॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 2వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

పులస్త్యుని గుణవర్ణన, విశ్రవసుని జననం

అగస్త్యుని ఉపక్రమం, పులస్త్యుని తపస్సు, కన్యల వల్ల విఘ్నం, పులస్త్యుని శాపం, తృణబిందుని కుమార్తె గర్భం, కన్యాప్రదానం, విశ్రవసుని జననం

మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మాట విని మహాతేజస్వి, కుంభయోని అయిన అగస్త్యుడు ఈ మాట పలికాడు. ‘కుంభయోని’ అనే పేరు అగస్త్యుని జన్మకథను సూచిస్తుంది — అతడు కలశం నుండి పుట్టాడని ప్రసిద్ధి. ‘రామా, ఆ ఇంద్రజిత్తు గొప్ప తేజోబలం ఎలా కలిగిందో విను — దేనిచేత అతడు శత్రువులను చంపాడో, తాను మాత్రం శత్రువులచేత చంపబడలేనివాడయ్యాడో. అది చెప్పే ముందు, మొదట నీకు రావణుని వంశాన్ని, జన్మను, అతనికి ఇవ్వబడిన వరప్రదానాన్ని చెబుతాను.’ అగస్త్యుడు రాముని ప్రశ్నకు నేరుగా జవాబివ్వడు, మూలం నుండి ప్రారంభిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు బలం అతని వంశానికీ వరానికీ పరిణామం. ఈ శైలి పురాణకథల స్వభావం — కథ మూలాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడే ఫలం సరిగ్గా తెలుస్తుంది. ‘తావత్’ (మొదట) అనే పదంచేత ఈ దీర్ఘకథ అనేక సర్గలలో విస్తరిస్తుందని సూచించబడుతుంది; నిజానికి రావణుని చరిత్ర అనేక సర్గల తరువాతనే ఇంద్రజిత్తు విషయానికి చేరుతుంది. అగస్త్యుడు స్వయంగా ఋషి, కాబట్టి ఋషివంశాన్ని వివరించడం అతనికి తగినదే.

పూర్వం కృతయుగంలో ప్రజాపతి అయిన బ్రహ్మకు కుమారుడు, ప్రభువు అయిన పులస్త్యుడనే బ్రహ్మర్షి ఉండేవాడు; అతడు సాక్షాత్తు పితామహునిలాంటివాడు. ధర్మం దృష్ట్యా, శీలం దృష్ట్యా అతని గుణాలను వర్ణించడం సాధ్యం కాదు; ‘ప్రజాపతి కుమారుడు’ అనే మాటతోనే అతని పరిచయం చెప్పవచ్చు — హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఇంత పరిచయం ఇస్తే చాలు’ అని వివరిస్తుంది. ప్రజాపతి కుమారుడు కావడం వల్ల అతడు దేవతలకు ప్రియుడు; నిర్మలమైన గుణాల వల్ల ఆ మహామేధావి లోకమంతటికీ ఇష్టుడు. అతడు ధర్మాచరణ నిమిత్తం మహాపర్వతమైన మేరువు పార్శ్వంలో ఉన్న తృణబిందుని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి నివసించాడు. ఇక్కడ రావణుని తాతగారి మహత్త్వం ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడుతుంది, దీనివల్ల రాక్షసరాజు వంశం కూడా మూలంలో పవిత్రమైన బ్రాహ్మణవంశమేనని స్పష్టమవుతుంది. ‘అనుకీర్త్యాః న’ (వర్ణించశక్యం కానివి) అనే అతిశయోక్తి గుణాల అనంతత్వాన్ని చూపిస్తుంది. తృణబిందుడు రాజర్షి; అతని ఆశ్రమం మేరుపర్వత సమీపంలో ఉంది, అక్కడ దేవతలు కూడా సంచరిస్తారు. పులస్త్యుని ‘ధర్మప్రసంగం’ అంటే ధర్మాచరణ ప్రయోజనం — తపస్సు చేయడానికే అతడు అక్కడికి వెళ్ళాడు, విహారానికి కాదు. ఏడవ శ్లోకంలో ‘మునిపుంగవః’ (మునిశ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణం అతని శ్రేష్ఠత్వాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది.

స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నుడై, ఇంద్రియాలను నిగ్రహించుకొన్న ఆ ధర్మాత్ముడు అక్కడ తపస్సు చేశాడు. కాని కన్యలు అతని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి విఘ్నం కలిగిస్తూ ఉండేవారు. ఋషుల కన్యలు, నాగకన్యలు, రాజర్షుల కుమార్తెలు, అప్సరసలు ఆటలాడుకుంటూ ఆ ప్రదేశానికి వచ్చేవారు. అన్ని ఋతువులలోనూ అనుభవించదగినది కావడం వల్ల, అడవి రమణీయంగా ఉండడం వల్ల ఆ కన్యలు ప్రతిరోజూ ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళి క్రీడించేవారు. ద్విజుడైన పులస్త్యుడు నివసించే ప్రదేశం రమణీయంగా ఉండడం వల్ల వారు పాడుతూ, వాయిస్తూ, నాట్యం చేస్తూ — నిందార్హులు కాకపోయినా — తపస్వి అయిన ముని తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించారు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన ఆ మహాముని కోపించి ఇలా పలికాడు — ‘నా దృష్టికి వచ్చిన కన్య గర్భం ధరిస్తుంది.’ ఆ మహాత్ముని మాట విని, బ్రహ్మశాప భయంతో వారందరూ భయపడి ఆ ప్రదేశానికి రావడం మానుకున్నారు. కాని రాజర్షి తృణబిందుని కుమార్తె ఆ మాట వినలేదు. ‘అనిందితాః’ (నిందార్హులు కానివారు) అనే విశేషణం కన్యల తప్పు లేదని సూచిస్తుంది — వారు కేవలం ఆటలాడుకోవడానికే వచ్చారు, అయినా తపస్వి ఏకాగ్రతకు భంగం కలిగింది. పులస్త్యుని శాపం కూడా విచిత్రమైనది — వారు నశించిపోవాలని అతడు శపించడు, వారి గర్భధారణ వారికే సిగ్గుకు కారణమయ్యేలా ఏర్పాటుచేస్తాడు, దానివల్ల వారు తమంత తామే దూరంగా ఉంటారు. ఈ శాపమే పులస్త్యవంశ విస్తరణకు కారణమవుతుంది — విధి గతి ఇంత విచిత్రమైనది. తృణబిందుని కుమార్తె ఆ మాట వినకపోవడం కూడా దైవ యోజనలాగే తోస్తుంది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘స్వాధ్యాయనియతేంద్రియః’ అనే పదంచేత పులస్త్యుని తపస్సు స్వరూపం సూచించబడుతుంది — వేదాధ్యయనమూ ఇంద్రియనిగ్రహమూ అతని ముఖ్యకర్మలు. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో కన్యల మూడు వర్గాలు లెక్కించబడ్డాయి — ఋషికన్యలు, నాగకన్యలు, రాజర్షికన్యలు, వారితోపాటు అప్సరసలు కూడా; ఈ విధంగా అన్ని లోకాల కుమార్తెలూ అక్కడికి వస్తారు. పదవ, పదకొండవ శ్లోకాలలో వారి రాకకు కారణం రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది — ఋతువుల సౌఖ్యమూ అడవి రమణీయతా, అలాగే పులస్త్యుని నివాసస్థానపు ప్రత్యేక రమణీయతా. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘వ్యాజహార’ (పలికాడు) అనే పదం శాపపు గాంభీర్యాన్ని చూపిస్తుంది.

ఆమె ఆశ్రమానికి వెళ్ళి నిర్భయంగా తిరిగింది, కాని అక్కడ వచ్చిన ఏ చెలికత్తెనూ చూడలేదు. ఆ సమయంలో మహాతేజస్వి, ప్రజాపతి కుమారుడు, మహర్షి, తపస్సుతో పవిత్రుడైన పులస్త్యుడు అక్కడ స్వయంగా స్వాధ్యాయం చేస్తున్నాడు. ఆమె వేదధ్వనిని విని, తపోనిధి అయిన అతనిని చూచి, తెల్లబారిన దేహం గలదై, శరీరంలో స్పష్టంగా కనిపించే లక్షణాలు గలదైంది — ఆమె శరీరంలో గర్భ లక్షణాలు ప్రకటమయ్యాయి. తనలోని ఆ దోషాన్ని చూచి ఆమె తీవ్రంగా కలవరపడింది; ‘నాకు ఇదేమిటి?’ అని ఆలోచిస్తూ తండ్రి ఆశ్రమానికి వెళ్ళి నిలిచింది. ఆ స్థితిలో ఉన్న ఆమెను చూచి తృణబిందుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నీకు తగని ఈ శరీర రూపాన్ని ఎందుకు ధరించి ఉన్నావు?’ దీనురాలై చేతులు జోడించి ఆమె తపోధనుడైన తండ్రితో ఇలా అన్నది — ‘నాన్నా, నాకు ఇలాంటి రూపం ఏర్పడడానికి కారణం నాకు తెలియదు. అయితే ఇంతకుముందు నా చెలికత్తెలను వెదకడానికి పరిశుద్ధాంతఃకరణుడైన మహర్షి పులస్త్యుని దివ్యాశ్రమానికి నేను ఒంటరిగా వెళ్ళాను. అక్కడ ఏ చెలికత్తెనూ చూడలేదు; కాని నా రూపం మారిపోవడం చూచి భయంతో ఇక్కడికి వచ్చాను.’ ఇక్కడ ‘వేదశ్రుతిమ్’ (వేదధ్వని) అనే పదం ముఖ్యమైనది — దర్శనంతోపాటు వేదధ్వని వినడం కూడా గర్భానికి కారణం, అందుకే కుమారుని పేరు ‘విశ్రవసుడు’ అని ముందు చెప్పబడుతుంది. కన్య మాటలలో ఆమె నిర్దోషిత్వం స్పష్టం — ఏం జరిగిందో ఆమెకు తెలియదు, కేవలం చెలికత్తెలను వెదకుతూ వెళ్ళింది. ‘పాండుదేహా’ (తెల్లబారిన దేహం గలది) అనే పదం గర్భిణి స్త్రీ యొక్క పాలిపోయిన వర్ణాన్ని సూచిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘పసుపుదనం వ్యాపించింది’ అని వివరిస్తుంది. తండ్రి ప్రశ్నలో కోపం లేదు, ఆందోళన మాత్రమే ఉంది; కన్య కూడా భయపడినప్పటికీ సత్యమే చెబుతుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘తపసో నిధిమ్’ (తపస్సుకు నిధి) అనే రూపకంతో పులస్త్యుడు తపస్సుకు కోశాగారంలా వర్ణించబడ్డాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘పితుర్గత్వాఽఽశ్రమే స్థితా’ (తండ్రి ఆశ్రమానికి వెళ్ళి నిలిచింది) అనే వాక్యం కన్య భయాన్నీ వినయాన్నీ చూపిస్తుంది — ఆమె తండ్రి దగ్గర మౌనంగా నిలుస్తుంది, తానుగా ఏమీ చెప్పదు, తండ్రే మొదట అడుగుతాడు. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో తండ్రి వాడిన ‘అసదృశమ్’ (తగనిది) అనే పదం ఆమె కన్యాత్వానికి విరుద్ధమైన రూపాన్ని సూచిస్తుంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో కన్య ‘తాత’ (నాన్నా) అనే సంబోధనతో తండ్రిని శరణువేడుతుంది.

తపస్సుచేత ప్రకాశించే కాంతి గల రాజర్షి తృణబిందుడు ధ్యానంలో ప్రవేశించి, అది ఋషి కర్మ వల్ల జరిగినదని చూచాడు — ఈ స్థితి పులస్త్యుని శాపం వల్ల కలిగిందని గ్రహించాడు. పరిశుద్ధాంతఃకరణుడైన మహర్షి యొక్క ఆ శాపాన్ని తెలుసుకొని, అతడు కుమార్తెను వెంటబెట్టుకొని పులస్త్యుని వద్దకు వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యుడా, మహర్షీ, తన గుణాలచేతనే అలంకరించబడిన నా ఈ కుమార్తెను, స్వయంగా సమర్పించబడుతున్న భిక్షగా స్వీకరించు. తపశ్చర్యలో నిమగ్నుడవై, ఇంద్రియాలు శ్రమించిపోతున్న నీకు ఈమె నిత్యం సేవలో నిమగ్నురాలై ఉంటుంది, సందేహం లేదు.’ అలా మాట్లాడుతున్న ధార్మికుడైన రాజర్షిని చూచి, కన్యను స్వీకరించదలచిన ఆ ద్విజుడు ‘బాఢమ్’ (సరే) అన్నాడు. కుమార్తెను ఇచ్చి రాజు తన ఆశ్రమానికి వెళ్ళిపోయాడు. ఆ కన్య కూడా గుణాలతో భర్తను సంతోషపెడుతూ అక్కడే నివసించింది. ఆమె శీలానికీ ప్రవర్తనకూ మునిపుంగవుడు సంతోషించాడు; ప్రీతుడైన ఆ మహాతేజస్వి ఈ మాట పలికాడు. ఇక్కడ ‘భిక్షామ్’ (భిక్షగా) అనే పదం విశిష్టమైనది — తపస్వికి కన్య భిక్షరూపంగా ఇవ్వబడుతుంది, దీనివల్ల దానంలో కూడా వినయం రక్షించబడుతుంది. తృణబిందుడు కోపించడు, ధ్యానంచేత సత్యాన్ని తెలుసుకొని ధర్మమార్గాన్ని ఎన్నుకుంటాడు — కన్య గౌరవాన్ని కాపాడడానికి వివాహమే ఉపాయం. ‘శ్రమ్యమాణేంద్రియస్య’ (ఇంద్రియాలు శ్రమించిపోతున్నవాని) అనే పదంచేత తపస్సుతో అలసిన ఇంద్రియాలకు సేవ అవసరమని సూచించబడుతుంది. పులస్త్యుని ‘బాఢమ్’ అనే ఒక్క పదపు జవాబు అతని అంగీకారపు సరళతను చూపిస్తుంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘ధ్యానం వివేశ’ (ధ్యానంలో ప్రవేశించాడు) అనే పదంచేత రాజర్షి యొక్క తపోబలం కూడా చూపబడింది — అతడు అంతర్దృష్టితో కారణాన్ని తెలుసుకుంటాడు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘గృహీత్వా తనయామ్’ (కుమార్తెను వెంటబెట్టుకొని) — అతడు స్వయంగా కుమార్తెను తీసుకువెళతాడు, దూతను పంపడు; ఇది అతని ఆదరానికి లక్షణం. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘స్వైరేవ గుణైర్భూషితామ్’ (తన గుణాలచేతనే అలంకరించబడినది) అనే మాటతో తండ్రి కుమార్తె నిర్దోషిత్వాన్ని మళ్ళీ ప్రతిపాదిస్తాడు; అలంకారాలు లేకపోయినా ఆమె గుణాలతో శోభిస్తుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాజు తన ఆశ్రమానికి తిరిగివెళ్ళాడు, కన్య భర్త ఇంట నిలిచింది — వివాహవిధి సరళమైనది, తపస్వులకు తగినది.

‘సుందరీ, నీ గుణసంపదకు నేను ఎంతో సంతోషించాను. కాబట్టి దేవీ, నేడు నీకు నాతో సమానుడైన పుత్రుని ప్రసాదిస్తున్నాను — ఇద్దరి వంశాలనూ వర్ధిల్లజేసేవాడు, పౌలస్త్యుడని ప్రసిద్ధి పొందేవాడు. ఇక్కడ నేను అధ్యయనం చేస్తుండగా నా వేదం నీచేత విశేషంగా వినబడింది కాబట్టి, అతడు విశ్రవసుడు అనే పేరు గలవాడవుతాడు, సందేహం లేదు.’ ఈ విధంగా చెప్పబడిన ఆ దేవి ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో అచిరకాలంలోనే విశ్రవసుడనే కుమారుని కన్నది — అతడు మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు, కీర్తితోనూ ధర్మంతోనూ కూడినవాడు. అతడు వేదజ్ఞుడు, సమదర్శి, వ్రతాలలోనూ ఆచారంలోనూ నిరతుడు అయ్యాడు; తండ్రిలాగే తపస్సుతో కూడిన విశ్రవసుడు ముని అయ్యాడు. పేరుకు నిర్వచనం ఇక్కడ స్పష్టం — ‘వి + శ్రు’ అనే ధాతువు నుండి, విశేషంగా వినబడిన వేదం అని; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘విశ్రవా లేదా విశ్రవణ’ అని రెండు పేర్లను ఇస్తుంది. ‘ఉభయోర్వంశకర్తారమ్’ (ఇద్దరి వంశాలనూ వర్ధిల్లజేసేవాడు) అనే పదంచేత కుమారుడు తండ్రివంశాన్నీ తల్లివంశాన్నీ వర్ధిల్లజేస్తాడని సూచించబడుతుంది. విశ్రవసుడు రావణునికీ కుబేరునికీ తండ్రి అవుతాడు; కాబట్టి ఈ సర్గ చివర రావణవంశపు రెండవ తరం స్థాపించబడింది. విశ్రవసుని గుణాలు — వేదజ్ఞానం, సమదర్శిత్వం, వ్రతపాలన — పులస్త్యుని గుణాలకు అనురూపమైనవి; కాబట్టి కొడుకు తండ్రిని పోలినవాడు అనే మాట సార్థకం. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘దేవి’ అనే సంబోధన భార్య పట్ల పులస్త్యుని ఆదరాన్ని సూచిస్తుంది. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘ప్రహృష్టేనాంతరాత్మనా’ (ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో) అనేది ఆమె హర్షం, ఎందుకంటే ఇంతకుముందు సిగ్గుకు కారణమైనదే ఇప్పుడు గౌరవానికి కారణమయింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి