॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 128వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

శ్రీరామ పట్టాభిషేకం, రామాయణ మాహాత్మ్యం

భరతుడు రాజ్యాన్ని తిరిగి అప్పగించడం, స్నానమూ అలంకరణా, నగరప్రవేశం, నాలుగు సముద్రాల జలాన్ని తీసుకురావడం, వసిష్ఠాదులు చేసిన అభిషేకం, దేవతలు ఇచ్చిన ఆభరణాలు, దానాలు, సీత హనుమంతునికి హారం ఇవ్వడం, వానరులనూ రాక్షసులనూ వీడ్కోలు చెప్పి పంపడం, భరతుని యౌవరాజ్యం, రామరాజ్యవర్ణన, గ్రంథఫలశ్రుతి

కైకేయి ఆనందాన్ని పెంచే భరతుడు శిరస్సుపై దోసిలి జోడించి, అన్న అయిన సత్యపరాక్రముడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నా తల్లి గౌరవించబడింది, ఆమె మాట పాలించబడింది, ఈ రాజ్యం నాకు ఇవ్వబడింది. నీవు నాకు ఎలా ఇచ్చావో అలాగే నేను దానిని మళ్ళీ నీకు ఇస్తున్నాను. బలమైన వృషభం ఒంటరిగా మోసే కాడిని లేగదూడ మోయలేనట్లు, ఈ గురుతరమైన భారాన్ని మోయడానికి నాకు శక్తి లేదు. మహాజలవేగంతో చీలిన కట్ట కారిపోయినట్లు, కాపాడబడని రాజ్యపు చీలికను మూయడం కష్టమని నేను భావిస్తున్నాను. గాడిద గుర్రపు నడకనూ, కాకి హంస నడకనూ అనుసరించలేనట్లు, వీరా అరిందమా, నేను నీ మార్గాన్ని అనుసరించలేను. ఇంటి లోపలి ఉద్యానంలో నాటిన చెట్టు పెరిగి, పెద్దదై, ఎక్కడానికి కష్టమైనదై, పెద్ద కాండమూ ఎన్నో కొమ్మలూ గలదై, పూచి కూడా పండ్లు చూపకుండా రాలిపోతే, ఎవరి కోసం దానిని నాటారో వారు దాని ప్రయోజనాన్ని అనుభవించలేరు. మహాబాహూ, ఇది ఉపమానం — దాని అర్థం నీవు గ్రహించగలవు; మనుజేంద్రా, ప్రభువైన నీవు సేవకులమైన మమ్మల్ని పాలించకపోతే, నీవు కూడా అలాంటి చెట్టులాంటివాడవే. ఈ రోజు లోకం అభిషిక్తుడవై ప్రతాపంతో వెలుగుతున్న నిన్ను మధ్యాహ్నపు జ్వలించే తేజస్సు గల సూర్యునిలా చూచుగాక. వాద్యసమూహాల ఘోషలతోనూ, మొలనూళ్ళ అందెల సవ్వడులతోనూ, మధురమైన గీతాలతోనూ నీవు మేల్కొంటూ నిద్రిస్తూ ఉండు. నక్షత్రచక్రం తిరుగుతున్నంతకాలం, భూమి ఉన్నంతకాలం ఇక్కడ లోకానికి స్వామిత్వాన్ని నిర్వహించు.’ భరతుని ఉపమానాలు నాలుగు — వృషభపు కాడి, చీలిన కట్ట, గాడిద హంస కాకుల నడక, ఫలించని చెట్టు. ప్రతి ఉపమానమూ ఒక సత్యాన్ని చూపిస్తుంది — రాజ్యభారం బరువైనది, దాని చీలికలు మూయడం కష్టం, రాముని నేర్పును అనుకరించడం అసాధ్యం, రాజు ప్రజలను పాలించకపోతే అతని పెంపకం నిష్ఫలం. చెట్టు ఉపమానపు అర్థాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం విస్తారంగా వివరిస్తుంది — ప్రజలు పోషించి పెంచిన రాజు వారిని రక్షించడం నుండి ముఖం తిప్పుకుంటే అతడు ఫలించని చెట్టు వంటివాడు. ‘ప్రతిబుధ్యస్వ శేష్వ చ’ (మేల్కొంటూ నిద్రిస్తూ ఉండు) — ఇకపై నీ నిద్రా మేలుకొలుపూ రాజోచితంగా ఉండాలి, తాపసోచితంగా కాదు. ఇక్కడ భరతుని వినయమూ వాక్చాతుర్యమూ రెండూ కనిపిస్తాయి. భరతుడు ‘పూజితా మామికా మాతా’ (నా తల్లి గౌరవించబడింది) అని మొదలుపెడతాడు — కైకేయి వరం పాలించబడింది, అందువల్ల ఆమెకు సమ్మానం జరిగింది, ఇప్పుడు ఆ ఋణం లేదు. ‘యథా త్వమదదాః’ (నీవు ఎలా ఇచ్చావో) అనే మాట రాముడు చిత్రకూటంలో రాజ్యాన్ని భరతునికి ఇచ్చిన సంగతిని గుర్తుచేస్తుంది; ఇచ్చిన వస్తువును తిరిగి స్వీకరించడానికి దాతయే అర్హుడని అతని తర్కం. లేగదూడ అనేది భరతుని ఆత్మనింద కాదు, వినయం — అతడు పద్నాలుగేళ్ళు రాజ్యాన్ని చక్కగా పాలించి పదింతలు చేశాడు, అయినా తనను రామునితో సమానునిగా భావించడు. చెట్టు ఉపమానంలో గూఢార్థం ఉంది — రాముడు ప్రజలచేత పెంచబడ్డాడు, ఇప్పుడు ఫలమిచ్చే సమయం; అతడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించకపోతే ప్రజల ఆశలన్నీ నిష్ఫలమవుతాయి. భరతుని యాచన సర్గకు ఆరంభం, రామరాజ్యం దాని ఫలం.

భరతుని మాట విని శత్రుపురాలను జయించే రాముడు ‘అలాగే’ అని అంగీకరించి శుభాసనంపై కూర్చున్నాడు. తరువాత శత్రుఘ్నుని మాట ప్రకారం సుఖమైన చేతులు గల, అతివేగంగా పని చేసే, నేర్పరులైన, గడ్డం తీసే క్షురకులు రాఘవుని చుట్టుముట్టారు. ముందుగా భరతుడూ, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడూ, వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవుడూ, రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుడూ స్నానం చేసిన తరువాత, రాముడు జటలను శుభ్రం చేసుకుని స్నానం చేసి, రంగురంగుల మాలలూ లేపనాలూ ధరించి, మిక్కిలి విలువైన వస్త్రాలు ధరించి, శోభతో జ్వలిస్తూ అక్కడ నిలిచాడు. ఇక్ష్వాకుకులవర్ధనుడూ, శోభాయమానుడూ, వీర్యవంతుడూ అయిన శత్రుఘ్నుడు రామునికీ లక్ష్మణునికీ అలంకరణ చేయించాడు. మనస్వినులైన దశరథుని భార్యలందరూ స్వయంగా సీతకు మనోహరమైన అలంకరణ చేశారు. తరువాత పుత్రవాత్సల్యం గల కౌసల్య ఆనందంతో, ఎంతో శ్రద్ధగా వానరపత్నులందరికీ అందమైన అలంకరణ చేసింది. తరువాత శత్రుఘ్నుని మాట ప్రకారం సుమంత్రుడనే సారథి సర్వాంగసుందరమైన రథాన్ని సిద్ధం చేసి తీసుకువచ్చాడు. రాముని అంగీకారం సంక్షిప్తమైనది — ‘తథేతి’ (అలాగే) అనే ఒక్క పదమే; అతడు సోదరుని ప్రార్థనను తిరస్కరించడు. పద్నాలుగేళ్ళు జటలు ధరించిన రాముడు ఈ రోజు జటలను శుభ్రం చేసుకుంటాడు — ఇది వనవాసం ముగిసిందనడానికి ప్రత్యక్షచిహ్నం. భరతుడు మొదట స్నానం చేస్తాడు, ఎందుకంటే అతడు కూడా తాపసవేషాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు. కౌసల్య స్వయంగా వానరస్త్రీలకు అలంకరణ చేస్తుంది — ఇది ఆమె వాత్సల్యానికీ ఆతిథ్యానికీ పరాకాష్ఠ; వానరపత్నులు కూడా ఆమెకు కోడళ్ళ వంటివారే. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘యత్నాత్’ అనే పదాన్ని ‘ఎంతో శ్రద్ధగా’ అని వివరిస్తుంది. మునుపు రాముణ్ణి అడవికి తీసుకువెళ్ళిన సుమంత్రుడే ఈ రోజు అతణ్ణి రాజ్యానికి తీసుకువెళ్తున్నాడు — కథావలయం పూర్తయింది. ‘శ్మశ్రువర్ధనాః’ అంటే క్షురకులు — ఇక్కడ ‘వర్ధన’ పదం కత్తిరించడం అనే అర్థంలో ఉంది. రాముడు తాను స్నానం చేసే ముందు సోదరులకూ మిత్రులకూ స్నానం చేయిస్తాడు — అతడు తన సుఖం కంటే ముందు ఇతరుల సుఖాన్ని చూస్తాడు. విభీషణుడూ సుగ్రీవుడూ అతిథులు, వారి స్నానం కూడా రాముని కంటే ముందే. సీత అలంకరణ దశరథుని భార్యలే స్వయంగా చేశారు — కోడలు ఇంటికి తిరిగి వచ్చిందని తల్లుల ఆనందం. పద్నాలుగేళ్ళు ఆమె కూడా నారబట్టలు ధరించింది, ఈ రోజు మళ్ళీ రాజవధువేషంలో ఉంది. వానరపత్నులు కిష్కింధ నుండి వచ్చారు, వారికి కూడా కౌసల్య తల్లిలా అలంకరణ చేస్తుంది. ఇలా అయోధ్యలో అందరూ సమానులే — మనుషులూ వానరులూ రాక్షసులూ. ఇలా స్నానమూ అలంకరణా పూర్తయ్యాయి. పదిహేనవ శ్లోకంలో ‘శ్రియా జ్వలన్’ (శోభతో జ్వలిస్తూ) — స్నానాలంకరణల తరువాత రాముడు ప్రకాశిస్తున్నాడు.

అగ్నిసూర్యుల వలె నిర్మలంగా ప్రకాశించే దివ్యరథం నిలిచి ఉండడం చూసి, శత్రుపురాలను జయించే మహాబాహువు రాముడు దానిని ఎక్కాడు. మహేంద్రుని వంటి కాంతి గల సుగ్రీవుడూ హనుమంతుడూ స్నానం చేసి దివ్యమైన వస్త్రాలూ శుభకుండలాలూ ధరించి వెళ్ళారు. అన్ని ఆభరణాలూ ధరించి శుభకుండలాలతో ఉన్న సుగ్రీవుని భార్యలూ సీతా నగరాన్ని చూడాలనే ఉత్సుకతతో వెళ్ళారు. అయోధ్యలో రాజు దశరథుని సచివులు పురోహితుడు వసిష్ఠుని ముందుంచుకుని ప్రయోజనకరంగా మంత్రాంగం చేశారు. అశోకుడూ విజయుడూ సిద్ధార్థుడూ ఏకాగ్రతతో రాముని అభ్యుదయం కోసమూ నగరపు సమృద్ధి కోసమూ ఇలా మంత్రాలోచన చేశారు — ‘జయానికి అర్హుడైన మహాత్ముడు రాముని అభిషేకం కోసం మంగళపూర్వకంగా చేయవలసినదంతా మీరు చేయాలి.’ ఇలా ఆదేశించి ఆ మంత్రులందరూ పురోహితుడూ రాముని చూడాలనే కోరికతో త్వరగా నగరం నుండి బయలుదేరారు. పాపరహితుడైన సహస్రాక్షుడు ఇంద్రుడు హరి అశ్వాలు పూన్చిన రథాన్ని ఎక్కి వెళ్ళినట్లు, రాముడు రథాన్ని ఎక్కి ఉత్తమమైన నగరానికి బయలుదేరాడు. మంత్రులకు రాజ్యనిర్వహణ తెలుసు — అభిషేకం శాస్త్రోక్తవిధితో మంగళపూర్వకంగా జరగాలని వారు జాగ్రత్తపడతారు. ‘రామవృద్ధ్యర్థమృద్ధ్యర్థం నగరస్య చ’ (రాముని అభ్యుదయం కోసమూ నగరపు సమృద్ధి కోసమూ) — రాజు ఉన్నతీ ప్రజల సమృద్ధీ ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్నాయి. ఇంద్రుని ఉపమానంతో రాముని రథం దేవరాజు రథంలా హరి అశ్వాలతో కూడినదని తెలుస్తుంది. సుగ్రీవుని భార్యలు సీతతో కలిసి నగరాన్ని చూడాలని ఉత్సుకులై ఉన్నారు — వానరస్త్రీలు మానవనగరపు వైభవాన్ని మొదటిసారి చూస్తున్నారు. ‘అగ్న్యర్కామలసంకాశం’ (అగ్నిసూర్యుల వలె నిర్మలంగా ప్రకాశించే) — రథపు దీప్తి. హనుమంతుడూ సుగ్రీవుడూ రాముని సమీపంలో ఉన్నారు, వారు కూడా దివ్యవస్త్రాలతో అలంకరించబడ్డారు. మంత్రులు నగరంలో ఉండి అభిషేకవిధిని నిశ్చయించి, తరువాత రాముణ్ణి చూడడానికి బయలుదేరుతారు; ఇలా ఆనందంలో కూడా రాజ్యకార్యం మరచిపోబడలేదు. అశోకుడూ విజయుడూ సిద్ధార్థుడూ పూర్వసర్గలో కూడా చెప్పబడిన మంత్రులు. ‘యద్యన్మంగళపూర్వకం’ (మంగళపూర్వకంగా చేయవలసినదంతా) — చేయవలసిన శుభకార్యమేదైనా అంతా చేయండనే సర్వవ్యాపకమైన ఆదేశం. రాముని రథయాత్ర నందిగ్రామం నుండి అయోధ్యకు, ఒక్క క్రోశం దారి; ఆ దారిని ముందురోజే శత్రుఘ్నుడు శుభ్రం చేయించి, నీళ్ళు చల్లించి, అలంకరింపజేశాడు. రథం ఎక్కిన రాముడు ఇంద్రునిలా శోభిస్తున్నాడు.

భరతుడు పగ్గాలు పట్టుకున్నాడు, శత్రుఘ్నుడు ఛత్రాన్ని పట్టుకున్నాడు, లక్ష్మణుడు అతని శిరస్సుపై వింజామర వీస్తూ నిలిచాడు. చుట్టూ నిలిచిన మరొకడు తెల్లని వాలవ్యజనాన్ని పట్టుకున్నాడు, రాక్షసేంద్రుడు విభీషణుడు చంద్రుని వంటి మరొక చామరాన్ని పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు ఆకాశంలో ఋషిసంఘాలూ మరుద్గణాలతో కూడిన దేవతలూ స్తుతిస్తున్న రాముని గురించిన మధురధ్వని వినిపించింది. తరువాత మహాతేజస్వి అయిన వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు పర్వతం వంటి శత్రుంజయమనే ఏనుగును ఎక్కాడు. వానరులు మానవరూపం ధరించి అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించుకుని తొమ్మిది వేల ఏనుగులను ఎక్కి వెళ్ళారు. శంఖనాదాలతోనూ దుందుభుల ధ్వనులతోనూ పురుషవ్యాఘ్రుడు మేడల వరుసలు గల ఆ నగరానికి బయలుదేరాడు. ముందు నడిచేవారితో కూడి, శరీరకాంతితో విరాజిల్లుతూ, రథంలో వస్తున్న అతిరథుడైన రాఘవుణ్ణి పౌరులు చూశారు. వారు కాకుత్స్థుణ్ణి జయజయధ్వానాలతో అభినందించి, రాముడు వారిని ప్రత్యభినందించగా, సోదరులతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ మహాత్ముని అనుసరించారు. మంత్రులతోనూ బ్రాహ్మణులతోనూ ప్రజలతోనూ చుట్టుముట్టబడిన రాముడు నక్షత్రాలతో కూడిన చంద్రునిలా శోభతో ప్రకాశించాడు. చేతులలో తాళాలూ స్వస్తికాలూ పట్టుకుని ముందు నడిచేవారితోనూ, వాద్యాలతోనూ, ఆనందంతో మంగళవచనాలు పలికేవారితోనూ చుట్టుముట్టబడి అతడు వెళ్ళాడు. అక్షతలూ, బంగారమూ, గోవులూ, కన్యలూ, ద్విజులూ, మోదకాలు చేతబట్టిన మనుషులూ రాముని ముందు నడిచారు. రాముడు మంత్రులకు సుగ్రీవునితో తన స్నేహాన్నీ, వాయుపుత్రుని ప్రభావాన్నీ, వానరుల కార్యాలనూ వివరించాడు. అది విని అయోధ్యాపురవాసులు విస్మయం చెందారు; వానరుల కార్యాలనూ, రాక్షసుల బలాన్నీ, విభీషణునితో కలయికనూ అతడు మంత్రులకు చెప్పాడు. ఇది చెప్పి, కాంతిమంతుడైన రాముడు వానరులతో కలిసి సంతుష్టులూ పుష్టిగలవారూ అయిన జనులతో నిండిన అయోధ్యలో ప్రవేశించాడు. పౌరులు ఇంటింటా పతాకలు ఎగరేశారు; రాముడు ఇక్ష్వాకులు నివసించిన రమ్యమైన తండ్రి ఇంటిని చేరాడు. తరువాత రఘునందనుడు మహాత్ముడైన తండ్రి భవనానికి చేరి లోపల ప్రవేశించి, కౌసల్యకూ సుమిత్రకూ కైకేయికీ అభివాదం చేసి, ధర్మపరులలో శ్రేష్ఠుడైన భరతునితో అర్థవంతమైన మధురవాక్కుతో ఇలా అన్నాడు — ‘అశోకవనంతో కూడిన, ముత్యాలతోనూ వైడూర్యాలతోనూ పొదిగిన, శ్రేష్ఠమైన నా విశాలభవనాన్ని సుగ్రీవునికి నివేదించు.’ అతని మాట విని సత్యపరాక్రముడైన భరతుడు సుగ్రీవుని చేయి పట్టుకుని ఆ భవనంలో ప్రవేశించాడు. తరువాత శత్రుఘ్నుడు ప్రేరేపించగా జనులు నూనెదీపాలనూ మంచాలనూ పరుపులనూ తీసుకుని త్వరగా లోపలికి వెళ్ళారు. ఈ భాగంలో రాముని శోభాయాత్ర సంపూర్ణచిత్రం ఉంది — సారథి భరతుడు, ఛత్రధారి శత్రుఘ్నుడు, చామరధారులు లక్ష్మణుడూ విభీషణుడూ; నలుగురు సోదరులూ మిత్రుడూ ఒక్కచోట సేవలో. ఇక్కడ ‘జగృహే పరితః స్థితః’ (చుట్టూ నిలిచిన మరొకడు పట్టుకున్నాడు) అని ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘సుగ్రీవో వానరేశ్వరః’ (వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు) అని ఉంది; ముద్రిత పాఠాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లు ఉంచాము. నలభయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. రాముడు తన విజయపు శ్రేయస్సును వానరులకు ఇస్తాడు — సుగ్రీవుని స్నేహమూ హనుమంతుని ప్రభావమూ అతడే స్వయంగా కీర్తిస్తాడు. అతడు తన ఉత్తమభవనాన్ని సుగ్రీవునికి ఇస్తాడు; అతిథిసత్కారమే రాజు మొదటి కర్తవ్యం. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పితుర్భవనమాసాద్య…’ అనే రెండు అర్ధభాగాలు ‘అథాబ్రవీద్రాజపుత్రో…’ తరువాత ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో ముందు ఉన్నాయి — క్రమవిపర్యయం. శత్రుంజయం రాముని ఏనుగు, సుగ్రీవుడు దానిని ఎక్కుతాడు — ఇది అతిథికి పరమసమ్మానం. అయోధ్యావాసులు భయపడకూడదని వానరులు మానవరూపంలో ఏనుగులను ఎక్కుతారు. నగరానికి ‘హర్మ్యమాలినీ’ (మేడల వరుసలు గలది) అనే విశేషణం దాని ప్రాసాదపంక్తుల వైభవాన్ని చూపిస్తుంది. పౌరులు ‘వర్ధయిత్వా’ — జయధ్వానాలతోనూ ఆశీర్వాదాలతోనూ రాముణ్ణి అభినందిస్తారు, రాముడు కూడా వారిని ప్రత్యభినందిస్తాడు. నక్షత్రాలతో చంద్రుడు అనే ఉపమానం — మంత్రులతోనూ ప్రజలతోనూ చుట్టుముట్టబడిన రాముడు వారిలో ప్రధానుడైనా వారితో ఒక్కడే. మంగళద్రవ్యాలు — అక్షతలు, బంగారం, గోవులు, కన్యలు, బ్రాహ్మణులు, మోదకాలు — శుభయాత్రకు సంప్రదాయసిద్ధమైన చిహ్నాలు. దారిలో రాముడు మంత్రులతో సంభాషిస్తూ యుద్ధవృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు; పౌరులు విస్మయపడతారు. ఇలా అయోధ్య జనులు తన మిత్రులను సమ్మానించేలా రాముడు స్వయంగా వారిని పరిచయం చేస్తాడు. ‘ఐక్ష్వాకాధ్యుషితం’ (ఇక్ష్వాకులు నివసించిన) — తండ్రి ఇంట్లో పూర్వం ఇక్ష్వాకువంశపు రాజులు నివసించారు; అందులో ప్రవేశించడం అంటే రాముడు వంశపరంపరలో మళ్ళీ స్థాపించబడడం. తల్లులకు మళ్ళీ అభివాదం, తరువాత భరతునికి ఆదేశం — ఈ క్రమం రాముని వినయాన్నీ కర్తవ్యనిష్ఠనూ చూపిస్తుంది. ‘సాశోకవనికం’ (అశోకవనంతో కూడిన) — రాముని స్వంతభవనం అశోకవనంతో కూడినది; లంకలోని అశోకవనంలో సీత అనుభవించిన దుఃఖానికి విపరీతంగా ఇది సుఖస్థానం. భరతుడు స్వయంగా సుగ్రీవుని చేయి పట్టుకుని అక్కడికి తీసుకువెళ్తాడు, శత్రుఘ్నుడు పడకలూ దీపాలూ పంపుతాడు — సోదరులందరూ అతిథిసేవలో నిమగ్నులు. ఈ భాగం చివర రాజప్రాసాదంలో అతిథుల నివాసపు ఏర్పాటు — రాముడు అభిషేకానికి ముందే మిత్రుల సుఖం గురించి ఆలోచిస్తాడు. నూనెదీపాలు రాత్రి వెలుగు కోసం, మంచాలూ పరుపులూ నిద్ర కోసం; రేపు ఉదయం అభిషేకం, అందువల్ల ఈ రాత్రి అందరూ విశ్రాంతి తీసుకోవాలి. దేవతలూ ఋషులూ ఆకాశంలో నిలిచి రాముణ్ణి స్తుతిస్తున్నారు, ఆ మధురధ్వని భూమిపై కూడా వినిపిస్తోంది — స్వర్గమూ భూమీ ఒకే ఉత్సవంలో కలిశాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘మరుద్గణాలతో కూడిన దేవతల సమూహాలు చేస్తున్న శ్రీరామచంద్రుని స్తవపు మధురధ్వని వినిపిస్తోంది’ అని వివరిస్తుంది. ‘తొమ్మిది వేల ఏనుగులు’ అనేది వానరుల సంఖ్యకు ఒక అంచనా — ప్రతి ఏనుగూ కొందరు వానరులను మోస్తుంది. ఇలా రాముని పునరాగమనం యుద్ధవిజయోత్సవమూ, గృహప్రవేశోత్సవమూ కూడా. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘హృష్టపుష్టజనాకీర్ణాం’ (సంతుష్టులూ పుష్టిగలవారూ అయిన జనులతో నిండిన) — అయోధ్య జనులు ఆనందంగా పుష్టిగా ఉన్నారు; భరతుని పాలనలో నగరం సమృద్ధమైంది, రాముని రాకతో ఆనందించింది. నలభై రెండవ శ్లోకంలో ‘గృహే గృహే పతాకాః’ (ఇంటింటా పతాకలు) — ప్రతి ఇల్లూ ఉత్సవంలో పాలుపంచుకుంటుంది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో శుభకార్యాలలోని సంప్రదాయం ప్రకారం మంగళద్రవ్యాలతో పాటు కన్యలు కూడా నడుస్తారు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘అపరం చంద్రసంకాశం’ (చంద్రుని వంటి మరొకటి) — విభీషణుని చామరం చంద్రునిలా తెల్లగా ప్రకాశిస్తోంది. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు శంఖదుందుభినాదాలతో పాటు నగరంలో ప్రవేశిస్తాడు.

తరువాత మహాతేజస్వి, రాఘవుని తమ్ముడు అయిన భరతుడు సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రభూ, రాముని అభిషేకం కోసం దూతలను ఆజ్ఞాపించు.’ సుగ్రీవుడు వెంటనే అన్ని రత్నాలతో అలంకరించిన నాలుగు బంగారు కలశాలను నలుగురు వానరేంద్రులకు ఇచ్చి ఇలా అన్నాడు — ‘వానరులారా, తెల్లవారే సమయానికి నాలుగు సముద్రాల జలాలతో నిండిన కలశాలతో సిద్ధంగా ఉండండి, అలా చేయండి.’ ఇలా చెప్పబడిన, ఏనుగుల వంటి మహాకాయులైన మహాత్ములైన వానరులు గరుడుల వలె వేగంగా వెళ్ళేవారై త్వరగా ఆకాశంలోకి ఎగిరారు. జాంబవంతుడూ, హనుమంతుడూ, వేగదర్శి అనే వానరుడూ, ఋషభుడూ నీటితో నిండిన కలశాలను తెచ్చారు; ఐదు వందల నదుల నీటిని కుంభాలలో తెచ్చారు. సత్త్వసంపన్నుడైన సుషేణుడు అన్ని రత్నాలతో అలంకరించిన, నీటితో నిండిన కలశాన్ని తూర్పు సముద్రం నుండి తెచ్చాడు. ఋషభుడు ఎర్రచందనంతోనూ కర్పూరంతోనూ కప్పిన బంగారు కలశాన్ని దక్షిణ సముద్రం నుండి త్వరగా తెచ్చాడు. వాయువేగం గల గవయుడు పెద్ద రత్నకుంభంతో పశ్చిమ మహాసముద్రం నుండి చల్లని నీటిని తెచ్చాడు. గరుడవాయువుల వంటి పరాక్రమం గల, సర్వగుణసంపన్నుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన అనిలుడు — వాయుపుత్రుడు — ఉత్తరసముద్రం నుండి నీటిని త్వరగా తెచ్చాడు. తరువాత ఆ వానరశ్రేష్ఠులు తెచ్చిన ఆ జలాన్ని చూసి శత్రుఘ్నుడు మంత్రులతో కలిసి రాముని అభిషేకం కోసం శ్రేష్ఠుడైన పురోహితునికీ మిత్రులకూ నివేదించాడు. నాలుగు సముద్రాలు నాలుగు దిక్కులను సూచిస్తాయి — రాముడు సమస్త భూమికీ రాజు. ఐదు వందల నదుల జలం సమస్త భూమండలానికి ప్రతినిధి. వానరుల వేగం ఇక్కడ ఉపయోగపడింది — ఒక్క రాత్రిలో నాలుగు దిక్కుల నుండీ నీరు తేవడం మనుషులకు అసాధ్యం. హనుమంతుడు ఉత్తరసముద్రం నుండి నీరు తెస్తాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అనిలః’ అనే పదాన్ని ‘పవనపుత్రుడైన హనుమంతుడు’ అని వివరిస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సుషేణః సత్త్వసంపన్నః’ అనే మాటను ‘భల్లూకాల అందమైన పెద్ద సైన్యం కలిగిన శక్తిశాలి జాంబవంతుడు’ అని వివరిస్తుంది — ఇక్కడ ‘సుషేణ’ (మంచి సైన్యం గలవాడు) అనే పదాన్ని జాంబవంతుని విశేషణంగా వివరించింది. భరతుడు సుగ్రీవుణ్ణి ‘ప్రభూ’ అని సంబోధిస్తాడు — ఒక రాజు మరొక రాజుతో ఆదరంగా మాట్లాడతాడు. సుగ్రీవుడు బంగారు కలశాలను ఇచ్చి తానే ఆదేశం ఇస్తాడు — ‘ప్రత్యూషసమయే’ (తెల్లవారే సమయానికి), అంటే రేపు సూర్యోదయానికి ముందు. వానరులు రాత్రే వెళ్ళి ఉదయానికి తిరిగి వస్తారు. కలశాల వర్ణన — తూర్పుసముద్రపుది రత్నాలతో అలంకరించినది, దక్షిణానిది ఎర్రచందనకర్పూరాలతో కప్పినది, పశ్చిమానిది రత్నకుంభం, ఉత్తరానిది హనుమంతుడు తెచ్చిన జలం — ప్రతి కలశమూ విశిష్టమైనది. గవయుడు ‘మారుతవిక్రముడు’ — వాయువులా వేగవంతుడు. అభిషేకజలాన్ని శత్రుఘ్నుడు పురోహితునికి నివేదిస్తాడు — విధి పురోహితుని అధీనం. ‘నదీశతానాం పంచానాం’ అనే మాటను హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఐదు వందల నదుల నుండి’ అని వివరిస్తుంది. నాలుగు సముద్రాల జలమూ ఐదు వందల నదుల జలమూ కలిసిన అభిషేకజలం సమస్త భూమికీ సారం. వానరులు పక్షుల వలె ఆకాశమార్గంలో వెళ్తారు — ‘గరుడుల వలె వేగంగా వెళ్ళేవారు’. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో వానరులు ‘వారణోపమాః’ — ఏనుగుల వంటి మహాకాయులు. సుగ్రీవుడు ఇక్కడ రాజులా ఆదేశం ఇస్తాడు, భరతుడు అతణ్ణి ఆదరిస్తాడు — ఇద్దరు రాజుల మైత్రి. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ధర్మాత్మానిలః’ అనేది ముద్రణలో ‘ధర్మాత్మా + అనిలః’ అనే సంధి; ఇక్కడ అనిలుడు అంటే వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు.

తరువాత నియమవంతుడూ వృద్ధుడూ అయిన వసిష్ఠుడు బ్రాహ్మణులతో కలిసి సీతతో కూడిన రాముణ్ణి రత్నమయమైన పీఠంపై కూర్చోబెట్టాడు. వసిష్ఠుడూ, వామదేవుడూ, జాబాలీ, కాశ్యపుడూ, కాత్యాయనుడూ, సుయజ్ఞుడూ, గౌతముడూ, విజయుడూ — వసువులు సహస్రాక్షుడైన వాసవుణ్ణి (ఇంద్రుణ్ణి) అభిషేకించినట్లు — స్వచ్ఛమైన సుగంధజలంతో నరవ్యాఘ్రుడైన రాముణ్ణి అభిషేకించారు. మొదట ఋత్విక్కులైన బ్రాహ్మణులు, తరువాత కన్యలూ, మంత్రులూ, యోధులూ, ఆనందంతో నిండిన వర్తకులూ అన్ని ఓషధుల రసాలతో అభిషేకించారు; ఆకాశంలో నిలిచిన దేవతలూ, నలుగురు లోకపాలకులూ, కలిసివచ్చిన దేవతలందరూ కూడా అభిషేకం చేశారు. పూర్వం బ్రహ్మ నిర్మించిన, రత్నాలతో శోభించే కిరీటం — దేనితో పూర్వం మనువు అభిషిక్తుడయ్యాడో, దేనితో అతని వంశంలోని రాజులు క్రమంగా అభిషేకించబడ్డారో — ప్రకాశించే తేజస్సు గల ఆ కిరీటాన్ని, బంగారంతో నిర్మించిన, మహాధనాలతో శోభించిన, నానావిధ సుందర రత్నాలతో చిత్రించిన సభలో, నానారత్నమయమైన పీఠంపై యథావిధిగా ఉంచి, తరువాత మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడూ ఋత్విక్కులూ రాఘవుణ్ణి కిరీటంతోనూ ఆభరణాలతోనూ అలంకరించారు. అభిషేకక్రమం శాస్త్రీయమైనది — మొదట పురోహితులూ ఋత్విక్కులూ, తరువాత కన్యలూ, మంత్రులూ, యోధులూ, వర్తకులూ; ఇలా సమాజంలోని అన్ని వర్గాలూ రాజు అభిషేకంలో భాగస్వాములు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పదహారుగురు కన్యల చేత’ అని సంఖ్యను జోడిస్తుంది. దేవతలూ లోకపాలకులూ ఆకాశం నుండి అభిషేకం చేస్తారు — రాముని రాజ్యం దైవానుమోదం పొందినది. మనువు కిరీటం సూర్యవంశపు పరంపరను సూచిస్తుంది; రాముడు దాని వారసుడు. వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకుల కులగురువు, అందువల్ల అతడే అభిషేకానికి ప్రధానుడు. ‘ససీతం’ (సీతతో కూడిన) — సీత కూడా రామునితో పాటు అభిషిక్తురాలైంది. రత్నమయపీఠంపై రాముడు సీతతో కలిసి కూర్చున్నాడు — అయోధ్యాకాండలో కైకేయి వరంతో విఘ్నమైన అభిషేకం ఈ రోజు పద్నాలుగేళ్ళ తరువాత నెరవేరింది. ఎనిమిది మంది ఋషులు అభిషేకం చేస్తారు; ‘వసవో వాసవం యథా’ (వసువులు ఇంద్రుని వలె) అనే ఉపమానం — ఎనిమిది మంది వసువులు ఇంద్రుణ్ణి అభిషేకించినట్లు ఎనిమిది మంది ఋషులు రాముణ్ణి. అన్ని ఓషధుల రసాలూ జలంతో కలపబడ్డాయి. కిరీటపు చరిత్ర — బ్రహ్మ నిర్మించినది, మొదట మనువు ధరించినది, తరువాత ఇక్ష్వాకులందరూ క్రమంగా ధరించినది; ఈ రోజు రాముని శిరస్సుపై. సభ బంగారంతోనూ రత్నాలతోనూ శోభించింది. ఇదంతా రాముని రాజత్వపు వైధత్వాన్నీ దివ్యత్వాన్నీ స్థాపిస్తుంది. దేవతలు ఆకాశంలో నిలిచి అభిషేకజలాన్ని వర్షిస్తున్నట్లుంది. అరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘సమయోక్ష్యత’ అంటే అలంకరించబడ్డాడు లేదా యోజించబడ్డాడు; కిరీటమూ ఆభరణాలూ యథాస్థానంలో ధరింపజేయబడ్డాయి. వసిష్ఠుడు ‘ప్రయతః’ — శుద్ధుడూ సంయమి అయినవాడు, అభిషేకకర్త.

శత్రుఘ్నుడు అతని తెల్లని శుభమైన ఛత్రాన్ని పట్టుకున్నాడు, వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు తెల్లని వాలవ్యజనాన్ని, రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుడు చంద్రుని వంటి మరొక చామరాన్ని పట్టుకున్నారు. వాసవుడు (ఇంద్రుడు) ప్రేరేపించగా వాయువు దేదీప్యమానంగా ప్రకాశించే, నూరు బంగారు తామరలతో కూడిన బంగారుమాలను రాఘవునికి ఇచ్చాడు; ఇంద్రుని ప్రేరణతో అతడు అన్ని రత్నాలతో కూడిన, మణులతో అలంకరించిన ముత్యాలహారాన్ని కూడా నరేంద్రునికి ఇచ్చాడు. దానికి అర్హుడూ ధీమంతుడూ అయిన రాముని అభిషేకంలో దేవగంధర్వులు గానం చేశారు, అప్సరోగణాలు నాట్యం చేశాయి. రాఘవుని ఉత్సవంలో భూమి పంటలతో నిండింది, చెట్లు ఫలించాయి, పూలు సువాసనలు వెదజల్లాయి. మనుజశ్రేష్ఠుడైన రాముడు మొదట ద్విజులకు లక్ష గుర్రాలనూ, లక్ష పాడిఆవులనూ గోవులనూ, నూరు వృషభాలనూ దానం చేశాడు; బ్రాహ్మణులకు ముప్పై కోట్ల బంగారు నాణేలనూ, మిక్కిలి విలువైన రకరకాల ఆభరణాలనూ వస్త్రాలనూ మళ్ళీ దానం చేశాడు. మనుజాధిపుడు సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గల, మణులు పొదిగిన దివ్యమైన బంగారుమాలను సుగ్రీవునికి ఇచ్చాడు. ధైర్యశాలి అయిన అతడు వాలిపుత్రుడైన అంగదునికి వైడూర్యాలతో చిత్రించిన, చంద్రకిరణాల వంటి కాంతితో అలంకరించిన రెండు అంగదాలను (బాహుభూషణాలను) ఇచ్చాడు. రాముడు శ్రేష్ఠమైన మణులు పొదిగిన, చంద్రకిరణాల వంటి కాంతి గల ఆ సాటిలేని ముత్యాలహారాన్నీ, మలినం లేని రెండు దివ్యవస్త్రాలనూ, శుభాభరణాలనూ సీతకు ఇచ్చాడు. ప్రకృతి కూడా రాముని అభిషేకంలో ఆనందించింది — భూమి పంటలతో నిండింది, చెట్లు ఫలించాయి, పూలు సుగంధభరితమయ్యాయి; ఇది రామరాజ్యానికి ముందస్తు సూచన. దానాల విస్తారం రాజు ఉదారతను చూపిస్తుంది. అంగదునికి అంగదాలు అనేది శబ్దక్రీడ — ‘అంగదం’ అంటే బాహుభూషణం కూడా. వాయుదేవుడు హారం ఇస్తాడు, రాముడు దానిని సీతకు ఇస్తాడు, సీత దానిని వాయుపుత్రునికి ఇస్తుంది — హారం తన మూలానికే తిరిగి వెళ్తున్నట్లుంది. ఛత్రచామరధారులు ఇక్కడ మళ్ళీ — శత్రుఘ్నుడు, సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు; ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు వింజామర పట్టుకున్నాడు. వాయువు దానం ఇంద్రుని ప్రేరణతో జరిగింది — దేవరాజు స్వయంగా రాముని అభిషేకాన్ని గౌరవిస్తాడు. ‘శతపుష్కరా మాలా’ — నూరు బంగారు కమలాలు గల మాల; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నూరు బంగారు కమలాలతో చేసినది’ అని చెబుతుంది. దేవతలు పాడతారు, నాట్యం చేస్తారు — స్వర్గంలో కూడా ఉత్సవం. రాముని దానాలలో మొదట బ్రాహ్మణులు, తరువాత మిత్రులు, తరువాత భార్య — ధర్మక్రమం. ముప్పై కోట్ల బంగారం అనేది అపరిమితమైన దానం; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ముప్పై కోట్ల బంగారు నాణేలు’ అని చెబుతుంది. సుగ్రీవునికి మాల, అంగదునికి అంగదాలు — మిత్రుని కుమారునికి కూడా సమ్మానం; అతడు మునుపు వాలివధతో తండ్రిని కోల్పోయాడు. ‘అభిషేకే తదర్హస్య’ (దానికి అర్హుడైనవాని అభిషేకంలో) — ధర్మంతో విజయం సాధించినవాడు గనుక రాముడే అభిషేకానికి యోగ్యుడు. ‘సహస్రశతమశ్వానాం’ అంటే లక్ష గుర్రాలు, హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఒక లక్ష గుర్రాలు’ అని చెబుతుంది. బ్రాహ్మణులకు వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ — దానపు సంపూర్ణత. డెబ్బై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘అరజే వాససీ’ అంటే మలినం లేని నిర్మలమైన రెండు వస్త్రాలు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఎన్నడూ మాసిపోని రెండు దివ్యవస్త్రాలు’ అని చెబుతుంది. డెబ్బై రెండవ శ్లోకంలో ‘ఫలవంతశ్చ పాదపాః’ (చెట్లు ఫలించాయి) — ఋతువు లేకపోయినా చెట్లు ఫలించాయి.

వైదేహి వాయుపుత్రునికి ఏదైనా ఇవ్వాలని కోరుకుంటూ ఆలోచిస్తూ, తన మెడ నుండి హారాన్ని తీసి, వానరులందరి వైపూ భర్త వైపూ మళ్ళీ మళ్ళీ చూసింది. ఇంగితం తెలిసిన రాముడు జనకుని కుమార్తె అయిన ఆమెను చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘సుభగా, భామినీ, నీవు ఎవరిపట్ల సంతుష్టురాలవో వారికి ఈ హారాన్ని ఇవ్వు.’ అప్పుడు నల్లని కన్నులు గల ఆమె ఆ హారాన్ని వాయుపుత్రునికి ఇచ్చింది — ఎవరిలో తేజస్సూ, ధైర్యమూ, కీర్తీ, దక్షతా, సామర్థ్యమూ, వినయమూ, నీతీ, పౌరుషమూ, పరాక్రమమూ, బుద్ధీ ఎల్లప్పుడూ ఉంటాయో అతనికి. చంద్రకిరణసమూహంలా తెల్లని తెల్లమబ్బుతో పర్వతం శోభించినట్లు, ఆ హారంతో వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు శోభించాడు. వృద్ధవానరులందరూ, ఇతర వానరశ్రేష్ఠులూ వస్త్రాలతోనూ భూషణాలతోనూ యథార్హంగా సత్కరించబడ్డారు. విభీషణుడూ, సుగ్రీవుడూ, హనుమంతుడూ, జాంబవంతుడూ, వానరముఖ్యులందరూ అక్లిష్టకర్ముడైన రామునిచేత ఇష్టమైన వస్తువులతోనూ పుష్కలమైన రత్నాలతోనూ యథార్హంగా సత్కరించబడి, ఆనందభరితమైన మనస్సులతో వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు. పరంతపుడైన భూపతి ద్వివిద మైందులకూ నీలునికీ అన్ని కోరదగిన వస్తువులనూ చూసి ఇచ్చాడు. మహాత్ములైన ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ అభిషేకాన్ని చూసి, రాజేంద్రుడు వీడ్కోలు ఇవ్వగా కిష్కింధకు చేరారు. వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు రాముని అభిషేకాన్ని చూసి, రామునిచేత సత్కరించబడి కిష్కింధానగరంలో ప్రవేశించాడు. ధర్మాత్ముడూ మహాయశస్వీ అయిన రాజు విభీషణుడు కూడా ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠులతో కలిసి తన కులధనాన్ని (వంశపారంపర్యమైన రాజ్యాన్ని) పొంది లంకకు వెళ్ళాడు. సీత హారదానం కృతజ్ఞతకు సుందరమైన దృశ్యం — అశోకవనంలో హనుమంతుడే ఆమెను మొదట ఊరడించినవాడు. ఆమె రాముని అనుమతి లేకుండా ఇవ్వాలనుకోదు, అందువల్ల భర్త వైపు చూస్తుంది; రాముడు ఆమె ఇంగితాన్ని గ్రహిస్తాడు. ‘యస్య తుష్టాసి’ (ఎవరిపట్ల సంతుష్టురాలవో) అంటూ రాముడు నిర్ణయాన్ని సీతకే వదిలేస్తాడు. హనుమంతుని గుణాల జాబితా — పది గుణాలు — అతని చరిత్రకు సారం. తెల్లని మేఘంతో శోభించే పర్వతంలా హారంతో హనుమంతుడు. ముద్రణలో ‘అథ సా వాయుపుత్రాయ…’ అనేది ఎనభై ఒకటవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దదౌ సా…’ అని ఉంది; ‘తేజో ధృతిర్యశో…’ అనే గుణాల జాబితా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ద్వివిద మైంద నీలులకు దానం సమీక్షిత సంస్కరణలో వృద్ధవానరుల సత్కారానికి ముందు ఉంది, ముద్రణలో తరువాత — క్రమవిపర్యయం. వీడ్కోలు క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట అందరూ సత్కరించబడ్డారు, తరువాత ‘యథాగతం’ (వచ్చినట్లే) వెళ్ళారు. వానరులు రాముని రాజ్యాభిషేకాన్ని చూసిన తరువాతనే వెళ్తారు; వారి సేవకు ఫలం ఈ దర్శనమే. సుగ్రీవుడు కిష్కింధకు, విభీషణుడు లంకకు — ఇద్దరు రాజులూ రాముని కృప వల్ల స్వరాజ్యాన్ని పొందారు. ‘కులధనం’ అంటే విభీషణుని పితృపారంపర్యమైన రాజ్యం, అతడు దానిని ధర్మంతో పొందాడు. హనుమంతుడు కిష్కింధకు వెళ్ళాడో లేదో ఇక్కడ విడిగా చెప్పబడలేదు; ‘సర్వే’ (అందరూ) అనే మాటలో అతడు కూడా ఇమిడి ఉన్నాడు. ద్వివిద మైంద నీలులకు ప్రత్యేకదానం, ఎందుకంటే వారు యుద్ధంలో ప్రత్యేకంగా పరాక్రమం చూపారు. వాయువు రామునికి ఇచ్చిన హారాన్ని సీత వాయుపుత్రునికి ఇచ్చింది — ఇలా తండ్రి దానం కుమారునికి చేరింది. హనుమంతుని శోభకు ఉపమానం — తెల్లని మేఘాలతో కప్పబడిన పర్వతం; హనుమంతుడు పర్వతంలా మహత్తరుడూ స్థిరుడూ. ఎనభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘పార్థివేంద్రేణ విసృష్టాః’ (రాజేంద్రుడు వీడ్కోలు ఇవ్వగా) — వారు తమ ఇష్టంతో కాక రాముని అనుమతితోనే వెళ్తారు. ఎనభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సుగ్రీవుడు ‘పూజితః’ (సత్కరించబడి) — రామునిచేత ప్రత్యేకంగా సత్కరించబడిన తరువాతనే కిష్కింధలో ప్రవేశిస్తాడు.

శత్రువులను సంహరించిన మహాయశస్వీ, పరమోదారుడూ అయిన రాఘవుడు సమస్తరాజ్యాన్నీ పరమానందంతో పాలించాడు. ధర్మవత్సలుడైన రాముడు ధర్మజ్ఞుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మజ్ఞా, పూర్వరాజులు బలంతో పాలించిన ఈ భూమిని నాతో కలిసి అధిష్ఠించు. పితరులు ధరించిన ఆ భారాన్ని యౌవరాజ్యంలో నాతో సమానుడవై నీవు మోయి.’ అన్నివిధాలా అనునయించినా, నియమించినా సౌమిత్రి భూమిపై యౌవరాజ్యాన్ని స్వీకరించకపోవడంతో, మహాత్ముడైన రాముడు భరతుణ్ణి అభిషేకించాడు. తొంభై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. తొంభై రెండు, తొంభై మూడు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. లక్ష్మణుని నిరాకరణ అతని సేవాభావాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు రాముని సేవకుడుగానే ఉండాలనుకుంటాడు, రెండవ పాలకుడుగా కాదు. భరతుడు పద్నాలుగేళ్ళు రాజ్యాన్ని పాలించాడు, అందువల్ల అతడే యువరాజపదవికి యోగ్యుడు. ‘పూర్వరాజాధ్యుషితాం’ (పూర్వరాజులు పాలించిన) — భూమి ఇక్ష్వాకుల పితృపారంపర్యమైనది. లక్ష్మణుడు అన్నివిధాలా అనునయించబడినా స్వీకరించడు — అతని అనిచ్ఛ దృఢమైనది. అప్పుడు రాముడు భరతుణ్ణి అభిషేకిస్తాడు, ఇలా భరతుని త్యాగానికి కూడా పురస్కారం లభించింది. రాముని మాట ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది — ‘తుల్యం మయా త్వం’ (నాతో సమానుడవై) అంటూ అతడు లక్ష్మణుణ్ణి తనతో సమానునిగా భావిస్తాడు, చిన్నవానిగా కాదు.

రాజకుమారుడైన రాముడు పౌండరీకమూ అశ్వమేధమూ వాజపేయమూ, ఇంకా రకరకాల యజ్ఞాలూ అనేకసార్లు చేశాడు. రాఘవుడు రాజ్యాన్ని పొంది పదివేల సంవత్సరాలు పాలిస్తూ, శ్రేష్ఠమైన అశ్వాలతోనూ భూరిదక్షిణలతోనూ కూడిన నూరు అశ్వమేధాలు చేశాడు. మోకాళ్ళ వరకు వ్రేలాడే బాహువులు గలవాడూ, విశాలవక్షస్సు గలవాడూ, ప్రతాపవంతుడూ, లక్ష్మణుడు అనుచరునిగా గలవాడూ అయిన రాముడు ఈ భూమిని పాలించాడు. ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు సాటిలేని రాజ్యాన్ని పొంది మిత్రులతోనూ జ్ఞాతులతోనూ బంధువులతోనూ కలిసి బహువిధ యజ్ఞాలు చేశాడు. రాముడు రాజ్యం పాలిస్తుండగా విధవలు విలపించలేదు, క్రూరమృగాల వల్ల భయం లేదు, రోగాల వల్ల భయం లేదు. లోకం దొంగలు లేనిదైంది, ఎవరూ అనర్థాన్ని తాకలేదు, వృద్ధులు పిల్లలకు ప్రేతకార్యాలు చేయవలసి రాలేదు. అంతా ఆనందమయంగానే ఉంది, అందరూ ధర్మపరాయణులయ్యారు; రామునే ఆదర్శంగా చూస్తూ ఒకరినొకరు హింసించుకోలేదు. రాముడు రాజ్యం పాలిస్తుండగా జనులు వేలాది సంవత్సరాలు జీవించారు, వేలాది సంతానం గలవారై, రోగం లేకుండా, శోకం లేకుండా ఉన్నారు. ప్రజల కథలన్నీ ‘రాముడు, రాముడు, రాముడు’ అనే అయ్యాయి, జగత్తు రామమయమైంది. అక్కడ చెట్లు ఎప్పుడూ దృఢమైన వేళ్ళతో, ఎప్పుడూ పండ్లతో, పూలతో ఉన్నాయి; మేఘం కోరినప్పుడు వర్షించింది, గాలి సుఖస్పర్శతో వీచింది. బ్రాహ్మణులూ క్షత్రియులూ వైశ్యులూ శూద్రులూ లోభం లేకుండా తమతమ కర్మలలో ప్రవర్తించారు, తమ కర్మలతోనే సంతుష్టులయ్యారు. రాముడు పాలిస్తుండగా ప్రజలు ధర్మపరులు, అసత్యవాదులు కారు; అందరూ శుభలక్షణసంపన్నులూ ధర్మపరాయణులూ. సోదరులతో కలిసి శ్రీమంతుడైన రాముడు పదివేల సంవత్సరాలూ మరో వెయ్యి సంవత్సరాలూ (పది వందల సంవత్సరాలు) రాజ్యం చేశాడు. ముద్రణలో తొంభై ఐదవ శ్లోకానికి హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘పదకొండు వేల సంవత్సరాల వరకు’ అని ఉంది, కింద పాదటిప్పణి కూడా ఉంది — ‘ఇతరచోట్ల “దశవర్షసహస్రాణి దశవర్షశతాని చ” (పదివేల సంవత్సరాలూ పది వందల సంవత్సరాలూ) అని చెప్పబడింది; వాటితో ఏకవాక్యత కోసం ఇక్కడ “పది” అనే మాటను “పదకొండు”కు సూచకంగా గ్రహించాలి’ అని. అందువల్ల పదివేలూ పది వందలూ కలిపి పదకొండు వేల సంవత్సరాలు. రామరాజ్యపు లక్షణాలు — అకాలమృత్యువు లేదు, రోగం లేదు, దొంగ లేడు, వర్ణాశ్రమధర్మం స్వచ్ఛందంగా పాలించబడుతుంది, ప్రకృతి అనుకూలంగా ఉంటుంది. ‘రామభూతం జగత్’ (జగత్తు రామమయమైంది) — అందరి నాలుకపైనా మనస్సులోనూ రాముడే; ఇది ఆదర్శరాజ్యానికి పరమాదర్శం. ముద్రణలో ‘నిత్యమూలాః’ (ఎప్పుడూ దృఢమైన వేళ్ళతో) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిత్యపుష్పాః … స్కంధవిస్తృతాః’ (ఎప్పుడూ పూలతో … విశాలమైన కాండాలతో) అని ఉంది. సమీక్షిత సంస్కరణ 6.116.090 లోని మూడవ పాదంతో — ‘దశవర్షసహస్రాణి రామో రాజ్యమకారయత్’ (పదివేల సంవత్సరాలు రాముడు రాజ్యం చేశాడు) — ముగుస్తుంది; ముద్రణలో దాని స్థానంలో 106 వ శ్లోకం ఉంది. పౌండరీకం, అశ్వమేధం, వాజపేయం మహాయజ్ఞాలు, రాజసూయాదులతో పాటు రాజు చేయవలసినవి. ‘ఆజానులంబిబాహుః’ (మోకాళ్ళ వరకు వ్రేలాడే బాహువులు గలవాడు) అనేది మహాపురుషలక్షణం. విధవల విలాపం లేదు, ఎందుకంటే పురుషులు అకాలంలో మరణించరు; వృద్ధులు పిల్లలకు ప్రేతకార్యాలు చేయరు, ఎందుకంటే పిల్లలు వృద్ధుల కంటే ముందు మరణించరు. ఇది రామరాజ్యపు సర్వప్రసిద్ధమైన ఆదర్శం, ఇది ఈనాటికీ భారతీయుల మనస్సులలో జీవించి ఉంది. ‘కామవర్షీ పర్జన్యః’ (కోరినప్పుడు వర్షించే మేఘం) — కోరినప్పుడు వర్షం; అతివృష్టి గానీ అనావృష్టి గానీ లేదు. నాలుగు వర్ణాలకూ తమ ధర్మంలో తృప్తి — ఎవరూ ఇతరుల ధర్మాన్ని కోరరు, లోభం లేదు. ‘సర్వే లక్షణసంపన్నాః’ (అందరూ లక్షణసంపన్నులు) — శుభలక్షణాలతో కూడినవారు. ‘నానర్థం కశ్చిదస్పృశత్’ (ఎవరూ అనర్థాన్ని తాకలేదు) — ఎవరూ అనర్థకరమైన పని చేయలేదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఏ మనిషీ అనర్థకరమైన పనులలో చేయి పెట్టలేదు’ అని చెబుతుంది. ‘రామమేవానుపశ్యంతః’ (రామునే ఆదర్శంగా చూస్తూ) — ప్రజలు రాముని ఆచరణను ఆదర్శంగా భావించి అలాగే ప్రవర్తిస్తారు; యథా రాజా తథా ప్రజా. తొంభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘లక్ష్మణానుచరః’ (లక్ష్మణుడు అనుచరునిగా గలవాడు) — వనంలో లాగే రాజ్యంలో కూడా లక్ష్మణుడు రామునికి అనుచరుడే. తొంభై ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో ఎనభయ్యవది, ముద్రణలో తరువాత ఉంది — క్రమవిపర్యయం. ఇలా రాముడు మిత్రులతోనూ జ్ఞాతులతోనూ బంధువులతోనూ కలిసి యజ్ఞాలు చేస్తాడు — ధర్మం కుటుంబంతో కలిసి. నూట ఒకటవ శ్లోకంలో ‘పుత్రసహస్రిణః’ (వేలాది సంతానం గలవారు) — వంశాభివృద్ధి.

ఋషిప్రోక్తమైన ఈ ఆదికావ్యాన్ని పూర్వం వాల్మీకి రచించాడు — ఇది ధర్మసమ్మతమైనది, కీర్తినీ ఆయుష్షునూ ఇచ్చేది, రాజులకు విజయాన్ని తెచ్చేది. లోకంలో దీనిని ఎల్లప్పుడూ వినే మనిషి పాపం నుండి విముక్తుడవుతాడు. రాముని అభిషేకాన్ని విని పుత్రులను కోరేవాడు పుత్రులనూ, ధనాన్ని కోరేవాడు ధనాన్నీ పొందుతాడు; రాజు భూమిని జయిస్తాడు, శత్రువులను అణచివేస్తాడు. రాఘవునితో కౌసల్యా, లక్ష్మణునితో సుమిత్రా, భరతునితో కైకేయీ జీవించి ఉన్న పుత్రులు గలవారైనట్లే, ఇతర స్త్రీలు కూడా ఎల్లప్పుడూ ఆనందంగా పుత్రపౌత్రులతో కూడినవారవుతారు. ఈ రామాయణాన్ని విని దీర్ఘాయుష్షును పొందుతారు. అక్లిష్టకర్ముడైన రాముని ఈ విజయాన్ని వినేవాడు శ్రద్ధగలవాడై క్రోధాన్ని జయించి కష్టాలను దాటుతాడు. ఈ కావ్యాన్ని వినేవారు ప్రవాసం ముగిసిన తరువాత బంధువులతో కలిసి ఆనందిస్తారు, రాఘవుని నుండి కోరిన వరాలన్నీ పొందుతారు. దీని శ్రవణంతో దేవతలందరూ ప్రీతి చెందుతారు; ఎవరి ఇంట్లో విఘ్నకారులైన వినాయకులు ఉంటారో అవి శమిస్తాయి. రాజు భూమిని జయిస్తాడు, ప్రవాసి క్షేమంగా ఉంటాడు, రజస్వలలైన స్త్రీలు దీనిని విని ఉత్తమమైన పుత్రులను కంటారు. ఈ పురాతన ఇతిహాసాన్ని పూజిస్తూ పఠించేవాడు అన్ని పాపాల నుండీ విముక్తుడై దీర్ఘాయుష్షును పొందుతాడు. క్షత్రియులు నిత్యం శిరస్సు వంచి ప్రణమించి బ్రాహ్మణుని నుండి దీనిని వినాలి — ఐశ్వర్యమూ పుత్రలాభమూ కలుగుతాయి. ఈ రామాయణాన్ని సంపూర్ణంగా ఎల్లప్పుడూ వినేవానిపట్లా పఠించేవానిపట్లా సనాతనుడైన విష్ణువు — రాముడు — నిరంతరం ప్రీతి చెందుతాడు. ఆదిదేవుడూ మహాబాహువూ హరీ నారాయణుడూ ప్రభువూ అయినవాడే సాక్షాత్తు రఘుశ్రేష్ఠుడైన రాముడు; లక్ష్మణుడు శేషుడని చెప్పబడతాడు. ఇదే ఈ పూర్వవృత్తాంతమైన ఆఖ్యానం — మీకు శుభమగుగాక, నిస్సంకోచంగా దీనిని పఠించండి, విష్ణువు బలం పెరుగుగాక. దీనిని గ్రహించడం వల్లా వినడం వల్లా దేవతలందరూ తృప్తి చెందుతారు, రామాయణశ్రవణంతో పితరులు ఎల్లప్పుడూ తృప్తి చెందుతారు. ఋషి రచించిన ఈ సంహితను రామభక్తితో వ్రాసేవారికి స్వర్గంలో నివాసం లభిస్తుంది. మహార్థమూ శుభమూ అయిన ఈ కావ్యాన్ని విని మనిషి కుటుంబవృద్ధినీ, ధనధాన్యవృద్ధినీ, ఉత్తమమైన స్త్రీలనూ, ఉత్తమసుఖాన్నీ, భూమిపై సర్వార్థసిద్ధినీ పొందుతాడు. ఆయుష్షునూ ఆరోగ్యాన్నీ కీర్తినీ ఇచ్చేదీ, సోదరప్రేమను పెంచేదీ, బుద్ధిని పెంచేదీ, శుభమైనదీ, ఓజస్సును ఇచ్చేదీ అయిన ఈ ఆఖ్యానాన్ని అభ్యుదయాన్ని కోరే సత్పురుషులు నియమంగా వినాలి. ఈ ఫలశ్రుతి సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — 6.116.090 లోని మూడవ పాదంతో ముగుస్తుంది; నూట ఏడవ శ్లోకం నుండి నూట ఇరవై ఐదవ శ్లోకం వరకు ఏ అర్ధశ్లోకమూ సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించదు. ముద్రణలో ఫలశ్రుతి ఈ సర్గలో భాగమే. నూట ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో రాముడు విష్ణువనీ, లక్ష్మణుడు శేషుడనీ స్పష్టంగా చెప్పబడింది; నూట ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం లవకుశుల మాట అని హిందీ వ్యాఖ్యానం చెబుతుంది — ‘(లవకుశులు అంటున్నారు —) శ్రోతలారా! మీకు శుభమగుగాక’. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. ‘సౌభ్రాత్రకం’ (సోదరప్రేమను పెంచేది) — రామాయణం భ్రాతృప్రేమ గ్రంథం; ఈ సర్గ కూడా చూపిస్తున్నట్లు రామ భరత లక్ష్మణ శత్రుఘ్నుల స్నేహమే ఈ కావ్యానికి హృదయం. ఇలా యుద్ధకాండ ముగిసింది. ఫలశ్రుతి క్రమం — మొదట సామాన్యఫలం (పాపవిముక్తి), తరువాత విశిష్టఫలాలు (పుత్రుడు, ధనం, విజయం, ఆయుష్షు, ప్రవాసం నుండి తిరిగి రావడం, విఘ్నశాంతి), తరువాత భక్తిఫలం (విష్ణువు ప్రీతి, స్వర్గం), చివరగా అందరికీ వర్తించే ఉపదేశం (నియమంగా వినాలి). ప్రతి ఫలమూ రామాయణకథలోని ఒక అంశంతో ముడిపడి ఉంది — రాముడు ప్రవాసం నుండి తిరిగి వచ్చి బంధువులను కలిసినట్లే శ్రోత కూడా; కౌసల్యాదులు జీవించి ఉన్న పుత్రులు గలవారైనట్లే ఇతర స్త్రీలు కూడా; రాముడు విజయుడైనట్లే రాజు కూడా. ఇక్కడ ‘లిఖంతి’ (వ్రాస్తారు) అనే మాటతో గ్రంథానికి ప్రతులు వ్రాయడం కూడా పుణ్యమని చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతి ప్రాచీనగ్రంథాలకు సంప్రదాయసిద్ధమైన అంతభాగం, అది గ్రంథపఠనశ్రవణాలకు ప్రేరణ ఇస్తుంది. ఇక్కడ రామాయణానికి ఉన్న పేర్లు — కావ్యం, ఇతిహాసం, ఆఖ్యానం, సంహిత; ‘ఆదికావ్యం’ అంటే మొదటి కావ్యం. రాముని విష్ణుత్వమూ లక్ష్మణుని శేషత్వమూ ఇక్కడే స్పష్టంగా చెప్పబడ్డాయి; యుద్ధకాండలోనే బ్రహ్మస్తుతిలో కూడా ఇది సూచించబడింది. లవకుశులు రామాయణానికి మొదటి గాయకులు, వారి మాటగా ‘భద్రమస్తు వః’ (మీకు శుభమగుగాక) అని శ్రోతల కల్యాణం కోరబడుతుంది. ‘ప్రవ్యాహరత విస్రబ్ధం’ (నిస్సంకోచంగా పఠించండి) — నిశ్శంకంగా పఠించండి, ఎందుకంటే ఈ పఠనం విష్ణువు బలాన్ని, అంటే ధర్మపు శక్తిని, పెంచుతుంది. రామాయణశ్రవణంతో పితరులకు కూడా తృప్తి — శ్రాద్ధంలో కూడా రామాయణపఠనం చేసే సంప్రదాయం ఉంది. ఇలా సర్గ కథాసమాప్తితో పాటు గ్రంథమాహాత్మ్యంతో కూడా ముగుస్తుంది, తరువాత ముద్రణలో ‘యుద్ధకాండం సంపూర్ణం’ అని ఉంది. ఈ పందొమ్మిది శ్లోకాలలో ముప్పై ఎనిమిది అర్ధశ్లోకాలు ఉన్నాయి, అన్నీ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నవే; ముద్రణలో అవి సర్గలో అవిచ్ఛిన్నమైన భాగం, ప్రత్యేక పరిశిష్టంగా ముద్రించబడలేదు, శ్లోకసంఖ్యలు 107 నుండి 125 వరకు వరుసగా కొనసాగుతాయి. పాఠకునికి ఈ భాగం గ్రంథానికి ముగింపు, కథకు కాదు. ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ ‘శ్రుత్వా’ (విని), ‘శృణోతి’ (వింటాడు), ‘శృణ్వంతి’ (వింటారు), ‘శ్రవణేన’ (వినడం వల్ల) అనే మాటలతో శ్రవణపు ప్రాముఖ్యం — రామాయణం మూలంగా శ్రవ్యకావ్యం, లవకుశులు గానం చేసినది. నూట ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘గ్రహణాత్’ (గ్రహించడం వల్ల) అంటే గ్రంథాన్ని హృదయంలో ధరించడం వల్ల; హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘రామాయణాన్ని హృదయంలో ధరించడం వల్లా వినడం వల్లా’ అని చెబుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి