరంపర కనిపిస్తుంది — ధనుస్సు సముద్రం, బాణాలు అలలు, వానరయూథాలు సరస్సులు, వానరముఖాలు పద్మాలు, రావణుడు స్వయంగా ఏనుగు. ఈ రూపకాలతో అతడు తనను ఒక ప్రకృతిశక్తిగా ఊహించుకుంటున్నాడు. కాని ప్రసంగానికి మూలం ప్రతీకారం — బంధువుల వధను స్మరించడమే అతనిని యుద్ధానికి ప్రేరేపిస్తుంది. కొడుకులను సోదరులను కోల్పోయిన రాక్షసస్త్రీల కన్నీళ్ళు తుడుస్తానన్న మాటతో సర్గారంభంలోని విలాపం మళ్ళీ గుర్తుకు వస్తుంది. ‘ఈనాడు’ అన్న పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడడం అతని తొందరనూ నిశ్చయాన్నీ సూచిస్తుంది. పద్నాలుగవ శ్లోకం ‘ఈనాడు వాయువేగం గల రథంతో వానరసైన్యాలను’ అని మొదలవుతుంది, అక్కడే ‘రథాన్ని సిద్ధం చేయండి’ అన్న ఆజ్ఞకు బీజం కనిపిస్తుంది. చివరలో రావణుడు తనను కేవలం యోధునిగా కాక, మాంసాహారులను పోషించేవానిగా కూడా వర్ణించుకుంటాడు, దానితో అతని స్వభావంలోని క్రౌర్యం స్పష్టమవుతుంది. అతడు తన పక్షంలో హతులైన వీరుల పేర్లు లెక్కిస్తాడు — జనస్థానంలో ఖరుడు, సోదరుడు కుంభకర్ణుడు, సేనాపతి ప్రహస్తుడు, కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు. వీరిని స్మరించడంతో అతని శోకం క్రోధంగా పరిణమిస్తుంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో అతడు ఆకాశాన్నీ దిక్కులనూ సముద్రాలనూ తన బాణాలతో కప్పివేస్తానంటాడు — ఇది అతని శౌర్యపు అతిశయోక్తి, అయినా అస్త్రవిద్యలో అతని సామర్థ్యం తక్కువేమీ కాదు. పదిహేనవ శ్లోకంలో వానరముఖాలు వికసించిన పద్మాలు, వాటి రంగు పద్మకేసరాల వంటి పసుపు — ఇక్కడ కవి రావణుని నోటితో శత్రువుల సౌందర్యాన్ని కూడా వర్ణిస్తాడు. పదహారవ శ్లోకంలో బాణాలు గుచ్చుకున్న ముఖాలు కాడలతో కూడిన తామరపూవుల వలె భూమిని అలంకరిస్తాయన్నది భయంకరమూ సుందరమూ అయిన చిత్రం. పదిహేడవ శ్లోకంలో ఒక్క బాణంతో వందలు వందలుగా చీలుస్తానన్నది గర్వోక్తి. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో భూమి శవాలతో ఎంతగా కప్పబడుతుందంటే దాని నేలను ప్రయత్నంతో గాని చూడలేరు. ఇలా రావణుని మాటలలో శౌర్యమూ క్రౌర్యమూ శోకమూ కలిసిపోయాయి. కాని ఈ ప్రతిజ్ఞలు సఫలం కావని పాఠకునికి తెలుసు, ఎందుకంటే మునుపు కూడా చాలామంది ఇలాగే గర్జించి హతులయ్యారు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో కాకులనూ గద్దలనూ శత్రుమాంసంతో తృప్తిపరుస్తానన్న మాట యుద్ధభూమిలోని బీభత్సరసాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో అతడు మూడు ఆజ్ఞావాక్యాలు చెబుతాడు — రథం, ధనుస్సు, అనుచరులు — దానితో మాట నుండి కార్యానికి సంక్రమణం జరుగుతుంది.
రావణుని మాట విని మహాపార్శ్వుడు అక్కడ ఉన్న సేనాధ్యక్షులతో ‘సైన్యాన్ని త్వరపెట్టండి’ అన్నాడు. చురుకైన పరాక్రమం గల సేనాధ్యక్షులు కలిసి ఇంటింటా రాక్షసులను ప్రేరేపిస్తూ లంక అంతటా తిరిగారు. అప్పుడు క్షణంలో భయంకరంగా కనిపించే, భయంకరమైన ముఖాలు గల రాక్షసులు నానావిధ ఆయుధాలు ధరించిన భుజాలతో గర్జిస్తూ బయటికి దూకారు. వారు కత్తులు, పట్టిసాలు, శూలాలు, గదలు, రోకళ్ళు, నాగళ్ళు, వాడి అంచుల శక్తులు, పెద్ద కూటముద్గరాలు, దుడ్డుకర్రలు, వివిధ చక్రాలు, వాడి గండ్రగొడ్డళ్ళు, భిందిపాలాలు, శతఘ్నులు, ఇతర శ్రేష్ఠాయుధాలతో సన్నద్ధులై ఉన్నారు. రావణుని ఆజ్ఞతో నలుగురు సేనాధ్యక్షులు ఒక నియుతానికి పైగా రథాలను, మూడు నియుతాల ఏనుగులను, అరవై కోట్ల గుర్రాలను, అంతే సంఖ్యలో గాడిదలను ఒంటెలను, లెక్కలేనంత కాల్బలాన్ని తీసుకువచ్చారు; వారందరూ రాజశాసనం ప్రకారం వెళ్ళారు. సేనాధ్యక్షులు రాజు ఎదుట సైన్యాన్ని నిలిపి నిలుచున్నారు. ఈ మధ్యలో సారథి రథాన్ని తెచ్చి నిలిపాడు — అది శ్రేష్ఠమైన దివ్యాస్త్రాలతో సంపన్నమైనది, నానావిధ అలంకారాలతో భూషితమైనది, నానావిధ ఆయుధాలతో నిండినది, చిరుగంటల జాలంతో కూడినది, నానావిధ రత్నాలు పొదిగినది, రత్నస్తంభాలతో విరాజిల్లేది, మేలిమి బంగారుతో చేసిన వేయి కలశాలతో చుట్టబడినది. దానిని చూసి రాక్షసులందరూ పరమవిస్మయం చెందారు. కోటి సూర్యుల వలె ప్రకాశించేదీ, మండుతున్న అగ్నిలా ఉన్నదీ, సారథితో కూడినదీ, ఎనిమిది గుర్రాలు కట్టినదీ, తన తేజస్సుతో జ్వలించేదీ అయిన ఆ భయంకరమైన రథాన్ని చూసి రాక్షసేశ్వరుడు హఠాత్తుగా లేచి అప్పుడు దానిని ఎక్కాడు. ఇక్కడ ఆయుధాల దీర్ఘమైన జాబితా సైన్యపు భయంకరత్వాన్ని ప్రత్యక్షం చేస్తుంది. సంఖ్యలు కూడా అతిశయోక్తితో పెరుగుతాయి — నియుతాలు, కోట్లు, కాల్బలమైతే లెక్కలేనంత. ఈ భాగం (27–32) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే సైన్యసంఖ్యా రథవర్ణనా విస్తారంగా చెప్పబడ్డాయి. రథవర్ణనలోని బంగారం, రత్నాలు, చిరుగంటలు రాజవైభవాన్ని సూచిస్తాయి, కాని ‘భయంకరమైన’ అన్న విశేషణం దాని భయంకరతను మరువనీయదు. ముప్పై మూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — రథపు కాంతి, దాని అమరిక, ఎక్కడం ఒకే శ్లోకంలో. మహాపార్శ్వుడు ఇక్కడ రావణుని ఆజ్ఞను మొదట అందుకొని అందించేవాడు — అతడు స్వయంగా వెళ్ళడు, సేనాధ్యక్షులను ఆదేశిస్తాడు, వారు ఇంటింటికీ వెళ్ళి సైనికులను ప్రేరేపిస్తారు. ఇలా రాజ్యపు ఆజ్ఞాక్రమం స్పష్టమవుతుంది — రాజు, సేనాపతి, సేనాధ్యక్షులు, సైనికులు. ‘ఇంటింటా’ అన్న పదంతో గృహస్థులందరినీ కూడా యుద్ధానికి పిలిచినట్టు సూచించబడుతుంది — ఇప్పుడు లంకలో ఎవరికీ విశ్రాంతి లేదు. ‘క్షణంలో’ అన్న పదంతో సైన్యపు శీఘ్రత చూపించబడింది. ఆయుధాలలో కొన్ని ప్రసిద్ధమైనవి (కత్తి, శూలం, గద, రోకలి), కొన్ని విశిష్టమైనవి — పట్టిసం, భిందిపాలం, శతఘ్ని, కూటముద్గరం. నాగలి కూడా ఆయుధంగా లెక్కించబడింది. అరవై కోట్ల గుర్రాలు, అంతే సంఖ్యలో గాడిదలూ ఒంటెలూ అన్న సంఖ్య పౌరాణికమైనది, లెక్కకు సంబంధించినది కాదు; దాని ప్రయోజనం సైన్యపు అపారత్వాన్ని సూచించడం. రథం తన తేజస్సుతో జ్వలిస్తూ మండుతున్న అగ్నిలా ఉంది — ఈ ఉపమానం ముందు కూడా రావణుని రథవర్ణనలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది. ఎనిమిది గుర్రాలు రథాన్ని లాగుతాయి, ఇది రాజరథపు విశేషలక్షణం. చిరుగంటల జాలం రథం కదిలేటప్పుడు మధురమైన ధ్వని చేస్తుంది, రత్నస్తంభాలూ వేయి కలశాలూ దానిని విమానంలా చేస్తాయి. రాక్షసుల విస్మయం కూడా ఇటువంటి రథం మునుపు యుద్ధంలో కనిపించలేదని సూచిస్తుంది — రావణుడు తన శ్రేష్ఠవాహనాన్ని చివరి యుద్ధం కోసం దాచి ఉంచినట్టు. రావణుడు హఠాత్తుగా లేవడం అతని ఉత్సాహాన్నీ తొందరనూ వెల్లడిస్తుంది.
అప్పుడు అనేక రాక్షసులు చుట్టి ఉండగా రావణుడు తన సత్త్వగాంభీర్యంతో భూమిని చీల్చుతున్నట్టు హఠాత్తుగా బయలుదేరాడు. అప్పుడు అక్కడక్కడ మృదంగాలతో, పటహాలతో, శంఖాలతో పాటు రాక్షసుల కోలాహలంతో తూర్యాల మహానాదం చెలరేగింది. ‘సీతను అపహరించినవాడూ, దుర్వృత్తుడూ, బ్రహ్మహంతకుడూ, దేవతలకు ముల్లు వంటివాడూ, ఛత్రచామరాలతో కూడినవాడూ అయిన రాక్షసరాజు రఘువరునితో యుద్ధం చేయడానికి వచ్చాడు’ అన్న కోలాహలధ్వని వినిపించింది. ఆ మహానాదంతో భూమి కంపించింది, ఆ శబ్దం విని వానరులు భయంతో హఠాత్తుగా పారిపోయారు. మంత్రులు చుట్టి ఉండగా మహాబాహువూ మహాతేజస్వీ అయిన రావణుడు విజయం కోసం జయాభిలాషతో వచ్చాడు. రావణుని అనుమతితో మహాపార్శ్వ మహోదరులూ, ఎదిరించశక్యం కాని విరూపాక్షుడూ రథాలు ఎక్కారు. వారు సంతోషంతో గర్జిస్తూ, భూమిని చీల్చుతున్నట్టు ఘోరనాదం చేస్తూ, జయాన్ని కోరుతూ బయలుదేరారు. అప్పుడు రాక్షసగణాల సైన్యాలు చుట్టి ఉండగా, తేజస్వి రావణుడు ధనుస్సు ఎత్తిపట్టి, కాలుడు, అంతకుడు, యముడు వంటివాడై యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో విశేషం కనిపిస్తుంది — రావణుని సొంత సైనికులే అతనిని ‘సీతాపహారి, దుర్వృత్తుడు, బ్రహ్మహంతకుడు’ అని ఘోషిస్తారు. ఇది వందిమాగధుల స్తుతి కాదు, కవి వ్యంగ్యం — అతని దోషాలు అందరికీ తెలిసినవే. ఈ శ్లోకం కూడా మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. వానరుల పలాయనం ఈ ఆరంభపు భయంకరతను చూపిస్తుంది. ‘కాలాంతకయమోపముడు’ అన్న, ముగ్గురు మృత్యుదేవతల పేర్ల సమాసం అతని సంహారకరూపాన్ని సూచిస్తుంది. 34–38 శ్లోకాలు కూడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. మృదంగాలు, పటహాలు, శంఖాలు యుద్ధవాద్యాలు; వాటి నాదంతో పాటు రాక్షసుల కోలాహలం కూడా కలిసి, సైన్యపు ఉత్సాహం పెరుగుతుంది. ఇక్కడి భూకంపం ప్రాకృతికమైనది కాదు, నాదపు గొప్పతనానికి అతిశయోక్తి. రావణుడు ‘మంత్రులు చుట్టి ఉండగా’ వచ్చాడు — కాబట్టి అతడు ఒంటరి కాదు, మంత్రులు కూడా యుద్ధంలో అతనిని అనుసరిస్తున్నారు. మహాపార్శ్వ మహోదరులూ విరూపాక్షుడూ రావణుని అనుమతితోనే రథాలు ఎక్కుతారు; ఇది రాజమర్యాద క్రమం. వారి నాదం ‘భూమిని చీల్చుతున్నట్టు’ అన్న ఉపమానం ముందు చెప్పిన ‘భూమిని చీల్చుతున్నట్టు’ అన్న రావణుని వర్ణనకు ప్రతిధ్వని. ‘ధనుస్సు ఎత్తిపట్టి’ అన్న పదంతో రావణుడు యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడని, కేవలం ప్రదర్శనకు కాదని తెలుస్తుంది. ‘ఛత్రచామరాలతో కూడినవాడు’ — ఇవి రాజచిహ్నాలు; రావణుడు రాజని యుద్ధంలో కూడా ఘోషించబడుతుంది. వానరుల భయం అతని ఆగమనపు ప్రభావాన్ని చూపిస్తుంది.
అప్పుడు ఆ మహారథుడు వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాల రథంతో రామలక్ష్మణులు ఉన్న ద్వారం గుండా బయలుదేరాడు. అప్పుడు సూర్యుడు కాంతి కోల్పోయాడు, దిక్కులు చీకటితో కప్పబడ్డాయి, పక్షులు ఘోరంగా అరిచాయి, భూమి కంపించింది. మేఘుడు రక్తం కురిపించాడు, గుర్రాలు తడబడ్డాయి, ధ్వజాగ్రంపై గద్ద వాలింది, నక్కలు అశుభంగా ఊళ పెట్టాయి. అతని ఎడమ కన్ను అదిరింది, ఎడమ భుజం వణికింది, ముఖం వెలవెలబోయింది, స్వరం కొంత తడబడింది. యుద్ధానికి బయలుదేరుతున్న దశగ్రీవరాక్షసునికి యుద్ధంలో మరణాన్ని సూచించే ఈ రూపాలు కనిపించాయి. అంతరిక్షం నుండి పిడుగుపాటు వంటి ధ్వనితో ఉల్క రాలింది, కాకులతో కలిసి గద్దలు అశుభంగా అరిచాయి. ఎదుట నిలిచిన ఈ ఘోర ఉత్పాతాలను లెక్కచేయకుండా, కాలప్రేరితుడైన రావణుడు మోహం వల్ల తన వధ కోసం బయలుదేరాడు. మహాత్ములైన ఆ రాక్షసుల రథఘోషతో వానరసేన కూడా యుద్ధానికే ఎదురు తిరిగింది. ఉత్పాతాల వర్ణన మూడు స్థాయిలలో విభజించబడింది — ప్రకృతిలో (సూర్యుడు, దిక్కులు, భూమి), ప్రాణులలో (గుర్రాలు, గద్దలు, నక్కలు), రావణుని శరీరంలో (కన్ను, భుజం, స్వరం). ఎడమ అవయవాలు అదరడం పురుషునికి అశుభమని ప్రసిద్ధం. ‘కాలప్రేరితుడు’, ‘మోహం వల్ల’ అన్న రెండు పదాలు సర్గకు కేంద్రం — రావణుడు సంకేతాలను చూస్తాడు, అయినా ఆగడు. వానరుల ప్రతిక్రియ కూడా గమనించదగినది — మొదట వారు భయంతో పారిపోయారు, ఇప్పుడు యుద్ధానికి అభిముఖులయ్యారు. ‘రామలక్ష్మణులు ఉన్న చోటికి’ అన్న పదంతో రావణుని లక్ష్యం స్పష్టం — అతడు ఇతరులతో యుద్ధం చేయడు, నేరుగా రాముడినే వెతుకుతున్నాడు. నలభై రెండవ శ్లోకం నుండి ఉత్పాతాలు ఒక్కొక్కటిగా కనిపిస్తాయి, వాటి వర్ణన క్రమంగా పెరుగుతుంది, మునుపటి సర్గలలో ఇతర రాక్షసవీరులు బయలుదేరినప్పుడు కూడా ఇలాగే కనిపించింది. ధ్వజాగ్రంపై గద్ద వాలడం విశేషంగా అశుభం, ఎందుకంటే ధ్వజం రాజు కీర్తికి చిహ్నం. స్వరం తడబడడం లోపలి భయానికి సూచన — రావణుడు బయటికి గర్జిస్తున్నాడు, కాని అతని శరీరం భయాన్ని వెల్లడిస్తోంది. ‘మరణాన్ని సూచించే’ అన్న పదంతో కవి స్వయంగా వాటి అర్థాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు. ఉల్కాపాతమూ పిడుగుపాటూ ఆకాశపు ఉత్పాతాలు, కాకుల గద్దల అరుపులు భూమి మీదివి. ‘మోహం వల్ల’ అన్న పదం రావణుని బుద్ధికి ఆవరణను సూచిస్తుంది — జ్ఞాని అయినా అతడు దైవం చేత మోహితుడయ్యాడు. సేన ఎదురు తిరిగిందంటే వానరులు మళ్ళీ ధైర్యం పొందారని.
అప్పుడు ఒకరినొకరు సవాలు చేసుకుంటూ, క్రుద్ధులై, జయాన్ని కోరుకుంటున్న వానరరాక్షసుల మధ్య తుములయుద్ధం జరిగింది. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన దశగ్రీవుడు బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో వానరసేనలలో మహాసంహారం చేశాడు. రావణుడు కొందరు వానరుల తలలు నరికాడు, కొందరి గుండెలు చీల్చాడు, కొందరిని చెవులు లేనివారిగా చేశాడు. కొందరు ఊపిరి ఆగి హతులయ్యారు, కొందరు పక్కలు చీలిపోయారు, కొందరు తలలు బద్దలయ్యారు, కొందరు కళ్ళు కోల్పోయారు. కోపంతో కళ్ళు తిప్పుతున్న దశాననుడు యుద్ధంలో రథంతో ఎటు ఎటు వెళ్తే, అటు అటు అతని బాణవేగాన్ని ఆ వానరయూథపతులు సహించలేకపోయారు. ‘కొందరు’ అన్న పదాన్ని ఎనిమిదిసార్లు పునరావృతం చేయడం ద్వారా కవి గాయాల వైవిధ్యాన్నీ సంఖ్యనూ ఒకేసారి సూచిస్తాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది. సర్గ చివర రావణుడు ఎదురులేనివానిలా కనిపిస్తాడు, కాని ముందు చెప్పిన ఉత్పాతాలు అతని రాబోయే పరాజయాన్ని ముందుగానే సూచిస్తాయి. రావణుని బాణాలు ‘బంగారు అలంకారాలు గలవి’ — బంగారంతో అలంకరించబడినవి; యుద్ధంలో కూడా రాజవైభవం విడువబడలేదు. ‘కోపంతో కళ్ళు తిప్పుతున్న’ అన్న పదం సర్గారంభంలోని ‘కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడు’ అన్న దానితో పొసగుతుంది — సర్గ క్రోధంతో మొదలై క్రోధంతోనే ముగుస్తుంది. మునుపు కుంభకర్ణుడు మొదలైనవారిని సహించిన వానరయూథపతులు కూడా ఇప్పుడు అతని బాణవేగాన్ని సహించలేకపోతున్నారు. తరువాతి సర్గలో సుగ్రీవుడు స్వయంగా యుద్ధానికి లేస్తాడు. రావణుని రథం ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడ వానరులు చెల్లాచెదురవుతారు — ‘ఎటు ఎటు … అటు అటు’ అన్న ఈ రచన అతని సర్వవ్యాపకమైన భయాన్ని చూపిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः॥ ९५॥