సర్గ
రావణపుత్రుల నిర్గమనం, నరాంతకవధ
త్రిశిరుడు ఊరడించడం, ఆరుగురు వీరుల నిర్గమనం, వారి వాహనాయుధాల వర్ణన, రెండు సేనల సంగ్రామం, నరాంతకుని పరాక్రమం, అంగదుడు నరాంతకుని వధించడం
ఇలా శోకంలో మునిగి విలపిస్తున్న దురాత్ముడైన రావణుని మాటలు విని త్రిశిరుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, మహావీరుడైన మా పినతండ్రి ఇలాగే హతుడయ్యాడు; కానీ సత్పురుషులు నీలా విలపించరు. ప్రభూ, నిశ్చయంగా నువ్వు ముల్లోకాలకూ సరిపోయినవాడివి; అలాంటి నువ్వు సామాన్యునిలా నీ గురించి ఇంతగా ఎందుకు శోకిస్తున్నావు? బ్రహ్మ ఇచ్చిన శక్తి, కవచం, బాణం, ధనుస్సు, వెయ్యి గాడిదలు కట్టిన, మేఘంలా గర్జించే రథం నీకున్నాయి. నువ్వు ఎన్నోసార్లు శస్త్రంతో దేవదానవులను సంహరించావు; సర్వాయుధాలూ కలిగిన నువ్వు రాఘవుని శిక్షించగలవు. కావాలంటే, మహారాజా, నువ్వు ఉండు; నేనే రణానికి బయలుదేరుతాను, గరుడుడు పాములను పెకలించినట్లు నీ శత్రువులను పెకలిస్తాను. దేవరాజు శంబరుని, విష్ణువు నరకుని పడగొట్టినట్లు, ఈ రోజు యుద్ధంలో నా చేత పడగొట్టబడి రాముడు నేలపై పడుకుంటాడు.’ త్రిశిరుని మాటలు విని, కాలప్రేరితుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు తాను మళ్ళీ పుట్టినట్లు భావించాడు. ‘తాతమధ్యమః’ అంటే తండ్రికి నడిమి తమ్ముడు — కుంభకర్ణుడు రావణునికీ విభీషణునికీ మధ్య పుట్టినవాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నడిమి పినతండ్రి’ అంటుంది. త్రిశిరుని మాటలో మూడు భాగాలున్నాయి — ఉపాలంభం (సత్పురుషులు విలపించరు), జ్ఞాపకం చేయడం (నీ ఆయుధాలూ, పరాక్రమమూ), ప్రతిజ్ఞ (నేనే స్వయంగా వెళ్తాను). ‘బ్రహ్మదత్తా శక్తిః’ అంటే బ్రహ్మ వరం వల్ల లభించిన దివ్యాయుధం. ‘సహస్రఖరసంయుక్తః రథః’ అంటే వెయ్యి గాడిదలు కట్టిన రథం — రాక్షసుల రథాలకు గాడిదలను కడతారు. ఇక్కడి నరకుడు విప్రచిత్తికీ సింహికకూ పుట్టినవాడని, ద్వాపరంలో కృష్ణుని చేత హతుడైన భూమిపుత్రుడు కాడని ముద్రణలోని పాదటిప్పణి స్పష్టం చేస్తుంది. ‘కాలచోదితః’ అనే మాటతో కవి సూచిస్తున్నాడు — రావణుని ఉత్సాహం వివేకం నుంచి కాదు, మృత్యువు ప్రేరణ నుంచి పుట్టింది. త్రిశిరుడు రావణుని కొడుకు, మూడు శిరస్సులవాడు — ముందు అతని మూడు కిరీటాలు వర్ణించబడతాయి. అతడు తండ్రిని ‘సామాన్యునిలా’ అని నిందిస్తాడు, పూర్వసర్గలో అంగదుడు వానరులను ‘సామాన్య వానరుల్లా’ అన్నట్లే — రెండు పక్షాల నాయకులూ ఒకే తర్కంతో తమవారిని ప్రోత్సహిస్తారు. ‘పునర్జాతమ్ ఇవ ఆత్మానం మన్యతే’ (తాను మళ్ళీ పుట్టినట్లు భావించాడు) అనడంలో రావణుని మనసు ఎంత త్వరగా మారిందో కనిపిస్తుంది — క్షణం ముందు ‘ఇప్పుడు నేను లేను’ అన్నవాడు, ఇప్పుడు కొడుకు మాటతో మళ్ళీ బతికినట్లయ్యాడు. ‘గరుడుడు పాములను పెకలించినట్లు’ అనే ఉపమ పూర్వసర్గల్లో కుంభకర్ణుని విషయంలో వాడబడింది; ఇక్కడ త్రిశిరుడు అదే ఉపమను తనకు వాడుకుంటాడు — పినతండ్రి స్థానాన్ని తాను తీసుకోవాలనుకుంటున్నట్లు. ‘శాస్తుమ్ అర్హసి’ అంటే శిక్షించగల సమర్థుడవు — తండ్రి సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేయడం.
త్రిశిరుని మాటలు విని దేవాంతకుడూ, నరాంతకుడూ, తేజస్వి అయిన అతికాయుడూ యుద్ధోత్సాహంతో పొంగిపోయారు. అప్పుడు ‘నేను, నేను’ అని గర్జిస్తూ, రాక్షసశ్రేష్ఠులూ, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవారూ అయిన రావణుని వీరపుత్రులు సిద్ధమయ్యారు. అందరూ ఆకాశంలో సంచరించగలవారు, అందరూ మాయలో నేర్పరులు, అందరూ దేవతల గర్వాన్ని అణచినవారు, అందరూ యుద్ధంలో దుర్మదులు; అందరూ గొప్ప బలం గలవారు, అందరూ విస్తారమైన కీర్తి గలవారు; గంధర్వులతో, కిన్నరులతో, మహాసర్పాలతో కూడిన దేవతలు కూడా యుద్ధంలో వారిలో ఎవరినీ జయించినట్లు ఎప్పుడూ వినబడలేదు. అందరూ అస్త్రవిద్య తెలిసిన వీరులు, అందరూ యుద్ధవిశారదులు, అందరూ శ్రేష్ఠమైన జ్ఞానం గలవారు, అందరూ వరాలు పొందినవారు. సూర్యునితో సమానమైన తేజస్సు గల, శత్రుసేనల శోభను నలిపివేసే ఆ కొడుకులతో చుట్టుముట్టబడిన రాజు రావణుడు, మహాదానవుల గర్వాన్ని అణచే దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన ఇంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. ‘సర్వే’ (అందరూ) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ రావడం — ఈ అనుప్రాసం కుమారులందరికీ సమానమైన గొప్పదనాన్ని చూపుతుంది, అందరి గుణాలూ ఒకటే అన్నట్లు. ‘అహమ్ అహమ్’ (నేను, నేను) అనే ద్విరుక్తి పోటీని సూచిస్తుంది — ప్రతి ఒక్కడూ ముందుగా వెళ్ళాలనుకుంటాడు. పదమూడవ శ్లోకం షట్పాది; దాని మొదటి సగం ‘దేవైరపి సగంధర్వైః…’ పన్నెండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంతో అన్వయిస్తుంది; సమీక్షిత పాఠంలో ఈ సగం లేదు. పద్నాలుగవది వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. కొడుకులతో రావణుని శోభ దేవతలతో ఇంద్రుని శోభలాంటిది — కానీ దేవతలకు ఇచ్చిన ‘మహాదానవదర్పనాశనైః’ (మహాదానవుల గర్వాన్ని నాశనం చేసేవారు) అనే విశేషణం వ్యంగ్యంగా రావణుని గర్వభంగాన్నే సూచిస్తున్నట్లుంది. ఈ నలుగురు కుమారుల్లో అతికాయుడు ధాన్యమాలిని కొడుకు, మిగిలిన ముగ్గురూ మండోదరి కొడుకులు అని సంప్రదాయం; తరువాతి సర్గల్లో వారి వధ వరుసగా వర్ణించబడుతుంది. ‘అంతరిక్షగతాః’ (ఆకాశంలో సంచరించేవారు), ‘మాయావిశారదాః’ (మాయలో నేర్పరులు) — ఇవి రాక్షసులకు సహజమైన రెండు శక్తులు. ‘న శ్రూయంతే స్మ నిర్జితాః’ (ఓడిపోయినట్లు వినబడలేదు) అనేది పూర్వయుద్ధాల్లో వారి అపజయరహితమైన ఖ్యాతి; ‘లబ్ధవరాః’ అంటే తపస్సు వల్ల వరాలు పొందినవారు — ఈ గుణాలన్నీ ముందు వారి వధ ప్రాముఖ్యాన్ని పెంచుతాయి. ‘శక్రతుల్యపరాక్రమాః’ (ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు) — ఇంద్రునితో సమానులు అనే ఈ విశేషణం ఈ సర్గలోనే మళ్ళీ అంగదునికీ వాడబడింది (81), దాని వల్ల ఇద్దరు ప్రతిద్వంద్వుల సమానత్వం సూచించబడుతుంది. ‘సమరదుర్మదాః’ అంటే యుద్ధంలో అదుపులేని మదం గలవారు.
అతడు కొడుకులను కౌగిలించుకొని, ఆభరణాలతో అలంకరించి, శుభమైన ఆశీస్సులతో రణానికి పంపాడు. కుమారుల రక్షణ కోసం యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు అనే తన ఇద్దరు తమ్ముళ్ళను కూడా రావణుడు యుద్ధానికి పంపాడు. ఆ మహాకాయులు లోకాలను ఏడిపించే మహాత్ముడైన రావణునికి నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి బయలుదేరారు. సర్వౌషధులనూ సుగంధాలనూ పూసుకొని, యుద్ధాన్ని కోరే మహాబలులైన ఆరుగురు రాక్షసశ్రేష్ఠులు బయలుదేరారు — త్రిశిరుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు — కాలప్రేరితులై బయలుదేరారు. ‘యుద్ధోన్మత్తుడు’, ‘మత్తుడు’ అనేవి మహాపార్శ్వ మహోదరుల ఇతర పేర్లు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘యుద్ధోన్మత్తుడు (మహాపార్శ్వుడు), మత్తుడు (మహోదరుడు)’ అని స్పష్టంగా ఉంది. సమీక్షిత పాఠంలో ఇక్కడ ‘మహోదరమహాపార్శ్వౌ’ అని నేరుగా పేర్లే ఉన్నాయి. ‘సర్వౌషధీభిః సమాలభ్య’ అంటే యుద్ధానికి ముందు మంగళం కోసం ఓషధులనూ గంధాలనూ తాకించుకోవడం, ఒక రక్షావిధి. ప్రదక్షిణం, నమస్కారం, ఆశీర్వాదం — ఇవన్నీ మంగళాచారాలే, కానీ కవి ‘కాలచోదితాః’ (కాలప్రేరితులు) అనే మాటతో వారి భాగ్యాన్ని ముందుగానే సూచిస్తాడు. పందొమ్మిదవ శ్లోకం (ఆరుగురి పేర్ల జాబితా) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; ఇది పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘షడేతే’ అనే పదానికి వివరణలా ఉంది. ఇక్కడ రావణుని పుత్రప్రేమ స్పష్టం — కొడుకులను కౌగిలించుకుంటాడు, తానే స్వయంగా అలంకరిస్తాడు — దీని ఫలితం తరువాతి సర్గల్లో శోకమే. ‘లోకరావణమ్’ అనేది రావణుని పేరుకు నిర్వచనం — లోకాలను ఏడ్చేలా చేసేవాడు, రోదింపజేసేవాడు. ‘రక్షణార్థం కుమారాణామ్’ (కుమారుల రక్షణ కోసం) — ఇద్దరు పినతండ్రులు కుమారులకు సంరక్షకులు; కొడుకుల క్షేమం గురించి రావణుని చింత అతని తండ్రి హృదయాన్ని చూపుతుంది. ‘షడేతే’ అంటే ‘ఈ ఆరుగురు’ — లెక్కను కవి స్వయంగా చెప్పాడు.
అప్పుడు మహోదరుడు నల్లని మేఘంలాంటి, ఐరావతపు వంశంలో పుట్టిన సుదర్శనం అనే ఏనుగును ఎక్కాడు; సర్వాయుధాలతో కూడి, అమ్ములపొదులతో అలంకరించుకున్న అతడు ఆ ఏనుగుపై కూర్చొని అస్తాద్రి శిఖరంపై సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. రావణుని కొడుకు త్రిశిరుడు శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు కట్టిన, సర్వాయుధాలతో నిండిన శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఎక్కాడు; రథంపై నిలిచిన ఆ ధనుర్ధరుడు మెరుపులతో, ఉల్కలతో, జ్వాలలతో, ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన మేఘంలా వెలిగాడు; మూడు కిరీటాలతో అతడు మూడు బంగారు శిఖరాలతో ఉన్న పర్వతరాజు హిమవంతునిలా శోభించాడు. మిక్కిలి తేజస్వీ, ధనుర్ధరులందరిలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన రాక్షసేంద్రుని కొడుకు అతికాయుడు మంచి చక్రాలూ ఇరుసూ గల, చక్కగా బిగించిన, మంచి అనుకర్షమూ కూబరమూ గల, అమ్ములపొదులతో విల్లులతో వెలుగుతున్న, ప్రాసాలతో ఖడ్గాలతో పరిఘలతో నిండిన శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఎక్కాడు; బంగారంతో చిత్రించిన కిరీటంతో, ఆభరణాలతో అతడు కాంతులు వెదజల్లుతూ మేరుపర్వతంలా వెలిగాడు; రాక్షసశార్దూలాలతో చుట్టుముట్టబడి, దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన వజ్రపాణి ఇంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. నరాంతకుడు ఉచ్చైఃశ్రవంలాంటి, తెల్లని, బంగారు ఆభరణాలు గల, మనోవేగం గల, పెద్ద దేహం గల గుర్రాన్ని ఎక్కాడు; ఉల్కలా వెలిగే ప్రాసాన్ని పట్టుకొని అతడు నెమలిపై కూర్చున్న గుహునిలా (స్కందునిలా) వెలిగాడు. దేవాంతకుడు బంగారు అలంకారాలు గల పరిఘను పట్టుకొని, రెండు చేతులతో పర్వతాన్ని (మందరాన్ని) పట్టుకున్న విష్ణువు రూపాన్ని అనుకరిస్తున్నట్లు శోభించాడు. మహాతేజస్వీ, వీర్యవంతుడూ అయిన మహాపార్శ్వుడు గదను పట్టుకొని యుద్ధంలో కుబేరునిలా వెలిగాడు. ఆ మహాత్ములు అమరావతి నుంచి దేవతలు బయలుదేరినట్లు బయలుదేరారు; ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, మేఘంలా గర్జించే రథాలతో, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు ధరించిన రాక్షసులు వారి వెనుక దూకారు. కిరీటాలు ధరించి, శోభతో నిండి, సూర్యతేజస్సు గల ఆ కుమారులు ఆకాశంలో వెలుగుతున్న గ్రహాల్లా ప్రకాశించారు. వారు పట్టుకున్న తెల్లని శస్త్రాల వరుస శరత్కాల మేఘాల్లా, ఆకాశంలో హంసల వరుసలా కనిపించింది. ఆరుగురు వీరులకు ఉపమలు — అస్తాద్రి శిఖరంపై సూర్యుడు, ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన మేఘం, మూడు శిఖరాల హిమవంతుడు, మేరువు, నెమలిపై స్కందుడు, మందరాన్ని ధరించిన విష్ణువు, కుబేరుడు. ‘అనుకర్షః’, ‘కూబరః’ అనే రెండు రథాంగాలకు పాదటిప్పణిలో వివరణ ఉంది — అనుకర్షం రథపు ఇరుసు దగ్గర అమర్చిన కొయ్య, కూబరం కాడిని కట్టే దూలం; హిందీ వ్యాఖ్యానం దీన్ని ‘బండి నొగలు’ అంటుంది. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలోని రెండు సగాలు (32వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘తే ప్రతస్థుర్ మహాత్మానో బలైర్ అప్రతిమైర్ వృతాః’, ఉత్తరార్ధం ‘సురా ఇవామరావత్యాం…’) వల్గేట్లో ఒకే సగంగా కుదించబడ్డాయి — ‘తే ప్రతస్థుర్మహాత్మానోఽమరావత్యాః సురా ఇవ’. ఈ దీర్ఘమైన వర్ణనలో కవి ప్రతి వీరుణ్ణీ వేరుగా చిత్రిస్తాడు — వాహనం, ఆయుధం, అలంకారం, ఉపమ అనే నాలుగు విధాలుగా. మహోదరుని ఏనుగు సుదర్శనం ఐరావతపు వంశంలో పుట్టింది — ఇంద్రుని ఏనుగు సంతతి; అతనికి ఉపమ అస్తాద్రి శిఖరంపై సూర్యుడు — అస్తమిస్తున్న సూర్యుడు — ఇక్కడ వ్యంగ్యం ఉంది, ఎందుకంటే అస్తమయం పతనానికి సూచన. త్రిశిరునికి ఉపమ మెరుపులతో ఉల్కలతో కూడిన మేఘం; అతని మూడు కిరీటాలు హిమవంతుని మూడు బంగారు శిఖరాల్లాంటివి. అతికాయుడు ‘శ్రేష్ఠః సర్వధనుష్మతామ్’ (ధనుర్ధరులందరిలో శ్రేష్ఠుడు) — ముందు అతనికి లక్ష్మణునితో దీర్ఘమైన యుద్ధం జరుగుతుంది; ఇక్కడ అతని రథపు సూక్ష్మ వర్ణనే — చక్రం, ఇరుసు, అనుకర్షం, కూబరం — అతని ప్రాముఖ్యాన్ని ముందుగానే స్థాపిస్తుంది. నరాంతకుని గుర్రం ఉచ్చైఃశ్రవంతో పోల్చబడింది — సముద్రమథనంలో పుట్టిన ఇంద్రుని తెల్లని గుర్రం. సముద్రమథనంలో విష్ణువు మందరాన్ని ధరించినట్లు దేవాంతకుడు పరిఘను పట్టుకుంటాడు — ‘విడంబయన్’ అంటే అనుకరిస్తూ. గదాపాణి మహాపార్శ్వుడు కుబేరునిలా ఉన్నాడు. ఇలా ఆరుగురు వీరులూ దేవతలతో పోల్చబడతారు — ఇంద్రుడు, స్కందుడు, విష్ణువు, కుబేరుడు — వారికి వీరు శత్రువులు; ఇది కవి సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యం. చివరలో ‘హంసల వరుసలా శస్త్రాల వరుస’ అనేది శరత్కాలపు ఉపమ — తెల్లని శస్త్రాలు ఆకాశంలో హంసల బారులా. ఇలా యుద్ధయాత్ర సౌందర్యమూ భీషణత్వమూ ఒకేసారి వర్ణించబడతాయి. ‘అమరావతి నుంచి దేవతల్లా’ అనే ఉపమ — రాక్షసుల లంక దేవతల అమరావతిలా వైభవంతో నిండినది, వారి నిర్గమనం దేవతల యుద్ధయాత్రలాంటిది. ‘ఆకాశంలో వెలుగుతున్న గ్రహాల్లా’ — కిరీటాలు ధరించిన కుమారులు ఆకాశంలో ప్రకాశించే గ్రహాల్లా ఉన్నారు. ఇలా కవి రాక్షసుల సౌందర్యాన్నీ వైభవాన్నీ కూడా న్యాయంగా వర్ణిస్తాడు; రామాయణంలో శత్రువర్ణన ఏకపక్షమైనది కాదు. ‘సుచక్రాక్షం సుసంయుక్తం స్వనుకర్షం సుకూబరమ్’ అనే ‘సు’తో మొదలయ్యే నాలుగు పదాలతో రథపు సర్వాంగసౌష్ఠవం వర్ణించబడింది — అనుప్రాసానికి అందమైన ఉదాహరణ. ‘ప్రాసాసిపరిఘాకులమ్’ అంటే ఆ రథం ఆయుధాగారంలా నిండి ఉంది. ‘సవితేవాస్తమూర్ధని’ అనే చోట ‘సవితా + ఇవ’ గుణసంధి, ‘ఇవ + అస్త’ సవర్ణదీర్ఘసంధి. ‘నైరృతశార్దూలైః వృతః వజ్రపాణిః ఇవ అమరైః’ — అనుచరులతో ఉన్న అతికాయుడు దేవతలతో ఉన్న ఇంద్రునిలా ఉన్నాడు.
‘శత్రువుల పరాజయం, లేదా మరణం’ అని మనసులో నిశ్చయించుకొని యుద్ధాన్ని కోరే ఆ వీరులు కలిసి ముందుకు సాగారు; వారు గర్జించారు, బిగ్గరగా నాదం చేశారు, బాణాలను విసిరారు, పట్టుకున్నారు. బయలుదేరుతున్న ఆ యుద్ధదుర్మదుల సింహనాదాలతో, భుజాలు చరచే చప్పుళ్ళతో భూమి కంపించినట్లయింది; రాక్షసుల సింహనాదాలతో ఆకాశం బద్దలైనట్లయింది. మహాబలులైన ఆ రాక్షసేంద్రులు సంతోషంగా బయటికి వచ్చి, శిలలనూ వృక్షాలనూ ఎత్తి పట్టుకున్న వానరసేనను చూశారు. మహాత్ములైన వానరులు కూడా ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, రథాలతో కిక్కిరిసిన, వందలాది చిరుగంటల నాదంతో మోగుతున్న, నల్లని మేఘంలాంటి, మహాయుధాలను ఎత్తి పట్టుకున్న, మండే అగ్నిలా సూర్యునిలా వెలిగే రాక్షసులతో అన్నివైపులా చుట్టుముట్టబడిన రాక్షససేనను చూశారు. వస్తున్న ఆ సేనను చూసి, దెబ్బ కొట్టే అవకాశం దొరికిన వానరులు మహాపర్వతాలను ఎత్తి పట్టుకొని మళ్ళీ మళ్ళీ నాదం చేశారు; రాక్షసులను సహించలేని వానరులు ప్రతినాదం చేశారు. వానరయూథపతుల ఉచ్చమైన కోలాహలాన్ని విని, శత్రువుల సంతోషాన్ని సహించలేని మహాబలులైన రాక్షసగణాలు మరింత భయంకరంగా, ఉగ్రంగా గర్జించాయి. ఆ వానరయూథపతులు ఘోరమైన రాక్షససేనలోకి చొచ్చుకుపోయి, ఎత్తి పట్టుకున్న శిలలతో, శిఖరాలున్న పర్వతాల్లా సంచరించారు. కొందరు వానరులు ఆకాశంలోకి ఎగిరి, కొందరు నేలమీద, కోపంతో రాక్షససేనల్లో సంచరించారు; కొందరు వృక్షాలూ శిలలూ ఆయుధాలుగా చేసుకున్నారు. వానరశ్రేష్ఠులు విశాలమైన కాండాలు గల వృక్షాలను పట్టుకొని యుద్ధం చేశారు; రాక్షసులతో వానరులతో కిక్కిరిసిన ఆ యుద్ధం ఘోరమైనదయింది. ‘క్ష్వేడితమ్’ అంటే సింహనాదం, ‘ఆస్ఫోటితమ్’ అంటే భుజాలు చరచడం — హిందీ వ్యాఖ్యానం దీన్ని ‘తొడలు చరచడం’ అంటుంది. నాదానికి ప్రతినాదం — రాక్షసులు గర్జిస్తారు, వానరులు ప్రతిగర్జిస్తారు, మళ్ళీ రాక్షసులు మరింత భయంకరంగా గర్జిస్తారు — ఈ శబ్దయుద్ధం శస్త్రయుద్ధానికి పూర్వరంగం. ‘లబ్ధలక్షాః’ అంటే దెబ్బ కొట్టే అవకాశం పొందినవారు. ‘నగాః శిఖరిణః ఇవ’ అంటే శిలలను ధరించిన వానరులు శిఖరాలున్న పర్వతాల్లా ఉన్నారు. నలభై నాలుగవ శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది. ఈ భాగంలో రెండు సేనలు ఒకదాన్నొకటి చూడడం వర్ణించబడింది — మొదట రాక్షసులు వానరసేనను చూస్తారు, తరువాత వానరులు రాక్షససేనను. రాక్షససేన వర్ణన విస్తృతం — ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, వందలాది చిరుగంటలు, నల్లని మేఘం రంగు, ఎత్తిన ఆయుధాలు; వానరసేన వర్ణన మాత్రం సంక్షిప్తం — ‘సముద్యతశిలానగమ్’ — శిలలూ వృక్షాలే వారి ఆయుధాలు. దీనివల్ల రెండు సేనల మధ్య వైషమ్యం సూచించబడుతుంది — ఒకవైపు వైభవం, మరొకవైపు ప్రకృతిసిద్ధమైన బలం. ‘మరణం వాపి నిశ్చిత్య శత్రూణాం వా పరాజయమ్’ (మరణాన్నో శత్రువుల పరాజయాన్నో నిశ్చయించుకొని) అనడంలో రాక్షసులకు కూడా వానరులకున్నంత దృఢనిశ్చయం కనిపిస్తుంది — పూర్వసర్గలో వానరులు ‘మరణానికి సిద్ధపడినవారు’; రెండు పక్షాల వీరత్వమూ సమానమే. ‘ప్రతినర్దంత’ అనేది ముద్రితమైన రూపం — ఆత్మనేపదంలో లఙ్ రూపం, ‘ప్రతినదంత’ (ప్రతినాదం చేశారు) అని అర్థం. ‘పరహర్షమ్ అమృష్యమాణాః’ అంటే రాక్షసులు శత్రువుల సంతోషాన్ని సహించలేకపోయారు — ఈ అసూయ కూడా యుద్ధానికి ఒక ప్రేరణ. ‘కొందరు ఆకాశంలోకి ఎగిరి, కొందరు నేలమీద’ — వానరుల రెండు విధాల గతి: ఆకాశంలో సంచరించేవారూ నేలమీద సంచరించేవారూ. నలభై ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. ‘సముద్యతమహాశైలాః’ అంటే వానరులు మహాపర్వతాలను పైకెత్తి నిలిచారు — దెబ్బకు సిద్ధంగా. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘లబ్ధలక్షాః’ అనే పదాన్ని ‘దెబ్బ కొట్టే అవకాశం దొరికి’ అని వివరిస్తుంది. మొదట మాటల యుద్ధమే, తరువాత శస్త్రాల యుద్ధం. ‘కింకిణీశతనాదితమ్’ అంటే రథాలకూ ఏనుగులకూ కట్టిన చిరుగంటల ధ్వని.
రాక్షసులు బాణాల వెల్లువతో అడ్డుకుంటుండగా, భయంకరమైన పరాక్రమం గల వానరులు వృక్షాలతో, శిలలతో, పర్వతాలతో సాటిలేని వర్షం కురిపించారు. రణంలో రాక్షసులూ వానరులూ సింహనాదాలు చేశారు; వానరులు శిలలతో రాక్షసులను పిండిపిండి చేశారు, కోపంతో కవచాలూ ఆభరణాలూ ధరించినవారిని యుద్ధంలో చంపారు. కొందరు హఠాత్తుగా దూకి రథాలపై, ఏనుగులపై, గుర్రాలపై ఉన్న వీరులైన రాక్షసులను కూడా చంపారు. పర్వతశిఖరాలతో దేహాలు నిండిపోయి, పిడికిలి దెబ్బలకు కళ్ళు బయటకు వచ్చిన రాక్షసశ్రేష్ఠులు తూలారు, పడ్డారు, అరిచారు. రాక్షసులు కూడా వాడి బాణాలతో వానరశ్రేష్ఠులను చీల్చారు; శూలాలతో, ముద్గరాలతో, ఖడ్గాలతో, ప్రాసాలతో, శక్తులతో కొట్టారు. ఒకరినొకరు జయించాలని కోరే, శత్రువుల రక్తంతో తడిసిన దేహాలు గల వానరులూ రాక్షసులూ పరస్పరం పడగొట్టుకున్నారు. వానరులూ రాక్షసులూ విసిరిన శిలలతో, ఖడ్గాలతో ఒక్క ముహూర్తంలో భూమి కప్పబడి రక్తంతో తడిసిపోయింది; యుద్ధమదంతో ఉన్మత్తులై, నలిగిపోయి, చెల్లాచెదురుగా పడిన పర్వతాకారులైన రాక్షసులతో భూమి నిండిపోయింది (యాభై ఐదవ శ్లోకం షట్పాది). ఎత్తి విసరబడి, మళ్ళీ విసరబడుతూ, శిలలు విరిగిపోయిన వానరులు దగ్గరగా వచ్చి తమ అవయవాలతోనే అద్భుతమైన యుద్ధం చేశారు. రాక్షసశ్రేష్ఠులు వానరులను వానరులతోనే కొట్టారు, వానరులు కూడా రాక్షసులను రాక్షసులతోనే కొట్టారు. రాక్షసులు శిలలనూ పర్వతాలనూ లాక్కొని కొట్టారు, వానరులు వారి శస్త్రాలను లాక్కొని రాక్షసులను కొట్టారు. పరస్పరం పర్వతశిఖరాలతో కొట్టుకున్నారు, చీల్చుకున్నారు, సింహనాదాలు చేశారు. కవచాలూ దేహరక్షలూ చిరిగిపోయి, వానరులచేత కొట్టబడిన రాక్షసులు, చెట్లు రసాన్ని స్రవించినట్లు, రక్తాన్ని స్రవించారు. కొందరు వానరులు రథంతో రథాన్ని, ఏనుగుతో ఏనుగును, గుర్రంతో గుర్రాన్ని కొట్టారు. రాక్షసులు క్షురప్రాలతో, అర్ధచంద్రాలతో, భల్లాలతో, వాడి బాణాలతో వానరవీరుల వృక్షాలనూ శిలలనూ ముక్కలు చేశారు. చెల్లాచెదురైన పర్వతాలతో, తెగిన వృక్షాలతో, హతులైన వానరరాక్షసులతో భూమి నడవడానికి వీలులేనిదయింది. గర్వంతో సంతోషంతో చురుకుగా, దీనత్వం లేని ధైర్యంతో ఆ వానరులు భయాన్ని విడిచి, యుద్ధంలోకి దిగి, రకరకాల ఆయుధాలతో రాక్షసులతో యుద్ధం చేశారు (ఈ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు). ఆ కోలాహలమైన సంఘర్షణ సాగుతుండగా, వానరులు సంతోషిస్తుండగా, రాక్షసులు పడగొట్టబడుతుండగా, మహర్షులూ దేవగణాలూ హర్షనాదాలు చేశారు. ‘వానరులను వానరులతోనే, రాక్షసులను రాక్షసులతోనే’ — శత్రువునే ఆయుధంగా పట్టుకొని కొట్టడం — యుద్ధపు భీషణత్వానికి పరాకాష్ఠ. ‘రససారమ్ ఇవ ద్రుమాః’ అంటే చెట్లు జిగురును స్రవించినట్లు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘బంక కారుస్తున్నట్లు’ అంటుంది. ‘క్షురప్రం’, ‘భల్లం’, ‘అర్ధచంద్రం’ అనేవి బాణాల రకాలు. ఈ భాగం సామూహిక యుద్ధపు చిత్రం — ఏ నాయకుని పేరూ లేదు, కేవలం ‘వానరులు’, ‘రాక్షసులు’ అనే ఉంది. కవి యుద్ధపు రకరకాల విధానాలను క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — మొదట దూరం నుంచి దెబ్బలు (బాణాలు, శిలలు), తరువాత దగ్గరగా (పిడికిళ్ళు, శూలాలు), తరువాత ఆయుధాలు లేనివారి అవయవాలతోనే యుద్ధం, చివరకు శత్రువుల దేహాలతోనూ ఆయుధాలతోనూ యుద్ధం. ‘ఆక్షిప్తాః క్షిప్యమాణాః భగ్నశైలాః’ అనే మూడు పదాలతో వానరుల స్థితి — వారు విసరబడ్డారు, మళ్ళీ విసరబడుతున్నారు, వారి శిలలు విరిగిపోయాయి — అయినా వారు వెనుదిరగరు. ‘రథంతో రథాన్ని, ఏనుగుతో ఏనుగును, గుర్రంతో గుర్రాన్ని’ — వానరులు రాక్షసుల వాహనాలనే ఎత్తి కొడతారు — అద్భుతమైన అతిశయోక్తి చిత్రం. ‘దుర్గమా వసుధా’ అంటే రణభూమి శవాలతో, శిలలతో, వృక్షాలతో ఎంతగా నిండిపోయిందంటే అక్కడ నడవడం కూడా కష్టమయింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నడవడం తిరగడం కష్టమయింది’ అంటుంది. చివరలో మహర్షులూ దేవతలూ హర్షనాదాలు చేస్తారు — యుద్ధానికి దివ్యమైన ప్రేక్షకులు, వానరుల విజయానికి సంతోషించేవారు. యాభై ఐదవ శ్లోకం షట్పాది; అరవై నాలుగవదీ అరవై ఐదవదీ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. ‘ఛిన్నవర్మతనుత్రాణాః’ అంటే కవచాలూ దేహరక్షలూ తెగిపోయినవారు; ‘తనుత్రాణమ్’ అంటే దేహాన్ని రక్షించే వస్త్రం. ‘పరస్పరజయైషిణః’ అంటే రెండు పక్షాలకూ విజయకాంక్ష సమానం. ‘రిపుశోణితదిగ్ధాంగాః’ అంటే శత్రువుల రక్తంతో పూయబడినవారు — తమ రక్తం కూడా కలిసిపోయిందని భావం. ‘యుద్ధమదాన్వితైః’ అంటే యుద్ధమదంతో ఉన్మత్తులైనవారు — మద్యం వల్లలా యుద్ధం వల్ల మత్తెక్కినవారు. కవి దృష్టిలో యుద్ధం భీషణమైనది, కానీ నిష్పక్షపాతంగా వర్ణించబడింది — రెండు పక్షాల వీరత్వమూ నష్టమూ సమానంగా వర్ణించబడతాయి. ‘రాక్షసాన్ రాక్షసైః ఏవ’ అంటే వానరులు రాక్షసులను పట్టుకొని ఇతర రాక్షసులను కొడతారు — శత్రువు దేహమే ఆయుధం; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రాక్షసులతోనే రాక్షసులను చంపుతున్నారు’ అంటుంది. ‘పునః అంగైః’ అంటే శిలలు విరిగిపోయిన వానరులు చేతులతో కాళ్ళతోనే యుద్ధం చేస్తారు — ఆయుధాలు లేకపోయినా యుద్ధం ఆగదు. ‘కవచాభరణావృతాన్’ అంటే కవచాలతో ఆభరణాలతో కప్పబడిన రాక్షసులు కూడా శిలలతో పిండిపిండి అయ్యారు — కవచం రక్షించదు.
అప్పుడు నరాంతకుడు వాయువేగం గల గుర్రాన్ని ఎక్కి, వాడి శక్తిని పట్టుకొని, మహాసముద్రంలోకి చేప ప్రవేశించినట్లు ఉగ్రమైన వానరసేనలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ వీరుడు వెలుగుతున్న ప్రాసంతో ఏడు వందల వానరులను చీల్చివేశాడు; ఇంద్రుని శత్రువైన ఆ మహాత్ముడు ఒక్కడే క్షణంలో వానరశ్రేష్ఠుల సేనను సంహరించాడు. గుర్రం వీపుపై కూర్చొని వానరసేనల్లో సంచరిస్తున్న ఆ మహాత్ముని విద్యాధరులూ మహర్షులూ చూశారు. అతని మార్గం మాంసమూ రక్తమూ కలిసిన బురదగా, పడిపోయిన పర్వతాకారులైన వానరులతో నిండి కనిపించింది. వానరశ్రేష్ఠులు పరాక్రమించాలని ఆలోచించేలోపే, నరాంతకుడు వారిని దాటి చీల్చివేశాడు. యుద్ధం ముందుభాగంలో మండుతున్న ప్రాసాన్ని ఎత్తి, అగ్ని అడవులను కాల్చినట్లు అతడు వానరసేనలను కాల్చాడు. వనవాసులైన వానరులు వృక్షాలనూ శిలలనూ పెకలించేలోపే, ప్రాసం దెబ్బ తిని వజ్రంచేత తెగిన పర్వతాల్లా పడిపోయారు. బలవంతుడైన నరాంతకుడు వర్షాకాలంలో గాలిలా యుద్ధంలో అన్నివైపులా నలిపివేస్తూ అన్ని దిక్కుల్లో సంచరించాడు. వీరులు భయంతో పరుగెత్తలేకపోయారు, నిలబడలేకపోయారు, కదలలేకపోయారు; వీర్యవంతుడైన అతడు ఎగిరేవారిని, నిలిచినవారిని, వెళ్ళేవారిని — అందరినీ చీల్చాడు. యముని వంటి, సూర్యతేజస్సు గల ఒక్క ప్రాసంతోనే చెదిరిపోయిన వానరసేనలు నేలపై పడిపోయాయి. వజ్రం దెబ్బలాంటి ఆ ప్రాసపు దెబ్బను వానరులు సహించలేకపోయారు; వారు గొప్పగా ఆర్తనాదాలు చేశారు. పడిపోతున్న వానరవీరుల రూపాలు వజ్రంచేత శిఖరాలు బద్దలై పడిపోతున్న పర్వతాల్లా కనిపించాయి. ఇంతకు ముందు కుంభకర్ణునిచేత పడగొట్టబడిన మహాత్ములైన వానరశ్రేష్ఠులు స్వస్థులై సుగ్రీవుని దగ్గరకు వచ్చారు. ఆ సుగ్రీవుడు చుట్టూ చూస్తూ, నరాంతకుని భయంతో వణికిపోయి అటూ ఇటూ పారిపోతున్న వానరసేనను చూశాడు; పారిపోతున్న సేనను చూసి, గుర్రం వీపుపై కూర్చొని ప్రాసం పట్టుకొని వస్తున్న నరాంతకుని చూశాడు. ‘మహార్ణవం మీనః ఇవ’ (మహాసముద్రంలో చేపలా) అనే ఉపమ — చేప సముద్రంలో అడ్డులేకుండా ఈదినట్లు, అతడు సేనలో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తాడు. ‘యావత్… తావత్’ (…లోపే) అనేది రెండుసార్లు వాడబడింది — అతని వేగం వానరుల ఆలోచన కంటే కూడా వేగవంతమైనది. ‘ఉత్పతంతం స్థితం యాంతమ్’ (ఎగిరేవాడు, నిలిచినవాడు, వెళ్ళేవాడు) అనేవి మూడు విధాల స్థితులు; అందరూ సమానంగా చీల్చబడ్డారు. కుంభకర్ణునిచేత పడగొట్టబడినవారు ‘స్వస్థాః’ (కోలుకున్నవారు) — కాబట్టి పూర్వసర్గలో పడిపోయినవారందరూ చనిపోలేదు, కొందరు మూర్ఛపోయి మాత్రమే ఉన్నారని తెలుస్తుంది. నరాంతకుని పేరే అతని స్వభావాన్ని చెబుతుంది — నరులకు అంతకుడు. అతడు గుర్రమెక్కినవాడు, ప్రాసధారి — కాబట్టి వేగమే అతని ముఖ్యబలం. కవి వేగానికి ఎన్నో చిత్రాలు ఇస్తాడు — సముద్రంలో చేప, అడవిలో అగ్ని, వర్షాకాలంలో గాలి, పర్వతాలపై వజ్రం. ‘ఒక్కడే క్షణంలో ఏడు వందల వానరులను’ అనే సంఖ్య అతని వేగాన్ని కూడా చూపుతుంది. విద్యాధరులూ మహర్షులూ అతన్ని చూస్తారు — మళ్ళీ దివ్యమైన ప్రేక్షకులు. ‘మార్గః మాంసశోణితకర్దమః’ (మాంసమూ రక్తమూ కలిసిన బురదగా మార్గం) అనేది అతని గమనపు గుర్తు — అతడు ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడ బురదే. వానరుల భయం మూడు విధాలు — వారు పరుగెత్తలేరు, నిలబడలేరు, కదలలేరు — పక్షవాతం వచ్చినట్లు. ఈ సంకటంలో కుంభకర్ణునిచేత ఇంతకు ముందు పడగొట్టబడిన వానరులు కోలుకొని సుగ్రీవుని దగ్గరకు వస్తారు — సేన మళ్ళీ లేచి నిలబడడం, రాబోయే ప్రతీకారానికి భూమిక. ‘వజ్రభిన్నాగ్రకూటానాం శైలానామ్’ (వజ్రంచేత శిఖరాలు బద్దలైన పర్వతాల్లా) అనే ఉపమ — పడిపోతున్న వానరులు వజ్రంచేత శిఖరాలు విరిగిన పర్వతాల్లా ఉన్నారు; వానరుల పర్వతాకారం ఇంతకు ముందు కూడా ఎన్నోసార్లు చెప్పబడింది. ‘ప్రావృట్కాలే యథా అనిలః’ (వర్షాకాలంలో గాలిలా) అంటే వర్షాకాలపు ఝంఝామారుతం చెట్లను విరిచినట్లు అతడు వానరులను విరిచాడు. ‘ఉత్పతంతం స్థితం యాంతమ్’ — మూడు కృదంతాలతో అన్ని స్థితులూ కలుపబడ్డాయి; ఎవరూ తప్పించుకోలేదు. ‘అంతకకల్పేన ఆదిత్యతేజసా ప్రాసేన’ అనడంలో అతని ఆయుధానికి రెండు ఉపమలు — మృత్యువూ సూర్యుడూ; వినాశకమైనదీ, దీప్తిమంతమైనదీ. ‘యావత్… తావత్’ అనే రచనతో నరాంతకుని వేగం వానరుల ఆలోచనా వేగం కంటే కూడా ఎక్కువ అని చూపించబడింది; వారు వృక్షాలను పెకలించేలోపే పడిపోతారు. ఇలా అతని పరాక్రమం వానరుల ధైర్యాన్ని మళ్ళీ విరిచేస్తుంది, పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుని పరాక్రమంలాగే. ‘విద్యాధరమహర్షయః’ అనే సమాసం — విద్యాధరులూ మహర్షులూ; వారు ఆకాశంలో ఉండి యుద్ధాన్ని చూస్తారు.
మహాతేజస్వి అయిన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వీరుడైన కుమారుడు అంగదుని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘గుర్రమెక్కి వానరసేనను కల్లోలపరుస్తున్న ఆ వీరుడైన రాక్షసుని దగ్గరకు వెళ్ళు, వెంటనే అతని ప్రాణాలు తీసేయి.’ ప్రభువు మాట విని, వీర్యవంతుడైన అంగదుడు మేఘంలాంటి సేనలో నుంచి సూర్యునిలా బయటికి దూకాడు. పర్వతాల సమూహంలాంటివాడూ, వానరుల్లో ఉత్తముడూ అయిన అంగదుడు భుజకీర్తులు ధరించి, ధాతువులతో కూడిన పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. ఆయుధం లేని, కేవలం గోళ్ళూ కోరలూ గల మహాతేజస్వి వాలిపుత్రుడు నరాంతకుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘ఆగు; ఈ సామాన్య వానరులతో నువ్వేం చేస్తావు? వజ్రంలా తాకే ఆ ప్రాసాన్ని ఇదిగో నా ఈ వక్షస్థలం మీదకు విసురు.’ అంగదుని మాట విని నరాంతకుడు మండిపడ్డాడు; పళ్ళతో పెదవి కొరుకుతూ, పాములా బుసకొడుతూ, కోపంతో అతడు వాలిపుత్రుడైన అంగదుని దగ్గరకు వెళ్ళి నిలిచాడు. ‘అంగదసంనద్ధః’ అనేది శ్లేష — అంగదుడు (పేరు) అంగదాలు (భుజకీర్తులు) ధరించినవాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘భుజాలకు బాహుపురులు ధరించి’ అంటుంది. ‘సధాతుః పర్వతః ఇవ’ అంటే బంగారం మొదలైన ధాతువులు గల కొండలా. ‘నిరాయుధః’ (ఆయుధం లేనివాడు) అనేది అంగదుని సాహసానికి ప్రమాణం — అతడు ఆయుధం లేకుండానే ఆయుధధారి అయిన, గుర్రమెక్కిన శత్రువును సవాలు చేస్తాడు. ‘ప్రాకృతైః కిం కరిష్యసి’ (సామాన్యులతో నువ్వేం చేస్తావు) అనే మాట పూర్వసర్గలో సుగ్రీవుడు కుంభకర్ణునితో అన్న మాటకు ప్రతిధ్వని — కొడుకు పినతండ్రి పద్ధతిని అనుసరిస్తాడు. ఎనభై ఏడవ శ్లోకం షట్పాది; దాని మూడవ సగం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. సుగ్రీవుడు తాను స్వయంగా వెళ్ళడు, అంగదుని పంపుతాడు — యువరాజు యోగ్యతకు పరీక్ష; పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుని చేతిలో ఓడిపోయిన అతనికి తిరిగి ప్రతిష్ఠ పొందే అవకాశం కూడా. ‘మేఘసంకాశాత్ అనీకాత్ అంశుమాన్ ఇవ’ (మేఘంలాంటి సేనలో నుంచి సూర్యునిలా) అనే ఉపమ — నల్లని వానరసేన మధ్యలో నుంచి బంగారు భుజకీర్తులు గల అంగదుడు సూర్యునిలా బయటికి వస్తాడు. ‘నఖదంష్ట్రవాన్’ అంటే వానరునికి సహజమైన ఆయుధాలు — గోళ్ళూ కోరలూ. ‘అస్మిన్ మమ ఉరసి ప్రాసం క్షిప’ (ఈ నా వక్షస్థలంపై ప్రాసాన్ని విసురు) అనే అంగదుని సవాలు — తన వక్షస్సునే గురిగా చూపడం — సాహసానికి పరాకాష్ఠ. నరాంతకుని కోపానికి మూడు లక్షణాలు — పెదవి కొరకడం, పాములా బుసకొట్టడం, దగ్గరకు రావడం. ‘క్షిప్రం ప్రాణైః వియోజయ’ (వెంటనే ప్రాణాలు తీసేయి) అనే సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ సంక్షిప్తమైనదీ నిర్ణయాత్మకమైనదీ — రాజు వాణి. ‘శైలసంఘాతసంకాశః’ అంటే పర్వతాల సమూహంలా విశాలమైనవాడూ దృఢమైనవాడూ.
అతడు అప్పుడు బాగా మెరుస్తున్న ప్రాసాన్ని గిరగిరా తిప్పి హఠాత్తుగా అంగదునిపై విసిరాడు; అది వాలిపుత్రుని వజ్రంలాంటి వక్షస్థలంపై విరిగిపోయి నేలపై పడింది. గరుడుడు తెగగొట్టిన పాము శరీరంలా విరిగిపోయిన ఆ ప్రాసాన్ని చూసి, వాలిపుత్రుడు అరచేయి ఎత్తి గుర్రం తలపై కొట్టాడు. ఆ అరచేతి దెబ్బకు కాళ్ళు భూమిలోకి దిగబడి, కనుగుడ్లు పగిలి, నాలుక బయటకు వచ్చి, తల ఛిద్రమై, పర్వతంలాంటి అతని గుర్రం నేలపై పడిపోయింది. చనిపోయి పడిన గుర్రాన్ని చూసి నరాంతకుడు కోపవశుడయ్యాడు; మహాప్రభావుడైన అతడు పిడికిలి ఎత్తి యుద్ధంలో వాలిపుత్రుని తలపై కొట్టాడు. అప్పుడు పిడికిలి దెబ్బకు తల పగిలిన అంగదుడు మిక్కిలి వేడైన రక్తాన్ని ధారగా కార్చాడు, మళ్ళీ మళ్ళీ మంటలా రగిలిపోయాడు, మూర్ఛపోయాడు, తెలివి వచ్చాక ఆశ్చర్యపోయాడు. అప్పుడు మహాత్ముడైన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు మృత్యువుతో సమానమైన వేగం గల, పర్వతశిఖరంలాంటి పిడికిలిని బిగించి నరాంతకుని వక్షస్థలంపై పడేశాడు. పిడికిలి దెబ్బకు వక్షస్థలం చీలి లోపలికి కుంగిపోయి, మంటలు కక్కుతూ, రక్తంతో తడిసిన దేహంతో నరాంతకుడు వజ్రం దెబ్బకు విరిగిన పర్వతంలా నేలపై పడ్డాడు. శ్రేష్ఠమైన వీర్యం గల ఆ నరాంతకుడు యుద్ధంలో వాలిపుత్రుని చేత హతుడు కాగా, ఆకాశంలో దేవశ్రేష్ఠులూ నేలపై వానరులూ గొప్పగా హర్షనాదాలు చేశారు. అప్పుడు అంగదుడు రాముని మనసుకు సంతోషం కలిగించే, మిక్కిలి కష్టసాధ్యమైన ఆ పరాక్రమాన్ని చేశాడు; భయంకరమైన కర్మలు చేసే అతడు కూడా ఆశ్చర్యపోయాడు, మళ్ళీ యుద్ధానికి ఉత్సాహంతో సిద్ధమయ్యాడు. ఎనభై ఎనిమిదవ శ్లోకం నుంచి తొంభై ఆరవ శ్లోకం వరకు అన్నీ ఉపజాతి, వంశస్థ వృత్తాల్లో ఉన్నాయి. దాని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘దానితో శ్రీరామచంద్రునికి కూడా ఎంతో ఆశ్చర్యం కలిగింది’ అని చెబుతూ ‘విసిస్మియే సః’ అనే దానికి కర్త రాముడని భావిస్తుంది; మూలంలో ‘సోఽప్యథ భీమకర్మా’ అని ఉంది, కాబట్టి అంగదుడే కర్త అని కూడా అన్వయించవచ్చు. యుద్ధపు క్రమం అందమైనది — ప్రాసం విరిగింది, గుర్రం చచ్చింది, అంగదుడు మూర్ఛపోయాడు, చివరకు నరాంతకుడు హతుడయ్యాడు — నాలుగు దెబ్బలు, ఒక్కొక్కరివి రెండు. ఆయుధం లేని అంగదుడు ఆయుధధారి అయిన రావణపుత్రుని చంపడం — పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుని చేత అవమానించబడిన అంగదునికి తిరిగి ప్రతిష్ఠ. నరాంతకుని ప్రాసం అంగదుని వక్షస్సుపై విరిగిపోయింది — ‘వజ్రకల్పే’ అంటే అంగదుని వక్షస్సు వజ్రంలా కఠినమైనది. ‘సుపర్ణకృత్తోరగభోగకల్పమ్’ అంటే విరిగిన ప్రాసం గరుడుడు ఛేదించిన పాములా నేలపై పడింది. గుర్రం చావు విస్తారంగా వర్ణించబడింది — కాళ్ళు భూమిలోకి దిగబడ్డాయి, కళ్ళు పగిలాయి, నాలుక బయటకు వచ్చింది, తల ఛిద్రమైంది — అంగదుని అరచేతి దెబ్బ బలం అది. నరాంతకుని పిడికిలి దెబ్బకు అంగదుడు కూడా గాయపడ్డాడు — రక్తం కారుతుంది, అతడు ‘విజజ్వాల’ — బాధతో మండిపోతున్నట్లు — మూర్ఛపోయాడు; కానీ తెలివి వచ్చాక అతడు ‘విసిస్మియే’ — శత్రువు బలానికి ఆశ్చర్యపోయాడు. తరువాత అతని చివరి పిడికిలి ‘మృత్యుసమానవేగః గిరిశృంగకల్పః’ (మృత్యువుతో సమానమైన వేగం గలదీ, పర్వతశిఖరంలాంటిదీ). నరాంతకుని పతనం ‘వజ్రం దెబ్బకు విరిగిన పర్వతంలా’ — ఈ సర్గలో వజ్రపు ఉపమ మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది. ఆకాశంలో దేవతల, నేలపై వానరుల హర్షనాదం — రెండు లోకాల ఆనందం. తొంభై ఆరవ శ్లోకంలో అంగదుని పరాక్రమం ‘రామమనఃప్రహర్షణః’ — రాముని మనసుకు హర్షం కలిగించేది; యుద్ధంలోని అన్ని కర్మలకూ పరమ ప్రమాణం రాముని ప్రసాదమే. రావణపుత్రుల్లో నరాంతకుడే మొదట హతుడయ్యాడు; తరువాతి సర్గలో మిగిలినవారి వరుస మొదలవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥