॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 4వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

రాక్షసవంశ వర్ణన — హేతి, విద్యుత్కేశ, సుకేశుల జననం

రాముని విస్మయం, ప్రశ్న, ప్రజాపతి జలసృష్టి, రాక్షస యక్ష నామాలకు నిర్వచనం, హేతి వివాహం, విద్యుత్కేశుని జననమూ వివాహమూ, సుకేశుని పరిత్యాగం, శివపార్వతుల అనుగ్రహం

అగస్త్యుడు చెప్పిన మాట విని రాముడు ఆశ్చర్యపోయాడు — ‘పూర్వం లంకలో రాక్షసుల ఉద్భవం ఎలా జరిగింది?’ అని. తరువాత త్రేతాగ్నులతో సమానమైన శరీరం గల ఆ అగస్త్యుని తల ఊపుతూ మళ్ళీ మళ్ళీ చూచి, చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యుడా, ఈ లంక పూర్వం కూడా మాంసభక్షకులదే అని తమరి మాట విని నాకు పరమాశ్చర్యం కలిగింది. రాక్షసులు పులస్త్యవంశం నుండి పుట్టారని మేము విన్నాము; ఇప్పుడేమో వారి పుట్టుక మరొకచోటి నుండి కూడా అని తమరు చెప్పారు. ఆ పూర్వులు రావణుని కంటె, కుంభకర్ణుని కంటె, ప్రహస్తుని కంటె, వికటుని కంటె, రావణుని కుమారుల కంటె కూడా బలవంతులా? బ్రహ్మర్షీ, వీరి పూర్వుడెవరు, బలంతో ఉద్ధతుడైన అతని పేరేమిటి, ఏ అపరాధం చేసినందుకు వారు విష్ణువుచేత తరిమివేయబడ్డారు? పాపరహితుడా, ఇదంతా విస్తారంగా చెప్పు; సూర్యుడు చీకటిని పోగొట్టినట్లు నా ఈ కుతూహలాన్ని పోగొట్టు.’ పూర్వసర్గలో విశ్రవసుడు ‘పూర్వం విష్ణువు భయంతో బాధపడిన రాక్షసులు దానిని విడిచిపెట్టారు’ అని చెప్పాడు; ఆ వాక్యమే రాముని కొత్త ప్రశ్నకు మూలం. ‘తల ఊపడం’ అనే చేష్ట విస్మయాన్ని సూచిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘తల ఊపుతూ’ అని వివరిస్తుంది. ‘స్మయమానః’ (చిరునవ్వుతో) అనే పదంచేత రాముని ప్రసన్నతా కౌతుకమూ సూచించబడతాయి. ‘త్రేతాగ్నిసమవిగ్రహమ్’ అనే పదంతో అగస్త్యుని తేజస్సు వర్ణించబడుతుంది — గార్హపత్యం, ఆహవనీయం, దక్షిణాగ్ని అనే మూడు అగ్నులలాగా అతడు ప్రకాశిస్తాడు. రాముని ప్రశ్నలు క్రమబద్ధంగా ఉన్నాయి — పూర్వుడెవరు, అతని పేరేమిటి, వారి అపరాధమేమిటి, విష్ణువుచేత ఎలా తరిమివేయబడ్డారు. చివర ‘నుద భానుర్యథా తమః’ (సూర్యుడు చీకటిని పోగొట్టినట్లు పోగొట్టు) అనే ఉపమతో అతడు జ్ఞానప్రకాశాన్ని యాచిస్తాడు.

రాఘవుని సంస్కారాలంకృతమైన శుభవచనాన్ని విని అగస్త్యుడు ఆశ్చర్యపడుతున్నట్లుగా ఆ రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘పూర్వం జలంనుండి పుట్టిన పద్మంలో జన్మించిన ప్రజాపతి జలాలను సృష్టించి, వాటిని కాపాడడానికి ప్రాణులను సృష్టించాడు. ఆకలి, దప్పిక, భయాలతో బాధపడుతున్న ఆ ప్రాణులు వినయంగా సృష్టికర్తను సమీపించి, ‘మేమేం చేయాలి?’ అని అడిగారు. ప్రజాపతి నవ్వుతున్నట్లుగా వారందరితో మాటాడుతూ ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘గౌరవాన్నిచ్చేవారలారా, ప్రయత్నపూర్వకంగా రక్షించండి.’ అప్పుడు ఆకలిగొన్నవారిలోనూ ఆకలిగొననివారిలోనూ కొందరు ‘రక్షామః’ (రక్షిస్తాము) అని, మరికొందరు ‘యక్షామః’ (పూజిస్తాము) అని అన్నారు. అప్పుడు భూతసృష్టికర్త వారితో ఇలా అన్నాడు — ‘రక్షామః అని ఎవరు అన్నారో వారు రాక్షసులవుదురుగాక; యక్షామః అని ఎవరు అన్నారో వారు యక్షులే అవుదురుగాక.’ ఇక్కడ రెండు పేర్లకూ నిర్వచనం కనిపిస్తుంది — ‘రక్ష్’ (రక్షించు) అనే ధాతువు నుండి రాక్షసులు, ‘యక్ష్’ (పూజించు) అనే ధాతువు నుండి యక్షులు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘యక్షణం (పూజనం)’ అని అర్థం ఇస్తుంది. ‘సంస్కారాలంకృతమ్’ అనే పదం రాముని వాక్కు గుణాన్ని వర్ణిస్తుంది — పదసంస్కారం, వాక్యసంస్కారం, అర్థసంస్కారం అని హిందీ వ్యాఖ్యానం; సర్వజ్ఞుడైన రాముడు కూడా తెలియనివానిలా అడుగుతున్నాడని అగస్త్యుడు ఆశ్చర్యపడతాడు. ఈ విధంగా రాక్షసులు మూలంలో జలానికి రక్షకులు, హింసకులు కారు; వారి క్రూరత్వం తరువాత వచ్చింది. ‘భుక్షితాభుక్షితైః’ అనే పదం రెండు రకాల ప్రాణులను సూచిస్తుంది — ఆకలిగొన్నవారు, ఆకలిగొననివారు. ఈ కథనం పూర్వసర్గలలో చెప్పిన పులస్త్యవంశం కంటె భిన్నమైన, ప్రాచీనతరమైన రాక్షసుల ఉద్భవస్థానాన్ని చూపిస్తుంది. పదవ శ్లోకంలో ‘వినీతవత్’ (వినయంగా) అనే పదం ఆ ప్రాణుల నమ్రతను చూపిస్తుంది.

అక్కడ రాక్షసులలో హేతి, ప్రహేతి అనే సోదరులు రాక్షసాధిపతులయ్యారు; వారు మధుకైటభులతో సమానులు, శత్రువులను అణచేవారు. ధార్మికుడైన ప్రహేతి అప్పుడు తపోవనానికి వెళ్ళాడు; హేతి మాత్రం వివాహం కోసం గొప్ప ప్రయత్నం చేశాడు. అపరిమితమైన మనస్సు గల ఆ మహామేధావి స్వయంగా కాలుని సోదరి, మహాభయంకరి అయిన భయ అనే కన్యను వివాహమాడాడు. పుత్రవంతులలో శ్రేష్ఠుడు, రాక్షసపుంగవుడు అయిన హేతి ఆమెయందు విద్యుత్కేశుడనే ప్రసిద్ధుడైన కుమారుని కన్నాడు. హేతి కుమారుడైన విద్యుత్కేశుడు ప్రకాశించే సూర్యునితో సమానమైన కాంతి గలవాడై, మహాతేజస్వియై, నీటిలో పద్మంలా పెరిగాడు. సోదరుల స్వభావభేదం ఇక్కడ స్పష్టం — ఒకడు తపస్వి, మరొకడు గృహస్థుడు; వంశం గృహస్థుడైన హేతి ద్వారానే కొనసాగుతుంది. ‘మధుకైటభసంకాశౌ’ (మధుకైటభులతో సమానులు) అనే ఉపమ వారి బలాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే మధుకైటభులు విష్ణువుచేత చంపబడిన మహాసురులు. కాలుని సోదరి భయ — పేరులోనే భయంకరి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘భయ చాలా భయంకరమైనది’ అని చెబుతుంది. ‘స్వయమేవ’ (స్వయంగా) అనే పదంచేత హేతి స్వయంగా యాచించి వివాహం చేసుకున్నాడని సూచించబడుతుంది. విద్యుత్కేశుని పేరు అతని తేజస్సుకు తగినది — మెరుపులాంటి కేశాలు గలవాడు. ‘తోయమధ్య ఇవాంబుజమ్’ (నీటిలో పద్మంలా) అనే ఉపమతో అతని సౌమ్యమైన ఎదుగుదల వర్ణించబడుతుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘పుత్రవతాం శ్రేష్ఠః’ (పుత్రవంతులలో శ్రేష్ఠుడు) అనేది హేతికి ప్రశంస, ఎందుకంటే అతని కుమారుడు శ్రేష్ఠుడు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘అరిందమౌ’ (శత్రువులను అణచేవారు) అనే విశేషణం ఇద్దరు సోదరుల శౌర్యాన్ని చూపిస్తుంది.

ఆ నిశాచరుడు శుభకరమైన యౌవనానికి చేరుకున్నప్పుడు, అతని తండ్రి హేతి అతనికి వివాహం చేయాలని నిశ్చయించాడు. ఆ రాక్షసపుంగవుడు కుమారుని కోసం, ప్రభావంలో సంధ్యతో సమానమైన సంధ్య కుమార్తెను వరించాడు. రాఘవా, ‘ఆమెను తప్పనిసరిగా మరొకరికి ఇవ్వవలసిందే కదా’ అని ఆలోచించి సంధ్య తన కుమార్తెను విద్యుత్కేశునికి ఇచ్చింది. సంధ్య కుమార్తెను పొంది నిశాచరుడైన విద్యుత్కేశుడు పౌలోమి (శచీదేవి)తో ఇంద్రునిలా ఆమెతో కలిసి విహరించాడు. రామా, కొంతకాలానికి సాలకటంకట అనే ఆమె, సముద్రం నుండి మేఘపంక్తి జలాన్ని గ్రహించినట్లు, విద్యుత్కేశుని నుండి గర్భం ధరించింది. అప్పుడు ఆ రాక్షసి మందరపర్వతానికి వెళ్ళి, మేఘగర్భంతో సమానమైన కాంతి గల గర్భాన్ని ప్రసవించింది — గంగ అగ్నిజనితమైన గర్భాన్ని ప్రసవించినట్లు. ఆ గర్భాన్ని విడిచిపెట్టి, విద్యుత్కేశునితో రతిని కోరుతూ, తన కుమారుని మరచిపోయి ఆమె భర్తతో కలిసి విహరించింది. అప్పుడు విడిచిపెట్టబడిన ఆ శిశువు మేఘగర్జనతో సమానమైన ధ్వని చేశాడు. సంధ్య మాటలో లౌకిక సత్యం ఉంది — కన్యను తప్పనిసరిగా ఎవరికో ఒకరికి ఇవ్వవలసిందే, కాబట్టి సమీపానికి వచ్చిన యోగ్యుడైన వరుడు అంగీకరించబడతాడు. ‘పౌలోమ్యా మఘవానివ’ అనే ఉపమ — శచీదేవితో ఇంద్రునిలా. ‘ఘనరాజిరివార్ణవాత్’ — సముద్రం నుండి జలాన్ని గ్రహించే మేఘపంక్తిలా. ‘గంగా గర్భమివాగ్నిజమ్’ (గంగ అగ్నిజనిత గర్భాన్ని ప్రసవించినట్లు) అనే ఉపమ కార్తికేయుని జన్మకథను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ అగ్ని తేజస్సు గంగచేత ధరించబడి విడువబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘కుమార కార్తికేయుడు’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. తల్లి నిర్మమత ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా చెప్పబడుతుంది — రతి లోభంతో ఆమె కుమారుని విడిచిపెడుతుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది. ఈ నిష్కరుణత్వం రాక్షసస్వభావానికి మొదటి చిహ్నం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భద్రం యౌవనమ్’ అనే పదంచేత శుభకరమైన యౌవనం సూచించబడుతుంది; తండ్రి కుమారునికి తగిన సమయంలోనే వివాహం గురించి ఆలోచిస్తాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘సంధ్యాతుల్యాం ప్రభావతః’ — కన్య తేజస్సులో తల్లి అయిన సంధ్యను పోలినది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో దాంపత్యసుఖం వర్ణించబడుతుంది, అదే ముందు సంతానపరిత్యాగంగా పరిణమిస్తుంది; సుఖలోభమే కరుణ లోపించడానికి కారణమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ఘనశబ్దసమస్వనః’ (మేఘగర్జనతో సమానమైన ధ్వని గలవాడు) — శిశువు ఏడుపు మేఘగర్జనలా గంభీరమైనది, అతని భావి బలానికి సూచకం.

ఆమెచేత విడిచిపెట్టబడిన శరత్కాల సూర్యునితో సమానమైన కాంతి గల ఆ శిశువు తన పిడికిలిని తానే నోటిలో పెట్టుకొని మెల్లగా ఏడ్చాడు. అప్పుడు పార్వతితో కలిసి వృషభాన్ని అధిరోహించి వాయుమార్గంలో వెళుతున్న శివుడు ఆ ఏడుపు ధ్వనిని విన్నాడు. ఉమతో కలిసి త్రిపురాసురసంహారి అయిన భవుడు ఏడుస్తున్న ఆ రాక్షసపుత్రుని చూచాడు; పార్వతి కరుణాభావం వల్ల అతడు ఆ శిశువును తల్లి వయస్సుతో సమానమైన వయస్సు గలవానిగా చేశాడు. అక్షరుడు, అవ్యయుడు అయిన మహాదేవుడు అతనిని అమరునిగా కూడా చేసి, పార్వతికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో ఆకాశంలో సంచరించే పురాన్ని కూడా ఇచ్చాడు. రాజకుమారా, ఉమ కూడా రాక్షసస్త్రీలకు ఈ వరం ఇచ్చింది — ‘గర్భం వెంటనే కలుగుతుంది, వెంటనే ప్రసవం జరుగుతుంది, శిశువు వెంటనే తల్లి వయస్సుకు సమానమైన వయస్సు పొందుతాడు.’ అప్పుడు వరదానంతో గర్వించిన సుకేశుడు ప్రభువైన హరుని నుండి సంపదను పొంది, ఆకాశగామి అయిన పురాన్ని కూడా పొంది, పురందరునిలా (ఇంద్రునిలా) గొప్పవాడై, మహామేధావియై అన్నిచోట్లా సంచరించాడు. ‘నిధాయాస్యే స్వయం ముష్టిమ్’ (పిడికిలిని తానే నోటిలో పెట్టుకొని) అనే శిశువు చిత్రం కరుణాజనకమైనది. కరుణకు మూలం పార్వతి; ఆమెకు ప్రియం చేయడానికి శివుడు వరం ఇస్తాడు — ఈ విధంగా శివపార్వతుల దాంపత్యం సూక్ష్మంగా చిత్రించబడింది. పార్వతి వరం రాక్షసస్త్రీలందరికీ వర్తిస్తుంది — కాబట్టి రాక్షసులు వెంటనే పుడతారు, వెంటనే పెరుగుతారు అనే లోకవిశ్వాసానికి మూలం ఇక్కడ చెప్పబడింది. ‘ఖగం పురమ్’ అంటే ఆకాశంలో సంచరించే నగరం, విమానం వంటిది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తం; ‘వరదానగర్వితః’ (వరదానంతో గర్వించినవాడు) అనే పదంచేత రాబోయే సంఘర్షణ సూచించబడుతుంది. ఈ శిశువు పేరు ‘సుకేశుడు’ అని హిందీ వ్యాఖ్యానంలో స్పష్టంగా ఉంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘వాయుమార్గేణ’ (వాయుమార్గంలో) — శివపార్వతులు ఆకాశమార్గంలో వెళుతున్నారు, అందుకే శిశువు ధ్వని వారి చెవులకు చేరుతుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘భవః’ అనే పేరు — అతడు సమస్తానికీ ఉత్పత్తికారణం, కాబట్టి అనాథ శిశువుకు కూడా రక్షకుడు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘అక్షరోఽవ్యయః’ (నాశరహితుడు, వ్యయరహితుడు) అనే రెండు విశేషణాలు శివుని అవినాశిత్వాన్ని చూపిస్తాయి; అతడు ఇతరులను కూడా అమరులుగా చేయగలడు. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘నృపాత్మజ’ (రాజకుమారా) అనేది రాముని ఉద్దేశించి అగస్త్యుని సంబోధన. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో పార్వతి వరంలో మూడు అంశాలు — వెంటనే గర్భం, వెంటనే ప్రసవం, వెంటనే వయఃప్రాప్తి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి