ఉత్తరకాండ
సర్గ
ఋషుల రాక, రాముని ప్రశ్న
నాలుగు దిక్కుల నుండి ఋషులు అయోధ్యకు రావడం, ద్వారపాలకుని విన్నపం, రాముడు చేసిన సత్కారం, ఇంద్రజిత్తు వధకు ప్రశంస, రాముని విస్మయం, ప్రశ్న
ఉత్తరకాండ ఆరంభం యుద్ధం ముగిసిన తరువాత జరుగుతుంది. రాక్షసుల వధ పూర్తయి, రాజ్యం లభించిన తరువాత, మునులందరూ రాఘవుని అభినందించడానికి వచ్చారు. కవి వారిని దిక్కుల వారీగా లెక్కిస్తాడు. తూర్పు దిక్కును ఆశ్రయించినవారు — కౌశికుడు, యవక్రీతుడు, గార్గ్యుడు, గాలవుడు, మేధాతిథి కుమారుడైన కణ్వుడు. దక్షిణ దిక్కున నివసించేవారు — స్వస్త్యాత్రేయుడు, భగవాన్ నముచి, ప్రముచి, అగస్త్యుడు, అత్రి, సుముఖుడు, విముఖుడు; వీరు అగస్త్యునితో కలిసి వచ్చారు. పడమటి దిక్కును ఆశ్రయించినవారు — నృషంగువు, కవషుడు, ధౌమ్యుడు, మహర్షి కౌశేయుడు; వీరు కూడా శిష్యులతో కలిసి వచ్చారు. ఉత్తర దిక్కున నిత్యం నివసించే సప్తర్షులు — వసిష్ఠుడు, కశ్యపుడు, అత్రి, విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు, జమదగ్ని, భరద్వాజుడు. ఈ విధంగా ఋషిసమాజం యావత్తూ రాముని చూడడానికి ఒకచోట చేరింది. ఇక్కడ హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ఒక టిప్పణి ఉంది — వసిష్ఠుడు ఒక శరీరంతో అయోధ్యలో నివసిస్తున్నప్పటికీ మరొక శరీరంతో సప్తర్షిమండలంలో నివసిస్తాడు, అందుకే అతడు ఉత్తర దిక్కు నుండి వచ్చినట్లు చెప్పబడింది. దిక్కుల వారీగా చేసిన ఈ గణన రాముని విజయం కేవలం అయోధ్యకే కాక సమస్త లోకానికీ ఆనందకారణమని సూచిస్తుంది. ఈ కాండలోని కథ ఋషుల చేతనే చెప్పబడుతుంది, కాబట్టి వారి రాకయే కథకు ద్వారం. అత్రి దక్షిణ దిక్కులోనూ ఉత్తర దిక్కులోనూ రెండుసార్లు లెక్కించబడ్డాడు; మూలపాఠాన్ని అలాగే ఉంచడం జరిగింది. ఋషుల పేర్లు కేవలం ఒక జాబితా కావు; వారిలో చాలామంది పూర్వకాండలలో కూడా కనిపించినవారే — విశ్వామిత్రుడు రాముని గురువు, వసిష్ఠుడు కులపురోహితుడు, అగస్త్యుడు వనవాసంలో అస్త్రాలను ఇచ్చినవాడు, భరద్వాజుడు చిత్రకూటానికి దారి చూపినవాడు. కాబట్టి వారి రాక రాముని జీవితమంతటికీ సాక్షులైనవారి రాక వంటిది. వారంతా అభినందించడానికే వచ్చారు, ఏదీ యాచించడానికి కాదు — ఇది కూడా ‘ప్రతినందితుమ్’ (అభినందించడానికి) అనే పదం వల్ల స్పష్టమవుతుంది.
అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గల ఆ మహాత్ములు రాఘవుని భవనాన్ని చేరుకొని, ద్వారపాలకుని ద్వారా తమ రాకను తెలియజేయడానికై ద్వారం వద్ద నిలిచారు. వారందరూ వేదవేదాంగాలను ఎరిగినవారు, నానాశాస్త్రాలలో నిపుణులు. అప్పుడు ధర్మాత్ముడు, మునిశ్రేష్ఠుడు అయిన అగస్త్యుడు ద్వారపాలకునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దశరథకుమారునికి తెలియజేయి, ఋషులమైన మేము వచ్చామని.’ అగస్త్యుని మాటపై ద్వారపాలకుడు వేగంగా, త్వరత్వరగా మహాత్ముడైన రాఘవుని సమీపానికి ప్రవేశించాడు. అతడు నీతిని, సంజ్ఞలను ఎరిగినవాడు, సత్ప్రవర్తన గలవాడు, సమర్థుడు, ధైర్యం గలవాడు — రాజద్వారపాలకునికి ఉండవలసిన ఆదర్శగుణాలు ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి. పూర్ణచంద్రునితో సమానమైన కాంతి గల రాముని చూచి, ఋషిశ్రేష్ఠుడైన అగస్త్యుడు వచ్చాడని అతడు వెంటనే చెప్పాడు. బాలసూర్యునితో సమానమైన ప్రభ గల ఆ మునులు వచ్చారని విని రాముడు ద్వారపాలకునితో ‘సుఖంగా లోపలికి తీసుకురా’ అని బదులిచ్చాడు. వారిని చూడగానే రాముడు లేచి నిలబడి, చేతులు జోడించి, పాద్యం అర్ఘ్యం మొదలైనవాటితో పూజించి, ఆదరంతో గోవును కూడా సమర్పించాడు. నమస్కరించి, ఏకాగ్రచిత్తుడై, అతడు వారికి ఆసనాలను చూపించాడు — అవి బంగారంతో చిత్రించబడినవి, విశాలమైనవి, శ్రేష్ఠమైనవి, పైన దర్భలు పరచబడినవి, మృగచర్మాలతో కూడినవి. ఆ ఆసనాలపై ఋషిపుంగవులు తమ తమ యోగ్యత ప్రకారం కూర్చున్నారు. ఇక్కడ రాముని వినయాన్ని గమనించాలి — రాజైనప్పటికీ అతడు ఋషుల ఎదుట లేచి చేతులు జోడించి నిలుస్తాడు. ఆసనాల వర్ణన కూడా సూక్ష్మమైనది — బంగారం ఐశ్వర్యానికి, దర్భలూ మృగచర్మమూ తపస్వులకు తగిన ఆసనానికి చిహ్నం; ఈ విధంగా రాజధర్మమూ ఋషిధర్మమూ రెండూ గౌరవించబడ్డాయి. గోదానం అతిథిసత్కారానికి ప్రాచీనమైన విధి అని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా స్పష్టం చేస్తుంది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘ప్రతిహారార్థమ్’ అనే పదానికి అర్థం — ద్వారపాలకుని ద్వారా తమ రాకను తెలియజేయడానికి; ఆ ఋషులు కూడా రాజగృహపు మర్యాదను పాటిస్తారు, హఠాత్తుగా లోపలికి ప్రవేశించరు. అగస్త్యుడే ప్రవక్త, ఎందుకంటే అతడు దక్షిణ దిక్కు ఋషులకు నాయకుడు, ముందుముందు రామునికి రాక్షసకథను చెప్పేవాడు కూడా అతడే. ‘దాశరథి’ (దశరథుని కుమారుడు) అనే పదం రాముని వంశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ద్వారపాలకుని త్వర కూడా ప్రస్తావించబడింది — ‘తూర్ణమ్’, ‘ద్రుతమ్’, ‘ఆశు’ (త్వరగా, వేగంగా, వెంటనే) అనే మూడు పదాలు ఒకే సందర్భంలో వచ్చాయి, దీనివల్ల ఋషుల గౌరవం సూచించబడుతుంది. రాముని జవాబు కూడా సంక్షిప్తమైనది — ‘ప్రవేశయ యథాసుఖమ్’ (సుఖంగా లోపలికి తీసుకురా); అందులో ఆలస్యమూ లేదు, సందేహమూ లేదు. రాముడు ఆసనం నుండి లేచి స్వయంగా వారికి పూజ చేస్తాడు, సేవకులచేత చేయించడు. ‘ప్రయతః’ అనే పదంచేత అతని మనస్సు యొక్క సంయమమూ శుచిత్వమూ సూచించబడ్డాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ కుండలీకరణంలో ‘అనుమతి పొంది ద్వారపాలకుడు వెళ్ళి అందరినీ వెంటబెట్టుకొని వచ్చాడు’ అనే వాక్యాన్ని చేరుస్తుంది; ఇది మూలంలో చెప్పబడకపోయినా సందర్భాన్ని బట్టి తెలుస్తుంది. ఆసనాలపై ‘యథార్హమ్’ (యోగ్యత ప్రకారం) కూర్చోవడం వయస్సు, తపస్సుల ప్రకారం క్రమాన్ని పాటించడాన్ని సూచిస్తుంది.
రాముడు కుశలం అడుగగా, శిష్యులతోనూ ముందు నడిచేవారితోనూ కూడిన వేదవేత్తలైన మహర్షులు రామునితో ఇలా అన్నారు — ‘మహాబాహూ, రఘునందనా, అన్నిచోట్లా మాకు క్షేమమే. అదృష్టవశాత్తు శత్రువులను సంహరించి క్షేమంగా ఉన్న నిన్ను చూస్తున్నాము. అదృష్టవశాత్తు లోకాలను ఏడిపించిన రావణుడు నీచేత చంపబడ్డాడు. కొడుకులూ మనుమలూ గల ఆ రావణుడు నీకు భారం కానే కాదు; ధనుస్సు చేతబట్టిన నీవు మూడు లోకాలను కూడా జయించగలవు, ఇందులో సందేహం లేదు. అదృష్టవశాత్తు రాక్షసేశ్వరుని సంహరించి సీతతో కూడి విజయుడవైన నిన్ను నేడు చూస్తున్నాము; హితం కోరే సోదరుడు లక్ష్మణునితోనూ, తల్లులతోనూ, సోదరులతోనూ కూడిన నిన్ను చూస్తున్నాము.’ తరువాత వారు చంపబడిన ఒక్కొక్క రాక్షసుని స్మరిస్తారు — ప్రహస్తుడు, వికటుడు, విరూపాక్షుడు, మహోదరుడు, దుర్ధర్షుడైన అకంపనుడు. లోకంలో ఎవరి ప్రమాణం కంటె విశాలమైన ప్రమాణం లేదో ఆ కుంభకర్ణుడు కూడా యుద్ధంలో పడగొట్టబడ్డాడు. త్రిశిరుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు అనే మహాపరాక్రమవంతులైన నిశాచరులు సంహరించబడ్డారు. భయంకరమైన రూపం గల కుంభకర్ణుని కుమారులు కుంభనికుంభులు రణంలో చంపబడ్డారు. కాలాంతకునితోనూ యమునితోనూ సమానులైన యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు, బలవంతుడైన యజ్ఞకోపుడు, ధూమ్రాక్షుడు — శస్త్రాస్త్రాలలో పారంగతులై ఘోరమైన సంహారం చేస్తున్న వీరంతా అంతకునితో సమానమైన బాణాలతో నీచేత హతులయ్యారు. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే మాట మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దీనివల్ల ఋషుల హర్షమూ కృతజ్ఞతా వ్యక్తమవుతాయి. పేర్ల ఈ పొడవైన జాబితా యుద్ధకాండ సారాన్ని సంక్షిప్తంగా గుర్తుచేస్తుంది; ఈ విధంగా రెండు కాండలకూ సంధి కూర్చబడింది. ఇక్కడ ఋషులు మొదట రాముని క్షేమం అడుగుతారు, ఆ తరువాత శత్రువుల నాశనాన్ని లెక్కిస్తారు — కృతజ్ఞత చూపడంలో క్రమం కూడా శిష్టమైనదే. ఋషుల మాటలలో మూడు వరుసలు కనిపిస్తాయి. మొదటిది — రాముని స్వంత క్షేమం, అతని విజయం, కుటుంబంతో తిరిగి కలయిక. రెండవది — రావణుని వధ; ‘లోకరావణః’ (లోకాలను ఏడిపించినవాడు) అనే విశేషణం ద్వారా అతడు లోకపీడకుడని గుర్తుచేయబడుతుంది; అతని పేరే ‘రావయతి’ (ఏడిపిస్తాడు) అనే ధాతువు నుండి వచ్చిన నిర్వచనాన్ని సూచిస్తుంది. మూడవది — ఇతర రాక్షసవీరుల వధ, ఇందులో ఒక్కొక్కరి పేరూ విడిగా చెప్పబడుతుంది. ‘నహి భారః స తే రామ’ (రామా, అతడు నీకు భారం కాదు) అనే వాక్యంలో రాముని సామర్థ్యం సూచించబడుతుంది — ధనుస్సుతో మూడు లోకాలనూ జయించగలవానికి రావణవధ తేలికైన పనే. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘మాతృభిర్భ్రాతృసహితమ్’ (తల్లులతోనూ సోదరులతోనూ కూడినవాడిని) అనే పదం ద్వారా తల్లులూ భరతశత్రుఘ్నులూ సమీపంలో ఉన్నారని సూచించబడుతుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘భరతశత్రుఘ్నులతోనూ తల్లులతోనూ కలిసి’ అని వివరిస్తుంది. కుంభకర్ణుని విషయంలో ‘యస్య ప్రమాణాద్విపులం ప్రమాణం నేహ విద్యతే’ (ఎవరి ప్రమాణం కంటె విశాలమైన ప్రమాణం ఇక్కడ లేదో) అనే మాట అతని శరీరపు అతి విశాలతను వర్ణిస్తుంది. ఈ పేర్లన్నీ యుద్ధకాండలో విస్తారంగా వర్ణించబడిన యుద్ధాలను గుర్తుచేస్తాయి — అక్కడ ప్రహస్తుడు నీలుని చేత, అకంపనుడు హనుమంతుని చేత, అతికాయుడు లక్ష్మణుని చేత చంపబడ్డారని చెప్పబడింది; ఇక్కడ మాత్రం విజయమంతా రామునిదే అని ఋషులు అంటున్నారు, ఎందుకంటే సేన విజయం సేనాపతి విజయమే. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘సధనుస్త్వం హి లోకాంస్త్రీన్విజయేథాః’ (ధనుస్సుతో నీవు మూడు లోకాలనూ జయించగలవు) అనే వాక్యం ద్వారా ఋషులు రాముని విష్ణుత్వాన్ని కూడా సూచిస్తున్నారు; ఇది ఆరవ, ఏడవ సర్గలలో విష్ణువు పరాక్రమ వర్ణనతో బలపడుతుంది. ‘అంతకప్రతిమైర్బాణైః’ (అంతకునితో సమానమైన బాణాలతో) అనే ఉపమ రాముని బాణాల అమోఘత్వాన్ని చూపిస్తుంది.
ఋషులు ఇంకా ఇలా అంటారు — ‘అదృష్టవశాత్తు దేవతలకు అవధ్యుడైన రాక్షసేంద్రునితో నీవు ద్వంద్వయుద్ధానికి తలపడి విజయాన్ని పొందావు. యుద్ధంలో ఆ రావణుని పరాజయం అంత గొప్ప విషయమేమీ కాదు; కాని ద్వంద్వయుద్ధానికి ఎదురుపడిన రావణి చంపబడ్డాడంటే అది అదృష్టమే. కాలునిలా మీదికి దూసుకువస్తున్న ఆ దేవశత్రువు నుండి నీవు విముక్తుడవయ్యావు, విజయాన్ని కూడా పొందావు. ఇంద్రజిత్తు వధ గురించి విని మేమందరం నిన్ను అభినందిస్తున్నాము; అతడు సమస్త ప్రాణులకూ అవధ్యుడు, యుద్ధంలో మహామాయను ధరించినవాడు. అతడు చంపబడ్డాడని విని మాకు ఆశ్చర్యం కలిగింది. రఘువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడా, కోరిన రూపం ధరించగల ఈ వీరులూ ఇంకా ఎందరో రాక్షసులూ నీచేత సంహరించబడ్డారు. శత్రువులను కృశింపజేసే కాకుత్స్థా, పవిత్రమైన, సౌమ్యమైన ఈ అభయదక్షిణను లోకానికి ఇచ్చి, అదృష్టవశాత్తు నీవు విజయంతో వర్ధిల్లుతున్నావు.’ ఇక్కడ ‘అభయదక్షిణ’ అనే రూపకం విశిష్టమైనది — యజ్ఞం చివర దక్షిణ ఇవ్వబడుతుంది; రాముని యుద్ధయజ్ఞం చివర లోకానికి అభయం దక్షిణగా ఇవ్వబడినట్లయింది. ఇంద్రజిత్తుకు చేసిన ఈ ప్రత్యేక ప్రశంసయే తరువాతి ప్రశ్నకు బీజం, ఎందుకంటే రాముడు స్వయంగా దీనికి ఆశ్చర్యపోతాడు. రావణుని వధ కంటె రావణి వధ గొప్పదని ఋషుల అభిప్రాయం; దానికి కారణం మాత్రం కాండ అంతటా విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘దేవతానామ్ అవధ్యేన’ (దేవతలకు అవధ్యుడైన) అనేది రావణుని విశేషణం — వరప్రభావం వల్ల అతడు దేవతలచేత చంపబడలేనివాడు, కాబట్టి మనుష్యుడైన రాముని చేతనే చంపబడవలసినవాడు; ఈ విషయం ముందు విస్తారంగా వస్తుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ఋషులు స్పష్టంగా పోలిక చేస్తారు — రావణుని పరాజయం ‘న కించిత్’ (ఏమంత విశేషం కాదు), ఇంద్రజిత్తు వధ మాత్రం ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టం). ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘కాలస్యేవాభిధావతః’ (కాలునిలా మీదికి దూసుకువస్తున్న) అనే ఉపమ ఇంద్రజిత్తు భయంకరత్వాన్ని చూపిస్తుంది; ‘ముక్తః’ (విముక్తుడవయ్యావు) అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం నాగపాశం నుండి విముక్తి అని వివరిస్తుంది, ఇది యుద్ధకాండలోని సందర్భాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘మహామాయాధరః’ (మహామాయను ధరించినవాడు) అనే విశేషణం అతని అదృశ్యయుద్ధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; దానితో అతడు రామలక్ష్మణులను కూడా మోహపెట్టాడు.
పరిశుద్ధమైన అంతఃకరణం గల మునుల ఆ మాటను విని రాముడు పరమాశ్చర్యాన్ని పొంది, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యులారా, మహాపరాక్రమవంతులైన నిశాచరుడు కుంభకర్ణుని, రావణుని దాటి రావణిని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నారు? మహోదరుని, ప్రహస్తుని, రాక్షసుడైన విరూపాక్షుని, దుర్ధర్షులైన మత్తోన్మత్తులను, దేవాంతకనరాంతకులను — ఈ మహావీరులను దాటి రావణిని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నారు? అతికాయుని, త్రిశిరుని, నిశాచరుడైన ధూమ్రాక్షుని దాటి రావణిని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నారు? అతని ప్రభావం ఎలాంటిది, బలం ఏమిటి, పరాక్రమం ఏమిటి, ఏ కారణం వల్ల ఇతడు రావణుని మించిపోయాడు? నేను వినదగినదైతే, రహస్యం కానిదైతే, చెప్పండి — నేను ఆజ్ఞాపించడం లేదు, వినాలని కోరుతున్నాను. అతడు ఇంద్రుని కూడా ఎలా జయించాడు, వరాలను ఎలా పొందాడు? కుమారుడు బలవంతుడెలా అయ్యాడు, అతని తండ్రి రావణుడు ఎందుకు కాలేదు?’ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉపసంహరిస్తుంది — ‘మహాయుద్ధంలో తండ్రి కంటె కూడా అధికుడై, ఇంద్రుని జయించినవాడై ఆ రాక్షసుడు ఎలా అయ్యాడు, వరాలను ఎలా పొందాడు, అదంతా నేడు నాకు చెప్పండి, మునీంద్రా.’ ‘అతిక్రమ్య … కిం ప్రశంసథ రావణిమ్’ (దాటి … రావణిని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నారు) అనే పాదం మూడుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది, దీనివల్ల రాముని ఆశ్చర్యం గాఢమవుతుంది. ‘న ఖల్వాజ్ఞాపయామి వః’ (మిమ్మల్ని నేను ఆజ్ఞాపించడం లేదు) అనేది రాముని వినయం; రాజైనా అతడు ఋషులను ఆజ్ఞాపించడు, ప్రార్థిస్తాడు. ఈ ప్రశ్నతోనే అగస్త్యుని దీర్ఘకథ ప్రారంభమవుతుంది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం నుండి రాముడు ఋషులు చెప్పిన పేర్లనే మళ్ళీ లెక్కిస్తాడు, కాని ప్రశ్నరూపంలో — ఇది అతని ఆశ్చర్యపు స్వభావం. అతడు స్వయంగా యుద్ధంలో వారిని చూచాడు, కాబట్టి వారి బలం అతనికి తెలుసు; అందుకే ఇంద్రజిత్తుకు చేసిన అధిక ప్రశంస అతనికి విచిత్రంగా తోస్తుంది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మూడు ప్రశ్నలు — ప్రభావం, బలం, పరాక్రమం — ఆ తరువాత కారణాన్ని గురించిన ప్రశ్న. నలభయ్యవ శ్లోకంలో తండ్రీకొడుకుల పోలిక కూడా ప్రశ్నకు విషయమవుతుంది — లోకంలో కొడుకు తండ్రిని మించడం అరుదు. తరువాతి సర్గలో అగస్త్యుడు రావణుని వంశాన్ని మొదటి నుండి చెప్పడం ప్రారంభిస్తాడు, ఇంద్రజిత్తు కథ మాత్రం అనేక సర్గల తరువాత వస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥