॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 127వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

భరతరాముల సమాగమం, పుష్పకవిసర్జనం

అయోధ్యలో స్వాగతానికి సన్నాహాలు, మార్గశోధన, మంత్రులూ తల్లులూ పౌరులూ బయలుదేరడం, నందిగ్రామంలో నిరీక్షణ, భరతుని సంశయం, హనుమంతుని ఊరడింపు, పుష్పకదర్శనం, సోదరుల సమాగమం, పాదుకలను తిరిగి అప్పగించడం, పుష్పకాన్ని కుబేరుని వద్దకు పంపడం

పరమానందకరమైన ఆ సమాచారాన్ని విని సత్యపరాక్రముడైన భరతుడు ఆనందించి శత్రువీరులను సంహరించే శత్రుఘ్నునికి ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు — ‘శుచులైన మనుషులు నగరంలోని దేవతలనూ చైత్యాలనూ అన్నిటినీ సుగంధమాలలతోనూ వాద్యాలతోనూ అర్చించాలి. స్తుతులూ పురాణాలూ తెలిసిన సూతులూ, వైతాళికులందరూ, వాద్యాలలో నేర్పరులందరూ, గణికలందరూ, రాణులూ, మంత్రులూ, సైనికులూ, సైనికుల స్త్రీలూ, బ్రాహ్మణులూ, రాజన్యులతో కూడిన క్షత్రియులూ, వర్తకశ్రేణుల ముఖ్యులూ, గణాలూ రాముని చంద్రుని వంటి ముఖాన్ని చూడడానికి బయలుదేరాలి.’ భరతుని మాట విని శత్రువీరహంత అయిన శత్రుఘ్నుడు అనేక వేల మంది కూలీలను బృందాలుగా విభజించి ఇలా ఆదేశించాడు — ‘పల్లంగానూ ఎగుడుదిగుడుగానూ ఉన్న ప్రదేశాలను సమం చేయండి; నందిగ్రామం నుండి ఇక్కడి వరకు దారులను బాగుచేసి శుభ్రం చేయండి; మంచులా చల్లని నీటితో నేల అంతటా చల్లండి. మరికొందరు అన్నివైపులా పేలాలూ పూలూ చల్లాలి. శ్రేష్ఠమైన ఈ నగరంలో వీధులు ఎత్తైన పతాకలతో నిండాలి. సూర్యోదయానికల్లా ఇళ్ళను పూలదండలతోనూ విడిపూలతోనూ బంగారంతోనూ ఐదు రంగులతోనూ అలంకరించాలి. రాజమార్గం రద్దీ లేకుండా ఉండేలా వందలాది మనుషులు పూలు చల్లుతూ నియమించబడాలి.’ తరువాత శత్రుఘ్నుని శాసనాన్ని విని అందరూ ఆనందంగా దానిని నెరవేర్చారు. ఇక్కడ నగరమంతటి ఉత్సవచిత్రం ఉంది — దేవపూజ, మార్గశోధన, నీటిచల్లడం, పూలవాన, పతాకలు, మాలలు, జనసమ్మర్దపు నియంత్రణ. ‘సూర్యస్యోదయనం ప్రతి’ (సూర్యోదయానికల్లా) — రేపు ఉదయానికి ముందే అంతా సిద్ధం కావాలి. ‘విష్టి’ అంటే వేతనంతో నియమించబడిన కూలీలు; హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘అనేక వేల కూలీల వేర్వేరు బృందాలు’ అని చెబుతుంది. పద్నాలుగేళ్ళుగా ఉత్సవమే జరగని నగరం ఈ రోజు ఒక్క రాత్రిలో అలంకరించబడింది. భరతుని ఆజ్ఞలో ఒక క్రమం కనిపిస్తుంది — మొదట దేవతలు, తరువాత గుణీజనులు, తరువాత రాజకుటుంబం, చివరగా ప్రజలు. భరతుడు స్వయంగా తాపసి, అయినా రాముని స్వాగతం రాజోచితంగా ఉండాలని కోరుకుంటాడు. అందువల్ల అతడు అన్ని వర్గాల జనులనూ ఆహ్వానిస్తాడు — కేవలం రాజోద్యోగులను మాత్రమే కాదు, గాయకులనూ, నర్తకులనూ, వర్తకులనూ, సైనికుల భార్యలనూ కూడా. ఇలా సమాజమంతా రాముని స్వాగతంలో భాగం పంచుకుంటుంది. శత్రుఘ్నుడు కూడా నేర్పరి అయిన నిర్వాహకుడు — అతడు కూలీలను బృందాలుగా విభజించి ప్రతి బృందానికీ పని నిర్దేశిస్తాడు. దారిని సమం చేయడమూ నీళ్ళు చల్లడమూ ధూళిని నివారించడానికి, పూలవాన శోభ కోసం, పతాకలు ఆనందాన్ని సూచించడానికి. ‘రాజమార్గమసంబాధం’ (రాజమార్గం రద్దీ లేకుండా) — జనసమ్మర్దంలో ఎవరికీ బాధ కలగకూడదనే జాగ్రత్త. ‘శశినిభం ముఖం’ (చంద్రుని వంటి ముఖం) — పద్నాలుగేళ్ళుగా ప్రజలు రాముని ముఖాన్ని చూడలేదు, అందువల్ల అతని దర్శనమే వారికి పరమోత్సవం. ఇక్కడ వర్ణించిన వర్గాల జాబితా ఆనాటి నగరసమాజపు నిర్మాణాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. ‘శుచయః’ (శుచులైన) — పూజించేవారికి శౌచం అవసరం.

ధృష్టి, జయంతుడు, విజయుడు, సిద్ధార్థుడు, అర్థసాధకుడు, అశోకుడు, మంత్రపాలుడు, సుమంత్రుడు — ఈ ఎనిమిది మంది మంత్రులు ధ్వజాలతో కూడిన, చక్కగా అలంకరించిన వేలాది మదపుటేనుగులతో బయలుదేరారు. మరికొందరు బంగారు నడికట్లు గల ఆడఏనుగులపైనా ఏనుగులపైనా బయలుదేరారు, మహారథులు గుర్రాలు పూన్చిన రథాలలో వెళ్ళారు. శక్తులూ ఈటెలూ పాశాలూ చేతబట్టి ధ్వజాలూ పతాకలూ ధరించిన వేలాది మందితో, ముఖ్యులూ అతిముఖ్యులూ అయిన వీరులు ఎక్కిన వేలాది గుర్రాలతో, వేలాది కాల్బలంతో చుట్టుముట్టబడి వీరులు వెళ్ళారు. తరువాత దశరథుని భార్యలందరూ వాహనాలు ఎక్కి, కౌసల్యనూ సుమిత్రనూ ముందుంచుకుని బయలుదేరారు; కైకేయితో కూడి అందరూ నందిగ్రామానికి చేరారు. ‘కైకేయ్యా సహితాః’ (కైకేయితో కూడి) అనే వాక్యంతో కవి సూచిస్తాడు — రాముని వనవాసానికి కారణమైన కైకేయి కూడా ఈ రోజు అతని స్వాగతానికి వెళ్తోంది; అయోధ్య రాజకుటుంబం మళ్ళీ ఒక్కటైంది. ఈ మంత్రుల పేర్లు బాలకాండలోనూ అయోధ్యాకాండలోనూ దశరథుని మంత్రులలో కూడా వస్తాయి; సుమంత్రుడు రాముణ్ణి అడవికి తీసుకువెళ్ళిన సారథి. పదహారవ శ్లోకం ఒక్క అర్ధభాగంతోనే రచించబడింది — ‘కైకేయ్యా సహితాః సర్వా నందిగ్రామముపాగమన్’ (16); దానికి ముందు శ్లోకసంఖ్య 15 ఉంది, తరువాత ‘ద్విజాతిముఖ్యైః…’ అని కొత్త శ్లోకం మొదలవుతుంది. సైన్యవర్ణన విజయుడైన రాజుకు జరిగే స్వాగతపు రాజవైభవాన్ని చూపిస్తుంది. ఇక్కడ వర్ణించిన సైన్యం యుద్ధానికి కాదు, సమ్మానానికి బయలుదేరుతోంది. ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలూ కాల్బలమూ — చతురంగసైన్యం సంపూర్ణం. ఆడఏనుగులు బంగారు నడికట్లతో అలంకరించబడ్డాయి, అంతటా ధ్వజాలూ పతాకలూ. తల్లులు వాహనాలలో వెళ్ళడం వారి వృద్ధాప్యాన్నీ పట్టపురాణిత్వాన్నీ సూచిస్తుంది. కౌసల్య ముందు ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఆమె రాముని తల్లి, పెద్దరాణి. సుమంత్రుడు ఈ రోజు రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడానికి వెళ్తున్నాడు.

ధర్మాత్ముడైన భరతుడు బ్రాహ్మణముఖ్యులతోనూ, వర్తకులతో కూడిన శ్రేణిముఖ్యులతోనూ, మాలలూ మోదకాలూ చేతబట్టిన మంత్రులతోనూ చుట్టుముట్టబడి, శంఖభేరీనాదాలతోనూ వందిజనులతోనూ అభినందించబడుతూ, ధర్మకోవిదుడైన అతడు ఆర్యుని పాదుకలను శిరస్సుపై ధరించి, తెల్లని మాలలతో శోభించే తెల్లని ఛత్రాన్నీ, రాజోచితమైన బంగారంతో అలంకరించిన తెల్లని రెండు వాలవ్యజనాలనూ (చామరాలనూ) తీసుకుని, ఉపవాసాలతో కృశించి, దీనుడై, నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ ధరించి, సోదరుని రాక విని అంతకుముందెన్నడూ లేని ఆనందాన్ని పొంది, ఆ మహాత్ముడు సచివులతో కలిసి రాముని ఎదుర్కోవడానికి బయలుదేరాడు. అప్పుడు గుర్రాల గిట్టల శబ్దాలతోనూ, రథచక్రాల ధ్వనితోనూ, శంఖదుందుభినాదంతోనూ భూమి కంపించినట్లయింది; ఏనుగుల ఘీంకారాలతోనూ శంఖదుందుభినాదాలతోనూ అంతా నిండిపోయింది. నగరమంతా నందిగ్రామానికి వచ్చింది. భరతుడు స్వయంగా తాపసవేషంలోనే ఉంటాడు, కేవలం రాముని కోసం రాజచిహ్నాలను — ఛత్రం, రెండు చామరాలు, పాదుకలు — మోస్తాడు; అతడు రాజు కాదు, న్యాసరక్షకుడు (అప్పగించిన సొత్తును కాపాడేవాడు). ‘తత్పూర్వం హర్షమాగతః’ (అంతకుముందెన్నడూ లేని ఆనందాన్ని పొంది) — పద్నాలుగేళ్ళలో మొదటిసారి అతడు ఆనందించాడు. శంఖదుందుభుల నాదం రెండుసార్లు చెప్పబడింది — ఒకసారి గుర్రాలతోనూ రథాలతోనూ, మరొకసారి ఏనుగులతో; ముద్రణలో ‘శంఖదుందుభినాదేన సంచచాలేవ మేదినీ’ (శంఖదుందుభినాదంతో భూమి కంపించినట్లయింది) అనే అర్ధభాగం ఎదుర్కోవడానికి బయలుదేరిన తరువాత ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ముందు ఉంది — క్రమవిపర్యయం. తరువాత భరతుడు పవనాత్మజుడైన హనుమంతుని చూసి ఇలా అన్నాడు. ఇది భ్రాతృప్రేమకు పరాకాష్ఠ — రాజ్యలక్ష్మిని స్వీకరించగలిగి కూడా భరతుడు రాముని సేవకునిలా నిలుస్తాడు. భరతుని వేషం ఇక్కడ మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది — ఉపవాసాలతో కృశించినవాడు, నారచీరలు ధరించినవాడు, దీనుడు. రాజ్యపు చిహ్నాలన్నీ అతని ముందు వెళ్తున్నా అతడు స్వయంగా రాజవేషం ధరించడు. ఇది అతని వినయానికి పరాకాష్ఠ. పాదుకలను శిరస్సుపై ధరించి, రాజ్యానికి స్వామి రాముడే, తాను కేవలం మోసేవాడినని అతడు చూపిస్తాడు. మంత్రులు మాలలూ మోదకాలూ చేతబట్టి ఉన్నారు — ఇవి స్వాగతానికి మంగళద్రవ్యాలు. వందిజనులు అతణ్ణి స్తుతిస్తారు, కానీ అతని మనస్సు రామునిపైనే ఉంది. అయోధ్య అంతా నందిగ్రామంలో ఒక్కచోట చేరింది.

‘కోతుల సహజమైన చంచలచిత్తత్వాన్ని నీవు ప్రదర్శించడం లేదు కదా? ఎందుకంటే పరంతపుడూ ఆర్యుడూ అయిన కాకుత్స్థుడు రాముడు నాకు కనిపించడం లేదు; కామరూపులైన వానరులు కూడా కనిపించడం లేదు.’ ఇలా అనగా హనుమంతుడు సత్యపరాక్రముడైన భరతునికి సరైన విషయాన్ని తెలియజేస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘భరద్వాజుని అనుగ్రహం వల్ల వానరులు ఎల్లప్పుడూ ఫలించే, పూచిన, తేనె స్రవించే, మత్తెక్కిన తుమ్మెదల ఝంకారంతో నిండిన చెట్లను చేరి అక్కడ చిక్కుకుపోయారు. పరంతపా, వాసవుడైన ఇంద్రుడు కూడా ఆ భరద్వాజునికి ఇలాంటి వరం ఇచ్చాడు, అందువల్ల సైన్యంతో కూడిన రామునికి సర్వగుణసంపన్నమైన ఆతిథ్యం జరిగింది. ఆనందించిన వనవాసుల భీకరమైన కోలాహలం వినిపిస్తోంది; ఆ వానరసేన గోమతీనదిని దాటుతోందని అనుకుంటున్నాను. సాలవనం వైపు లేచిన ధూళివర్షాన్ని చూడు — వానరులు రమ్యమైన సాలవనాన్ని కదిలిస్తున్నారని అనుకుంటున్నాను. ఇదిగో దూరం నుండి చంద్రుని వంటి ఆ విమానం కనిపిస్తోంది — బ్రహ్మ మనస్సుతో నిర్మించిన దివ్యమైన పుష్పకం, మహాత్ముడైన రాముడు రావణుని బంధువులతో సహా చంపి పొందినది, ఉదయసూర్యుని వంటి కాంతి గలది, రాముని వాహనం, మనోవేగం గలది, ధనదుని (కుబేరుని) అనుగ్రహం వల్ల దివ్యమైనది. ఇందులోనే వీరులైన రాఘవసోదరులిద్దరూ వైదేహితో కలిసి ఉన్నారు, మహాతేజస్వి అయిన సుగ్రీవుడూ, రాక్షసుడైన విభీషణుడూ ఉన్నారు.’ అప్పుడు ‘ఇదిగో రాముడు’ అని ప్రకటించగానే స్త్రీలూ పిల్లలూ యువకులూ వృద్ధులూ చేసిన ఆనందజనితమైన కోలాహలం స్వర్గాన్ని తాకింది. ‘కాపేయీ చలచిత్తతా’ (కోతుల సహజమైన చంచలత్వం) అనేది భరతుని భయం — చాలాకాలంగా ఎదురుచూస్తున్నవాని మనస్సు క్షణం ఆలస్యాన్ని కూడా సహించదు, అందువల్ల అతడు ప్రియం చెప్పినవానినే సందేహిస్తాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘శ్రీరాముడు వస్తున్నాడనే వార్తను అబద్ధంగా పుట్టించలేదు కదా’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. హనుమంతుని జవాబు ప్రమాణాలతో క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట కారణం (వానరులు పండ్లు తినడం), తరువాత శబ్దం, తరువాత ధూళి, చివరగా విమానపు ప్రత్యక్షదర్శనం. దూరం నుండి వస్తున్న సైన్యాన్ని చూసేటప్పుడు ఇదే సహజమైన అనుభవక్రమం. ‘బ్రహ్మనిర్మితం’ — పుష్పకం బ్రహ్మచేత గానీ విశ్వకర్మచేత గానీ మనస్సుతో నిర్మించబడింది. ‘పశ్య’ (చూడు) అంటూ హనుమంతుడు భరతుని దృష్టిని ఆ దిక్కుకు మళ్ళిస్తాడు — మొదట చెవితో, తరువాత కంటితో. భరద్వాజుని ఆతిథ్యమే వానరుల ఆలస్యానికి కారణం, అసత్యం కాదు. ఇక్కడ హనుమంతుని ధైర్యమూ వాక్చాతుర్యమూ మళ్ళీ కనిపిస్తాయి — భరతుని సంశయానికి అతడు కోపించడు, ప్రమాణాలు చూపిస్తాడు. చివరకు జనుల సమిష్టి ఆనందనాదం — స్త్రీలూ పిల్లలూ యువకులూ వృద్ధులూ అందరూ ‘రామోఽయం’ (ఇదిగో రాముడు) అని బిగ్గరగా అంటారు, వారి ధ్వని స్వర్గాన్ని తాకుతుంది. విమానవర్ణనలో హనుమంతుడు దాని చరిత్రను కూడా చెబుతాడు — బ్రహ్మ నిర్మించినది, కుబేరునికి ఇవ్వబడినది, రావణుడు అపహరించినది, రాముడు గెలుచుకున్నది. దీనివల్ల రాముని విజయం ఎంత గొప్పదో భరతుడు తెలుసుకోగలుగుతాడు. ‘ఏతస్మిన్’ (ఇందులోనే) — వేలితో చూపిస్తున్నట్లు — ఈ విమానంలోనే వీరులందరూ ఉన్నారు. భరతుని సంశయం కూడా అతని ప్రేమకు లక్షణమే — ఎక్కువ ప్రియాన్ని కోరేవాడు ఎక్కువ భయాన్ని కూడా అనుభవిస్తాడు.

జనులందరూ రథాల నుండీ ఏనుగుల నుండీ గుర్రాల నుండీ దిగి నేలపై నిలిచి, ఆకాశంలో చంద్రునిలా విమానంలో ఉన్న రాముణ్ణి చూశారు. దోసిలి జోడించి, ఆనందించి, రాఘవుని వైపు ముఖం తిప్పిన భరతుడు యథావిధిగా అర్ఘ్యపాద్యాదులతో రాముణ్ణి పూజించాడు. బ్రహ్మ మనస్సుతో సృష్టించిన విమానంలో విశాలమైన పొడవైన కన్నులు గల భరతుని అన్న వజ్రధారి అయిన దేవేంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. తరువాత విమానాగ్రంలో ఉన్న సోదరుడు రాముణ్ణి, మేరుపర్వతం మీద ఉన్న సూర్యుణ్ణి నమస్కరించినట్లు, భరతుడు వంగి నమస్కరించాడు. తరువాత రాముని అనుమతితో హంసలు పూన్చిన, సాటిలేని, మహావేగం గల ఆ విమానం భూతలానికి దిగింది. ఆ విమానంలోకి ఎక్కించబడిన సత్యపరాక్రముడైన భరతుడు రాముని సమీపించి ఆనందంతో మళ్ళీ అభివాదం చేశాడు. చాలాకాలానికి కంటికి కనిపించిన ఆ భరతుణ్ణి కాకుత్స్థుడు లేవనెత్తి ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుని ఆనందంతో కౌగిలించుకున్నాడు. తరువాత పరంతపుడైన భరతుడు లక్ష్మణుణ్ణీ వైదేహినీ సమీపించి ప్రీతితో అభివాదం చేసి తన పేరు చెప్పుకున్నాడు. కైకేయి కుమారుడు సుగ్రీవుణ్ణీ, జాంబవంతుణ్ణీ, అంగదుణ్ణీ, మైందుణ్ణీ, ద్వివిదుణ్ణీ, నీలుణ్ణీ, ఋషభుణ్ణీ, సుషేణుణ్ణీ, నలుణ్ణీ, గవాక్షుణ్ణీ, గంధమాదనుణ్ణీ, శరభుణ్ణీ, పనసుణ్ణీ అందరినీ కౌగిలించుకున్నాడు. కామరూపులైన ఆ వానరులు మానవరూపం ధరించి ఆనందంతో భరతుని కుశలం అడిగారు. ధర్మపరులలో శ్రేష్ఠుడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాకుమారుడు భరతుడు సుగ్రీవుని కౌగిలించుకుని ఇలా అన్నాడు — ‘సుగ్రీవా, మా నలుగురికీ నీవు ఐదవ సోదరుడవు; సౌహార్దం వల్ల మిత్రుడు పుడతాడు, అపకారం శత్రువుకు లక్షణం.’ విభీషణునితో ఊరడింపు మాట అన్నాడు — ‘అదృష్టవశాత్తు నీ సహాయంతో అతిదుష్కరమైన కార్యం నెరవేరింది.’ అప్పుడు వీరుడైన శత్రుఘ్నుడు కూడా లక్ష్మణునితో కూడిన రామునికి అభివాదం చేసి, వినయంతో సీత పాదాలకు నమస్కరించాడు. ‘నామ చాబ్రవీత్’ (తన పేరు చెప్పుకున్నాడు) — తమ్ముడు అన్నగారి భార్యకు నమస్కరించేటప్పుడు పాటించే శిష్టాచారం ప్రకారం భరతుడు సీతకు ప్రణమించి తన పేరు చెప్పుకుంటాడు. ‘ఐదవ సోదరుడు’ అనేది సుగ్రీవునికి గొప్ప సమ్మానం — భరతుడు అతణ్ణి రాజకుటుంబ సభ్యునిగా భావిస్తాడు. దేవవిమానాల లాగే ఈ విమానం కూడా ‘హంసయుక్తం’ (హంసలు పూన్చినది). ముద్రణలో ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకం ‘తతో రామాభ్యనుజ్ఞాతం తద్విమానమనుత్తమం’ అని ఉంది, అరవై రెండవ శ్లోకం కూడా అదే అర్ధభాగంతో మొదలవుతుంది. వానరులు మానవరూపం ధరించడం — అయోధ్యావాసులకు భయం కలగకూడదని. ఈ భాగం సర్గకు హృదయం. మొదట భరతుడు దూరం నుండి అర్ఘ్యంతో పూజిస్తాడు, తరువాత విమానంలో ఉన్నవానికి ప్రణమిస్తాడు, తరువాత విమానం ఎక్కి మళ్ళీ అభివాదం చేస్తాడు — మూడుసార్లు ప్రణామం. తండ్రి కుమారుణ్ణి లాగా రాముడు అతణ్ణి ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుని కౌగిలించుకుంటాడు. ‘చిరస్య అక్షిపథం గతం’ (చాలాకాలానికి కంటికి కనిపించినవాడు) — పద్నాలుగేళ్ళ వియోగపు స్మరణ. భరతుడు కేవలం ప్రధానులనే కాక వానరులందరినీ కౌగిలించుకుంటాడు — ఇది అతని కృతజ్ఞత తీరు. సుగ్రీవునితో అతని మాట మైత్రికి నిర్వచనం ఇస్తుంది — సౌహార్దం మిత్రునికి జన్మస్థానం, అపకారం శత్రువుకు చిహ్నం; సుగ్రీవుడు ఉపకారం చేశాడు, అందువల్ల అతడు మిత్రుడు, మిత్రుడు మాత్రమే కాదు సోదరుడు కూడా. విభీషణునితో ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) — అదృష్టవశాత్తు అతని సహాయంతో దుష్కరకార్యం సిద్ధించింది. శత్రుఘ్నుడు కూడా రాముణ్ణీ లక్ష్మణుణ్ణీ సీతనూ ప్రణమిస్తాడు. ఇలా సోదరులందరూ మళ్ళీ కలుసుకున్నారు. జనులు వాహనాల నుండి దిగి నేలపై నిలుస్తారు — ఇది రాజుపట్ల ఆదరానికి సంకేతం. అందరూ పైకి చూస్తుండగా విమానంలో ఉన్న రాముడు ఆకాశంలో చంద్రునిలా కనిపిస్తాడు. ‘మేరుస్థమివ భాస్కరం’ (మేరువుపై ఉన్న సూర్యునిలా) అనే ఉపమానం — ఎత్తైన విమానాగ్రంలో ఉన్న రాముడు పర్వతశిఖరంపై ఉదయించిన సూర్యునిలా ఉన్నాడు. ఉదయించిన సూర్యునికి ద్విజులు నమస్కరించినట్లు భరతుడు రామునికి నమస్కరిస్తాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ద్విజులు నమస్కరిస్తారు’ అని చెబుతుంది. హనుమంతుడు ముందే అంతా నివేదించాడు గనుక, భరతుడు వానరుల పేర్లు తెలిసినవానిలా వారిని కౌగిలించుకుంటాడు. వానరులు మానవరూపం ధరించి కుశలం అడుగుతారు — వారికీ శిష్టాచారం తెలుసు. రాముని కుటుంబం ఈ రోజు విస్తరించింది — వానరులూ రాక్షసులూ కూడా అతని బంధువులు. భరతుడు లక్ష్మణునికి చేసిన అభివాదం విశేషమైనది — లక్ష్మణుడు చిన్నవాడైనా రాముని సేవలో పద్నాలుగేళ్ళు వనంలో నివసించాడు, అందువల్ల భరతుడు అతణ్ణి సమ్మానిస్తాడు. శత్రుఘ్నుడు భరతుని సహచరుడు, అతడు కూడా అయోధ్యలో తాపసునిలా నివసించాడు. బాల్యంలో లాగే ఈ రోజు నలుగురు సోదరులూ ఒక్కచోట ఉన్నారు.

రాముడు శోకంతో వన్నె తగ్గి కృశించిన తల్లి కౌసల్యను సమీపించి, వంగి ఆమె పాదాలను పట్టుకుని, తల్లి మనస్సును ఆనందపరిచాడు. యశస్విని అయిన సుమిత్రకూ కైకేయికీ అభివాదం చేసి, తరువాత తల్లులందరికీ అభివాదం చేసి, పురోహితుడైన వసిష్ఠుని సమీపించాడు. ‘మహాబాహూ, కౌసల్యానందవర్ధనా, నీకు స్వాగతం’ అని పౌరులందరూ దోసిలి జోడించి రామునితో అన్నారు. పౌరులు జోడించిన ఆ వేలాది దోసిళ్ళను భరతుని అన్న విరిసిన తామరపూలలా చూశాడు. రాముడు కైకేయికి కూడా ఆదరంతో అభివాదం చేస్తాడు — అతని మనస్సులో ఏ ద్వేషమూ లేదు, ఇది అతని గొప్ప గుణం. కౌసల్య శోకంతో వన్నె తగ్గింది, రాముని దర్శనంతో ఆమె మనస్సు మళ్ళీ ప్రసన్నమైంది. దోసిళ్ళకు తామరల ఉపమానం — వేలాది ప్రణమించిన చేతులు విరిసిన కమలాల వంటివి, పౌరుల ఆనందానికి ప్రతీక. రాముడు మొదట తన తల్లికి, తరువాత సుమిత్రకు, తరువాత కైకేయికి, చివరగా దశరథుని ఇతర భార్యలందరికీ అభివాదం చేస్తాడు, తరువాత గురువు వసిష్ఠునికి. ఇది శిష్టాచారక్రమం. పౌరుల ‘స్వాగతం తే’ (నీకు స్వాగతం) అనేది సరళమైన మాట, కానీ అందులో పద్నాలుగేళ్ళ నిరీక్షణ దాగి ఉంది.

ధర్మజ్ఞుడైన భరతుడు స్వయంగా రాముని ఆ పాదుకలను తీసుకుని రాజు పాదాలకు తొడిగాడు. తరువాత దోసిలి జోడించి అతడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాకు న్యాసంగా ఇచ్చిన ఈ రాజ్యమంతటినీ నీకు తిరిగి అప్పగించాను. అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చిన నిన్ను రాజుగా చూస్తున్నాను గనుక ఈ రోజు నా జన్మ కృతార్థమైంది, నా మనోరథం నెరవేరింది. కోశాన్నీ ధాన్యాగారాన్నీ గృహాన్నీ సైన్యాన్నీ నీవు పరిశీలించు; నీ తేజస్సు వల్ల నేను అన్నిటినీ పదింతలు చేశాను.’ ఇలా మాట్లాడుతున్న భ్రాతృవత్సలుడైన భరతుణ్ణి చూసి వానరులూ రాక్షసుడైన విభీషణుడూ కన్నీళ్ళు కార్చారు. పాదుకలను తొడగడమే రాజ్యాన్ని తిరిగి అప్పగించడానికి ప్రతీక — పద్నాలుగేళ్ళు పాదుకలు సింహాసనంపై ఉన్నాయి, ఈ రోజు మళ్ళీ స్వామి పాదాలకు చేరాయి. ‘న్యాసం’ అంటే రక్షణ కోసం ఇచ్చిన సొత్తు, దానిని ఉన్నది ఉన్నట్లు తిరిగి ఇవ్వాలి; భరతుడు ఉన్నది ఉన్నట్లే కాక పదింతలు పెంచి ఇస్తాడు. ఇది భరతుని పరిపాలనా సాఫల్యమూ నిస్స్వార్థతా. విభీషణుడు స్వయంగా తన సోదరునికి విరుద్ధంగా నిలిచినవాడు, అందువల్ల భరతుని భ్రాతృభక్తిని చూసి అతని కన్నులు చెమర్చాయి — ఈ విరోధాభాసం కరుణాజనకమైనది. భరతుని మాటలు మూడు — రాజ్యాన్ని తిరిగి అప్పగించడం, తన కృతార్థత, కోశాదులను పరిశీలించమని నివేదించడం. న్యాసరక్షకుడు స్వామికి లెక్క అప్పగించినట్లు భరతుడు రామునికి రాజ్యపు సమస్త వివరాలనూ అప్పగించాలనుకుంటాడు. ‘అద్య జన్మ కృతార్థం మే’ (ఈ రోజు నా జన్మ కృతార్థమైంది) — భరతుని జీవితలక్ష్యం రాముని పునరాగమనమే, అది ఈ రోజు సిద్ధించింది. వానరుల, రాక్షసుని కన్నీళ్ళు భరతుని త్యాగపు మహత్త్వాన్ని ప్రమాణీకరిస్తాయి — అతణ్ణి ఎరుగనివారు కూడా అతని మాటతో కరిగిపోయారు.

తరువాత మిక్కిలి ఆనందంతో రాఘవుడు భరతుణ్ణి ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుని ఆ విమానంలో సైన్యంతో కలిసి భరతుని ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. భరతాశ్రమాన్ని చేరి సైన్యంతో కూడిన రాఘవుడు విమానాగ్రం నుండి దిగి భూమిపై నిలిచాడు. తరువాత రాముడు ఆ సాటిలేని విమానంతో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవుడైన వైశ్రవణుని (కుబేరుని) మోయి, నీకు అనుమతి ఇస్తున్నాను, వెళ్ళు.’ తరువాత రాముని అనుమతి పొందిన ఆ సాటిలేని విమానం ఉత్తరదిక్కును ఉద్దేశించి ధనదుని (కుబేరుని) నివాసానికి వెళ్ళింది. రాక్షసుడైన రావణుడు చేజిక్కించుకున్న దివ్యమైన పుష్పకవిమానం రాముని మాటతో ప్రేరేపించబడి వేగంగా ధనదుడైన కుబేరుని చేరింది. తరువాత వీర్యవంతుడైన రాఘవుడు, దేవేంద్రుడు బృహస్పతి పాదాలను పట్టుకున్నట్లు, తనకు ఆత్మీయమిత్రుడైన పురోహితుని పాదాలను పట్టుకుని, అతనితో పాటు వేరే శుభాసనంపై కూర్చున్నాడు. రాముడు పరుల ధనాన్ని ఉంచుకోడు — రావణుడు అపహరించిన విమానాన్ని దాని స్వామి అయిన కుబేరునికి తిరిగి అప్పగిస్తాడు; ఇది ధర్మం. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ రెండు అర్థాలు ఇస్తుంది — ‘వసిష్ఠుని కుమారుడైన పురోహితుడు సుయజ్ఞుని (లేదా తనకు పరమసహాయకుడైన పురోహితుడు వసిష్ఠుని)’ అని. పురోహితుడు రాజుకు ఆత్మీయమిత్రుడు — గురుశిష్యుల సంబంధం ఇంద్రబృహస్పతుల సంబంధం వంటిది. పుష్పకాన్ని పంపడంతో రావణుని అధర్మానికి చివరి చిహ్నం కూడా తొలగిపోయింది. రాముడు విమానాన్ని చేతనంగా భావించి దానికే ఆజ్ఞ ఇస్తాడు — ‘వహ, గమ్యతాం’ (మోయి, వెళ్ళు). పురోహితుని పాదాలను పట్టుకోవడం గురువుపట్ల రాముని భక్తిని చూపిస్తుంది; రాజైనా గురువు ఎదుట శిష్యుడే. ఇలా సర్గ శాంతితో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అభిషేకం. హిందీ వ్యాఖ్యానం రాముని ఆజ్ఞను ‘ఆయనకే వాహనంగా ఉండు’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. భరతాశ్రమంలో దిగడం — రాముడు మొదట నేరుగా రాజప్రాసాదానికి కాక భరతుని తపఃస్థానానికి వెళ్తాడు; ఇది భరతుని త్యాగానికి సమ్మానం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి