॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 3వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

వైశ్రవణుని జననం, తపస్సు, వరప్రాప్తి, లంకానివాసం

భరద్వాజుని కుమార్తెతో విశ్రవసుని వివాహం, వైశ్రవణుని జననం, నామకరణం, అతని తపస్సు, బ్రహ్మ వరమూ పుష్పకదానమూ, తండ్రి నిర్దేశంతో లంకలో నివాసం

పులస్త్యుని కుమారుడు, మునిపుంగవుడు అయిన విశ్రవసుడు అచిరకాలంలోనే తండ్రిలాగే తపస్సులో నిలిచాడు. అతడు సత్యవంతుడు, శీలవంతుడు, దాంతుడు, స్వాధ్యాయనిరతుడు, శుచి, సమస్త భోగాలపట్ల ఆసక్తి లేనివాడు, నిత్యం ధర్మపరాయణుడు. అతని ఆ నడవడిని తెలుసుకొని మహాముని భరద్వాజుడు దేవతల వంటి వర్ణం గల తన కుమార్తెను విశ్రవసునికి భార్యగా ఇచ్చాడు. ధర్మబద్ధంగా భరద్వాజుని కుమార్తెను స్వీకరించి, సంతానాన్ని కోరే బుద్ధితో ఈ లోకపు శ్రేయస్సును ఆలోచిస్తూ, మునిపుంగవుడైన విశ్రవసుడు పరమానందం పొందాడు. ఆ ధర్మజ్ఞుడు ఆమెయందు పరాక్రమసంపన్నుడైన, పరమాద్భుతుడైన, సమస్త బ్రాహ్మణగుణాలతో కూడిన సంతానాన్ని కన్నాడు. అతడు పుట్టగానే తాత అయిన పులస్త్యుడు ఎంతో సంతోషించాడు. ఇక్కడ విశ్రవసుని గుణాల పొడవైన జాబితా కనిపిస్తుంది — సత్యం, శీలం, దమం, స్వాధ్యాయం, శౌచం, భోగాలపట్ల అనాసక్తి, ధర్మపరాయణత్వం; ఈ గుణాలచేతనే భరద్వాజుడు ఆకర్షితుడయ్యాడు. ‘ప్రజాన్వేషికయా బుద్ధ్యా’ (సంతానాన్ని కోరే బుద్ధితో) అనే పదానికి భావం — విశ్రవసుడు కేవలం తన సుఖం కోసం కాక లోకహితం కోసం సత్సంతానాన్ని కోరుతున్నాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ప్రజల హితాన్ని ఆలోచించే బుద్ధి’ అని వివరిస్తుంది. పూర్వసర్గలో పులస్త్యుడు స్వయంగా వివాహాన్ని కోరలేదు, శాపం వల్లనే కన్య లభించింది; ఇక్కడ మాత్రం విశ్రవసుని వివాహం ధర్మానుసారంగా కన్యాదానంతో జరిగింది. కాబట్టి వైశ్రవణుని జననం శుద్ధమైన బ్రాహ్మణవంశంలో, సంపూర్ణ బ్రాహ్మణగుణాలతో జరిగింది — ఈ విషయాన్ని ముందు రావణుని జననంతో పోల్చి చూడాలి, అక్కడ తల్లి రాక్షసి అవుతుంది. ఇక్కడ ‘పితామహః’ (తాత) అంటే పులస్త్యుడు, బ్రహ్మ కాదు — బాలుని తండ్రికి తండ్రి. భరద్వాజుడు స్వయంగా మహాముని; యోగ్యుడైన వరుని చూచిన తరువాతనే అతడు కన్యను ఇస్తాడు; ఇది కన్యాదానానికి ఆదర్శపద్ధతి. ఐదవ శ్లోకంలో ‘వీర్యసంపన్నమ్’ (పరాక్రమసంపన్నుడు) అనే పదం కుమారుని బలాన్ని, ‘పరమాద్భుతమ్’ (పరమాద్భుతుడు) అనే పదం అతని అలౌకికత్వాన్ని సూచిస్తాయి.

ఆ బాలుని శ్రేయస్కరమైన బుద్ధిని చూచి, ‘ఇతడు ధనాధ్యక్షుడవుతాడు’ అని తెలుసుకొని, పులస్త్యుడు ప్రీతుడై దేవర్షులతో కలిసి అతనికి నామకరణం చేశాడు. ‘ఇతడు విశ్రవసుని సంతానం, విశ్రవసుని పోలి ఉన్నాడు కాబట్టి, ఇతడు వైశ్రవణుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడవుతాడు.’ ఆ వైశ్రవణుడు అప్పుడు తపోవనంలో ఉంటూ, ఆహుతులతో వేల్చబడిన అగ్నిలా మహాతేజస్సుతో పెరిగాడు. ఆశ్రమంలో ఉంటున్న ఆ మహాత్మునికి ఈ బుద్ధి పుట్టింది — ‘పరమధర్మాన్ని ఆచరిస్తాను, ధర్మమే పరమగతి కదా.’ అతడు మహారణ్యంలో వేలాది సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, ఉగ్రమైన నియమాలతో తనను తాను నియంత్రించుకొని మహత్తరమైన తపస్సు చేశాడు. ప్రతి వేయి సంవత్సరాలు పూర్తయినప్పుడు అతడు ఒక్కొక్క విధిని ఏర్పరచుకున్నాడు — మొదట జలాహారి, తరువాత వాయుభక్షకుడు, ఆ తరువాత నిరాహారి అయ్యాడు. ‘వైశ్రవణః’ అనే పేరు తద్ధిత ప్రత్యయంతో ఏర్పడింది — విశ్రవసుని సంతానం అని; ఇక్కడ కవి పేరుకు కారణాన్ని నేరుగా చెబుతున్నాడు. ‘ఆహుతులతో వేల్చబడిన అగ్నిలా’ అనే ఉపమ బాలుని ఎదుగుదల వేగాన్నీ తేజస్సునూ చూపిస్తుంది — నేతి ఆహుతితో అగ్ని హఠాత్తుగా ప్రజ్వరిల్లినట్లే అతడు పెరిగాడు. అతని తపస్సు క్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — ప్రతి వేయి సంవత్సరాల చివరలోనే నియమం మరింత కఠినం చేయబడుతుంది, ఆహారం క్రమంగా త్యజించబడుతుంది. ధనాధ్యక్షత్వాన్ని గురించిన భవిష్యవాణి జన్మసమయంలోనే చెప్పబడింది, తరువాత బ్రహ్మ వరంచేత అది సిద్ధిస్తుంది. వైశ్రవణుడంటే కుబేరుడే; హిందీ వ్యాఖ్యానపు శీర్షికలో కూడా ‘వైశ్రవణ (కుబేర)’ అని వ్రాయబడింది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘సార్ధం దేవర్షిభిః’ (దేవర్షులతో కలిసి) అనే పదంచేత నామకరణ సంస్కారంలో దేవర్షుల ఉనికి సూచించబడుతుంది; ఇది బాలుని భావి మహత్త్వాన్ని చూపిస్తుంది. పదవ శ్లోకంలో వైశ్రవణుని నిశ్చయం బాల్యంలోనే ధర్మంలో దృఢమైనది; అతని మాట ‘ధర్మో హి పరమా గతిః’ (ధర్మమే పరమగతి) కాండ అంతటికీ ఒక మూలసూత్రం వంటిది. పన్నెండవ శ్లోకంలో మూడు విధాల ఆహారత్యాగం క్రమంగా కఠినమవుతుంది — నీరు, గాలి, ఆ తరువాత ఏదీ లేదు.

ఈ విధంగా వేలాది సంవత్సరాలు ఒక్క సంవత్సరంలా గడిచిపోయాయి. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన బ్రహ్మ ప్రీతుడై, ఇంద్రునితో సహా దేవగణాలతో కలిసి అతని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి ఈ మాట అన్నాడు — ‘నాయనా, సువ్రతా, నీ ఈ కర్మకు నేను సంతోషించాను. వరం కోరుకో, నీకు శుభమగుగాక; మహామతీ, నీవు వరానికి అర్హుడవు.’ అప్పుడు ఎదుట నిలిచిన పితామహునితో వైశ్రవణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, నేను లోకపాలత్వాన్నీ లోకరక్షణనూ కోరుకుంటున్నాను.’ అప్పుడు సంతుష్టమైన మనస్సుతో బ్రహ్మ దేవగణాలతో కలిసి హర్షంతో ‘బాఢమ్’ (సరే) అని వైశ్రవణునితో అన్నాడు — ‘నేను నాల్గవ లోకపాలుని సృష్టించడానికి సిద్ధంగానే ఉన్నాను. యముడు, ఇంద్రుడు, వరుణుడు — వారి పదవి ఏదో అదే నీకూ కోరదగినదగుగాక. కాబట్టి ధర్మజ్ఞా, వెళ్ళు, నిధులకు అధిపతిత్వాన్ని పొందు. ఇంద్రుడు, వరుణుడు, యముడు — వారికి నీవు నాల్గవవాడవవుతావు. సూర్యునితో సమానమైన ఈ పుష్పకమనే విమానాన్ని వాహనంగా స్వీకరించు, దేవతలతో సమానత్వాన్ని పొందు. నీకు స్వస్తి కలుగుగాక; మేమందరం వచ్చిన దారినే వెళ్ళిపోతాము. నాయనా, నీకు రెండు వరాలనూ ఇచ్చి మేము కృతార్థులమయ్యాము.’ అని చెప్పి బ్రహ్మ దేవతలతో కలిసి తన స్థానానికి వెళ్ళిపోయాడు. ‘వేలాది సంవత్సరాలు ఒక్క సంవత్సరంలా’ అనే వాక్యంలో తపస్వి ఏకాగ్రత కనిపిస్తుంది — దీర్ఘకాలం కూడా అతనికి స్వల్పంగానే తోస్తుంది. వైశ్రవణుని యాచన కూడా నిస్స్వార్థమైనది — అతడు లోకరక్షణను కోరుతాడు, తన సుఖాన్ని కాదు. బ్రహ్మ అతనికి రెండు విధాల వరం ఇస్తాడు — లోకపాలత్వమూ నిధులపై ఆధిపత్యమూ; అందుకే ‘వరద్వయమ్’ (రెండు వరాలు) అని చెప్పబడింది. పుష్పకవిమానం మూడవ దానం వంటిది; అది ముందు రావణునిచేత అపహరించబడుతుంది, యుద్ధకాండలో రాముని వాహనమవుతుంది. ‘శక్రాంబుపయమానామ్’ అనే సమాసంలో ఇంద్రుడు, వరుణుడు (అంబుపః — జలాలను పాలించేవాడు), యముడు అనే ముగ్గురు లోకపాలులు; వారికి నాల్గవవాడు కుబేరుడు. పదమూడవ శ్లోకంలో బ్రహ్మ ‘సేంద్రైః సురగణైః సహ’ (ఇంద్రునితో కూడిన దేవగణాలతో) వస్తాడు — దేవతలందరూ అతని తపస్సుకు సాక్షులు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘వత్స’ (నాయనా) అనే సంబోధన స్నేహాన్నీ, ‘సువ్రత’ (మంచి వ్రతం గలవాడా) అనే సంబోధన తపస్సుపై ప్రశంసనూ సూచిస్తాయి. పదిహేడవ శ్లోకంలో బ్రహ్మ మాటల ద్వారా నాల్గవ లోకపాలుని ఆలోచన ముందే అతని మనస్సులో ఉందని తెలుస్తుంది; వైశ్రవణుని యాచన అతని సంకల్పంతో కలిసిపోయింది. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘త్రిదశైః సమతాం వ్రజ’ (దేవతలతో సమానత్వాన్ని పొందు) అనే మాటతో వైశ్రవణుడు పులస్త్యవంశీయుడైనప్పటికీ దేవసముడుగా చేయబడ్డాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘బత’ అనే అవ్యయం బ్రహ్మ హర్షాన్ని సూచిస్తుంది.

బ్రహ్మను ముందుంచుకొని దేవతలు ఆకాశానికి వెళ్ళిపోయిన తరువాత, సంయమితచిత్తుడైన ధనేశుడు చేతులు జోడించి తండ్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యుడా, పితామహుని నుండి కోరిన వరాన్ని పొందాను; కాని ఆ ప్రజాపతి దేవుడు నాకు నివాసస్థానాన్ని నిర్ణయించలేదు. కాబట్టి పూజ్యుడా, ప్రభూ, ఏ ప్రాణికీ పీడ కలగని ఒక మంచి నివాసాన్ని నాకోసం చూడు.’ కుమారుడు ఇలా అనగా మునిపుంగవుడైన విశ్రవసుడు ‘ధర్మజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడా, విను’ అని ఈ మాట చెప్పాడు — ‘దక్షిణ సముద్రతీరంలో త్రికూటమనే పర్వతం ఉంది. దాని శిఖరంపై మహేంద్రుని పురంలాంటి విశాలమైన లంక అనే రమ్యమైన పురి విశ్వకర్మచేత నిర్మించబడింది — రాక్షసుల నివాసం కోసం, ఇంద్రుని అమరావతిలాగా. నీకు శుభమగుగాక, నీవు ఆ లంకలోనే నివసించు, ఇందులో సందేహం లేదు. అది బంగారు ప్రాకారాలూ అగడ్తలూ గలది, యంత్రాలతోనూ శస్త్రాలతోనూ నిండినది, బంగారు, వైడూర్య తోరణాలు గలది, రమణీయమైన పురి. పూర్వం విష్ణువు భయంతో బాధపడిన రాక్షసులు దానిని విడిచిపెట్టారు. రాక్షసగణాలన్నీ రసాతలానికి వెళ్ళిపోవడంతో అది శూన్యమయింది; ప్రస్తుతం లంక శూన్యంగా ఉంది, దానికి ప్రభువు లేడు. కాబట్టి కుమారా, నీవు నివసించడానికి సుఖంగా అక్కడికి వెళ్ళు; అక్కడ నీ నివాసం నిర్దోషమైనది, అక్కడ ఎవరికీ బాధ కలగదు.’ ధనేశుని యాచనలో మళ్ళీ అహింస కనిపిస్తుంది — ఇతరులకు పీడ కలగని స్థానాన్నే అతడు కోరుతాడు. విశ్రవసుని జవాబు లంక చరిత్రను సూచిస్తుంది — అది మూలంలో రాక్షసుల కోసమే నిర్మించబడింది, విష్ణువు భయం వల్ల వారిచేత విడిచిపెట్టబడింది; ఈ కథ నాల్గవ సర్గ నుండి విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. కాబట్టి కుబేరుని లంకానివాసం కూడా ‘నిర్దోషమైనది’ — అతడు దేనినీ అపహరించడం లేదు, శూన్యమైన స్థానాన్నే స్వీకరిస్తున్నాడు. ముందు రావణుడు ఇదే లంకను సోదరుని చేతినుండి లాక్కుంటాడు, కాబట్టి ఇక్కడ భవిష్యత్కథకు బీజం వేయబడింది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రుక్మవైదూర్యతోరణా’ అనే పదాన్ని ‘దాని ద్వారాలు బంగారంతోనూ నీలమణులతోనూ చేయబడినవి’ అని వివరిస్తుంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘ప్రాంజలిః ప్రయతాత్మవాన్’ (చేతులు జోడించి, సంయమితచిత్తుడై) అనే వర్ణన కుబేరుని వినయాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది — వరం పొందిన తరువాత కూడా అతడు తండ్రి ఆజ్ఞను యాచిస్తాడు. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘నివాసనం న మే దేవో విదధే’ (దేవుడు నాకు నివాసాన్ని నిర్ణయించలేదు) అనే మాటచేత బ్రహ్మ దానంలోని ఒక లోటు సూచించబడుతుంది, దానిని తండ్రి పూరిస్తాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘మహేంద్రస్య పురీ యథా’ (మహేంద్రుని పురంలా), ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘యథేంద్రస్యామరావతీ’ (ఇంద్రుని అమరావతిలా) అనే రెండు ఉపమలు లంక వైభవాన్ని చూపిస్తాయి. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నిర్దోషః’ (నిర్దోషమైనది) అనే పదం మళ్ళీ అహింసను గుర్తుచేస్తుంది.

తండ్రి చెప్పిన ఈ ధర్మయుక్తమైన మాటను విని, ఆ ధర్మాత్ముడు అప్పుడు పర్వతశిఖరంపై ఉన్న లంకలో జనులను నివసింపజేశాడు. అచిరకాలంలోనే అతని పాలన వల్ల ఆ పురి హర్షంతో, ఆనందంతో ఉన్న వేలాది నైరృతులతో ఎప్పుడూ నిండి ఉండేది. ఆ ధర్మాత్ముడు, నైరృతులలో శ్రేష్ఠుడు, విశ్రవసుని కుమారుడు సముద్రమే అగడ్తగా గల లంకలో ప్రీతితో నివసించాడు. ధర్మాత్ముడు, వినయశీలుడు అయిన ధనేశ్వరుడు అప్పుడప్పుడు పుష్పకంలో తండ్రిని, తల్లిని దర్శించడానికి వస్తుండేవాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉపసంహరిస్తుంది — దేవగంధర్వగణాలచేత స్తుతించబడుతూ, అప్సరసల నృత్యాలతో అలంకృతమైన భవనం గల ఆ విత్తపతి, కిరణాలతో సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ తండ్రి వద్దకు వెళ్ళాడు. ‘సముద్రపరిఖాయామ్’ (సముద్రమే అగడ్తగా గల) అనే పదంచేత లంక దుర్గమత్వం సూచించబడుతుంది — సముద్రమే దానికి అగడ్త. నైరృతులంటే రాక్షసులే; కాబట్టి కుబేరుడు కూడా రాక్షసులకు రాజయ్యాడని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రాక్షసులకు రాజై’ అని చెబుతుంది. కుబేరుని వినయం మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది — ఐశ్వర్యం పొందిన తరువాత కూడా అతడు తల్లిదండ్రులను సేవించడానికి వెళతాడు. ఈ చిత్రం తరువాతి సర్గలలో రావణుని చరిత్రకు పూర్తిగా విరుద్ధంగా ఉంటుంది. ‘విత్తపః’ అనేది కుబేరుని పేరు — విత్తాన్ని (ధనాన్ని) పాలించేవాడు. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో ‘తస్య శాసనాత్’ (అతని పాలన వల్ల) అనే పదంచేత కుబేరుని సుపరిపాలన సూచించబడుతుంది; ప్రజలు ‘హృష్టాః ప్రముదితాః’ (హర్షంతో, ఆనందంతో) ఉన్నారనే మాట అతని రాజ్యపు సుఖాన్ని చూపిస్తుంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘వినీతాత్మా’ (వినయశీలుడు) అనే పదం అతని స్వభావపు సారం; ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలోని దీర్ఘవృత్తం సర్గ సమాప్తిని సూచిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి